تحلیل نقش سیاسی ـ اجتماعی زنان

بسم‏اللَّه‌الرّحمن‌الرّحیم‏
الحمدللَّه ربّ العالمین. والصّلوة والسّلام على سیّدنا، ابى‏القاسم محمّد و على آله الأطیبین الأطهرین المنتجبین، الهداة المهدیّین.
براى من، منظره بسیار جالب و زیبایى است که مشاهده مى‏کنم بانوان این استان، اجتماعى را با این عظمت تشکیل داده‏اند. بحمداللَّه، شما قشرهاى مختلف بانوان این استان، از شهرهاى مختلف گرد آمده‏اید و این مجمع با شکوه را تشکیل داده‏اید. آنچه که امروز مناسب مى‏دانم در این مجموعه بزرگ عرض کنم، دو، سه مطلب اساسى در خصوص مسائل زنان است:
مطلب اوّل این است که امروز معضل بزرگى در ارتباط با قشر زن، نه فقط در ایرانِ ما، بلکه در سراسرِ جهان وجود دارد. آن معضل این است که نسبت به حقوق و شخصیت بانوان، در بعضى از بخشهاى زندگى، کوتاهى یا تعرّض انجام مى‏گیرد. یعنى به زنان ظلم مى‏شود.
بعضى تصوّر مى‏کنند این ویژگى، مخصوص کشورهاى شرقى یا اسلامى است. این تصوّر، اشتباه است. ظلم به زنان، در کشورهاى غربى - با همه ادّعاهایى که نسبت به زنان دارند - اگر بیشتر از کشورهاى اسلامى و شرقى نباشد، کمتر نیست. آمارهایى مبنى بر آزار زنان در خانواده از طرف مردان - چه شوهر، چه پدر و چه برادر - وجود دارد که من این آمارهاى تکان‏دهنده را دیده‏ام. واقعاً انسان را دچار تعجّب مى‏کند!
پس، معضلى که به آن اشاره شد، در همه جاى دنیا وجود دارد. این معضل، باید حل شود. البته در کشور ما، به هنگام مقدّمات پیروزى انقلاب که زنان در میدانهاى عظیم مبارزه سیاسى حضور پیدا کردند و نقش خودشان را به اثبات رساندند، وضع تا حدود زیادى عوض شد.
من این‏جا در جمع شما بانوان عزیز و خواهران و فرزندان خودم، عرض مى‏کنم که نقش اجتماعات زنان در پیروزى انقلاب، به احتمال زیاد از اجتماعات مخصوص مردان بیشتر بود. یعنى حضور زنان در مبارزات عمومى و سیاسى، یک نقش چند گانه داشت. مرد یک نفر بود و خودش مى‏آمد در مبارزات یا در اجتماعات و راهپیماییها شرکت مى‏کرد. همین و بس! اما وقتى زنِ خانه، خود را در مبارزه سهیم مى‏دانست و وارد میدان مى‏شد، در واقع خانه‏اى را که در آن، مرد و زن و فرزندان هستند، به صحنه مى‏آورد و خانواده‏اى را در میدانِ مبارزه حاضر مى‏کرد.
در جنگ نیز همین طور بود. یعنى اگر خانواده‏هاى شهدا - مادران و همسران - صبر نمى‏کردند، جنگ دچار مشکلات بسیار بزرگى مى‏شد. در آن مقطع، نقش زنان، بسیار برجسته بود. انقلاب و جنگ، زنان ما را در جامعه از آگاهى و رشد سیاسى برخوردار کرد. زن، وقتى با سواد باشد و از آگاهى سیاسى برخوردار شود، کسى نمى‏تواند به آسانى به او زور بگوید و حقّش را پایمال کند. اینها غنیمتهایى بود که در انقلاب براى زنان پیش آمد. این، نکته اوّل.
خواهش مى‏کنم دختران جوان و تحصیلکرده و بانوان آگاه و هوشمند به نکته‏اى که مى‏خواهم بگویم، درست توجّه کنند: زن را از سه دیدگاه مى‏شود مورد ملاحظه قرار داد تا بینش اسلامى نسبت به او آشکار شود. یکى نقش زن به عنوان انسانى در راه تکامل معنوى و نفسانى است که در این دیدگاه، زن و مرد با یکدیگر هیچ تفاوتى ندارند. در تاریخ، زنان بزرگ و برجسته‏اى حضور داشته‏اند؛ همچنان که مردان بزرگ و برجسته‏اى بوده‏اند. در قرآن، وقتى خداى متعال مى‏خواهد براى مؤمنین مثال بزند، از زن مثال مى‏زند: «و ضرب اللَّه مثلاً للّذین آمنوا امرأت فرعون(1).» زن به عنوان عنصر مؤمنِ برجسته‏اى که نظیر او در میان انسانهاى آن روز هم نبود یا کمیاب بود، حضور دارد. این، از دیدگاه اوّل.
دیدگاه دوم، در زمینه فعالیتهاى اجتماعى، سیاسى، علمى و اقتصادى است. از نظر اسلام، میدان فعّالیت و تلاش علمى و اقتصادى و سیاسى براى زنان، کاملاً باز است. اگر کسى با استناد به بینش اسلامى بخواهد زن را از کار علمى محروم کند، از تلاش اقتصادى باز دارد، یا از تلاش سیاسى و اجتماعى بى‏نصیب سازد، به خلاف حکم خدا عمل کرده است. زنان به قدرى که توان جسمى و نیازها و ضرورتهایشان اجازه مى‏دهد، مى‏توانند در فعّالیتها شرکت کنند. آنها هر چه مى‏توانند، تلاش اقتصادى و سیاسى و اجتماعى کنند. شرع مقدّس، مانع نیست. البته چون از لحاظ جسمانى زن ظریفتر از مرد است، لذا ضرورتهایى دارد. تحمیلِ کار سنگین بر زن، ظلم به زن است.
اسلام این را توصیه نمى‏کند؛ چنان که منع هم نمى‏کند. البته از امام على‏بن ابى‏طالب علیه‏الصّلاة و السّلام نقل است که فرمود: «المرأة ریحانة و لیست بقهرمانه(2).» یعنى زن گل است، قهرمانه نیست. «قهرمان» یعنى پیشکار و خدمتگزارِ آبرومند. خطاب به مردان مى‏گوید که زنان در خانه‏هاى شما مثل گلى لطیفند که باید نسبت به آنها با کمال ظرافت و دقّت رفتار کرد. زن، پیشکار شما و خدمتگزار شما نیست که خیال مى‏کنید کارهاى سنگین را باید به او محوّل کرد. این، مسأله مهمّى است.
در گزارشى که اخیراً به من دادند، آمده است که در بعضى از مناطق آذربایجان غربى، هفتاد درصد کارهاى روزمرّه را زنان و سى‏درصد بقیه را مردان انجام مى‏دهند! این ظلم است. این به خلاف نظر اسلام است. این‏که بعضى مردان وقتى مى‏خواهند ازدواج کنند، شرط قائل مى‏شوند که زن باید حتماً کار کند و شغل و درآمدى داشته باشد، خطاست. گرچه خلاف شرع نیست، اما اسلام به چنین کارى هم توصیه نمى‏کند. این‏که ما بگوییم «زن را از فعالیت اقتصادى و اجتماعى ممنوع کنیم»، به استنادِ نظرِ اسلام، غلط است. اسلام چنین حرفى نگفته است.
اما از آن طرف، این را هم که زن را مجبور به انجام کارهاى سنگین و تلاشهاى دشوار اقتصادى، اجتماعى یا سیاسى کنند، اسلام توصیه نکرده است. نظر اسلام، یک نظر میانه است. یعنى زن اگر فرصت و فراغت داشته باشد، بچه‏دارى مانع او نگردد، شوق و علاقه و نیرو و توان جسمانى داشته باشد و بخواهد وارد فعالیتهاى اجتماعى، سیاسى یا اقتصادى شود، مانعى ندارد. اما این‏که او را مجبور کنند و بگویند باید حتماً شغلى بپذیرى، روزى فلان قدر کار کنى تا با درآمد آن بتوانى در تأمین هزینه خانوار، سهمى به عهده بگیرى، نه. این را هم اسلام از زن نخواسته است. این را هم یک نوع تحمیل بر زن به حساب مى‏آورد.
پس، به طور خلاصه، در دیدگاه دوم، نظر اسلام این است که در میدان فعّالیت علمى، اقتصادى، اجتماعى و سیاسى، نباید بر زن تحمیل و اجبار کرد؛ چنان که به سد کردن راه او هم نباید پرداخت. اگر خانمها مى‏خواهند وارد فعّالیتهاى اجتماعى و سیاسى شوند، مانعى نیست. البته فعّالیت علمى، خیلى خوب است و بر سایر فعّالیتها ترجیح دارد.
من به خانواده‏ها توصیه مى‏کنم که اجازه دهند دخترهایشان درس بخوانند. مبادا پدر و مادرى، از روى تعصّبِ دینى، خیال کنند که باید جلوِ دختر را بگیرند تا تحصیلات عالیه نکند! نه؛ دین چنین چیزى نگفته است. دین، براى تحصیل علم، میان دختر و پسر فرقى نمى‏گذارد. اگر پسر شما تحصیلات عالیه مى‏کند، بگذارید دختر شما هم به تحصیلات عالیه بپردازد. بگذارید دختران جوان ما درس بخوانند، علم بیاموزند، آگاهى پیدا کنند، به شأن خودشان واقف شوند و قدر خود را بدانند، تا بفهمند که تبلیغات استکبار جهانى در خصوص زن، چقدر بى‏پایه و اساس و پوچ است. در سایه سواد، مى‏شود اینها را فهمید.
امروز متدیّن‏ترین، انقلابى‏ترین، پاکترین و با ایمانترین دختران و زنان جوان ما، در میان قشرهاى تحصیلکرده هستند. کسانى که اهل تجمّل و چسبیدن به زر و زیورآلات هستند و یا کورکورانه و چشم بسته مى‏خواهند از الگوهاى غربى در لباس و پوشاک و وضع زندگى تقلید کنند، غالباً از سواد و معلومات و معرفت کافى بهره ندارند. کسى که معلومات داشته باشد، مى‏تواند رفتار خود را کنترل کند و آن را با هر چه حقّ و حقیقت و خوب است، تطبیق دهد. بنابراین، در میدان علمى، همه راههاى فعّالیت باید براى زنان باز باشد. دختران، حتّى در روستاها هم درس بخوانند. توصیه من به پدران و مادران این است که بگذارند دختر بچه‏هایشانْ به مدرسه بروند و سواد بیاموزند. اگر آنها استعداد دارند و مایلند پس از طىّ مراحل ابتدایى به تحصیلات عالیه و دانشگاهى بپردازند، ممانعت نکنید. بگذارید در جامعه اسلامى ما آنها جزو انسانهاى با سواد و داراى معلومات شوند. این هم از دیدگاه دوم.
دیدگاه سوم، نگاه به زن، به عنوان یک عضو در خانواده است که این از همه مهمتر به نظر مى‏رسد. عزیزان من! در اسلام به مرد اجازه داده نشده است که به زن زور بگوید و امرى را بر او تحمیل کند. براى مرد در خانواده، حقوق محدودى قرار داده شده است که از روى کمال مصلحت و حکمت است. این حقوق، براى هر کس گفته و تشریح شود، مورد تصدیق قرار خواهد گرفت. همچنین، براى زن نیز در خانواده، حقوقى معیّن شده است که آن هم از روى مصلحت است. مرد و زن، هر کدام طبیعت، اخلاق، روحیّات و غرایزى دارند که ویژه خودشان است.
آنها اگر از خُلقیّات ویژه خود به طور صحیح استفاده کنند، در خانواده، زوجى کامل و هماهنگ و مساعد تشکیل مى‏دهند. اگر مرد زیاده‏روى کرد، تعادل به هم مى‏خورد. اگر زن هم زیاده روى کرد، تعادل به هم مى‏خورد. اسلام در داخل خانواده، دو جنس زن و مرد را مانند دو لنگه یک در، دو چشم در چهره انسان، دو سنگرنشین در جبهه نبرد زندگى و دو کاسبِ شریک در یک باب مغازه قرار داده است. هر کدام از این دو، طبیعت، خصوصیات و خصلتهایى، هم در جسم و روح و فکر و هم در غرایز و عواطف دارند که ویژه خودشان است. این دو جنس، اگر با همان حدود و موازینى که اسلام معیّن کرده است در کنار هم زندگى کنند، خانواده‏اى ماندگار و مهربان و با برکت و پرفایده خواهند داشت.
امروز در دنیاى غرب، خانواده، بنیان بسیار سستى دارد. خانواده‏ها - بخصوص زنان - از جدایى و تلاشى رنج مى‏برند. اگر خانواده‏اى، خداى ناکرده، متلاشى شود، هم مرد و هم زن، هر دو، سرگردان و آواره و ناراحت مى‏شوند و رنج مى‏بینند. اما در این میان، زن بیشتر رنج مى‏بیند. امروز در دنیاى غرب، زنان دچار این رنجند؛ چون خانواده‏ها به آسانى به هم مى‏خورند، متلاشى مى‏شوند و از بین مى‏روند. گاهى خودِ زنان اقدام به فروپاشى کانون خانواده مى‏کنند؛ اما خود آنها هم، چوبش را بیشتر مى‏خورند.
نکته مهمّ این است که در محیط خانواده - همان‏طور که گفتم - این دو عنصر و دو موجود، ضمن برخوردارى از خصوصیاتشان، با یکدیگر هماهنگى و همزیستى دارند. لکن زن از لحاظ جسمى، ظرافت بیشترى دارد و مرد، قویتر و گردن‏کلفت‏تر است. با این حال، اگر قانون از زن دفاع نکند، ممکن است مرد، نسبت به او تعرّض کند. لذا، قانون، در حمایت از بانوانى که خانواده تشکیل داده‏اند و درون محیط خانوادگى خودشان هستند، وظایف بسیار سنگینى دارد. مطلبى که ما در کشورمان باید با جدیّت دنبال کنیم، حمایت اخلاقى و قانونى از زن است؛ تا مرد در محیط خانواده نتواند زورگویى کند.
گرچه پس از انقلاب، اصلاحات زیادى در قوانین ازدواج و حمایت از خانواده شده است، اما کافى به نظر نمى‏رسد. لذا، توصیه ما به همه دست‏اندرکاران - چه آنهایى که در مجلسند، چه آنهایى که در دستگاه دولتى هستند و چه آنهایى که بر منابر خطابه و وعظ هستند - و به خود زنان، این است که چنین مطلبى را مجدّانه دنبال کنند. این همان نقطه اساسى است که اسلام مهمترین کار را در این بخش انجام داده است.
این همان نکته‏اى است که در دنیاى غرب، مغفول مانده و امروز زنان دچار مظلومیت شدیدى هستند. بعضى کسان که ظاهر بینند، به محیط اجتماعى در غرب مى‏نگرند و مى‏بینند زنان بدون هیچ پروایى، در جوامعْ ظاهر مى‏شوند. لذا، خیال مى‏کنند که آنها در داخل خانواده هم چنین بى‏پروایى را دارند. در حالى‏که این تصوّر اشتباه است و در محیط خانواده به زنان خیلى ظلم مى‏شود.
اما اسلام، مانع از چنین ظلمى در حقّ زن است. امروز اگر ما در جامعه‏مان کمبودى در این زمینه داریم، باید مرتفع شود و حمایت قانونى از زن، با کمال قوّت و شدّت انجام گیرد. البته در محیط اجتماعى، خدمات و مشارکتهایى وجود دارد که زنان در آن فعّالترند. خوب است به مناسبت «روز پرستار»، به مسؤولیت پرستارى، که از سابق، زنان در این مسؤولیتْ بیشتر از مردان تلاش و فعالیت مى‏کردند و کار بسیار مهمّى هم هست که ارزش والایى دارد، اشاره کنم:
بانوان عزیز و خواهران گرامى! مسأله مهمّ این است که امروز اسلام با قوانین و معارف خود، کمر به حمایت از همه قشرهاى جامعه ما - اعم از زن و مرد، روستایى و شهرى، قشرهاى مختلف و مخصوصاً قشرهایى که ضعیفند - بسته است. از یک دیدگاه دیگر، مى‏توان چنین گفت که نظام اسلامى و احکام اسلامى، کمر به دفاع از مظلومین در همه دنیا بسته است. به خاطر همین دیدگاه است که امروز استکبار، علیه نظام جمهورى اسلامى توطئه مى‏کند. اکنون کمتر ماهى مى‏گذرد که استکبار با دستگاهها، کمپانیها، مغزهاى مزدور و مؤسّسات طرّاحى‏اش - که دائماً مشغول طرّاحى توطئه علیه ملتها و دولتهاى آزاد هستند - در صدد ضربه زدن و توطئه علیه نظام جمهورى اسلامى نباشد.
این توطئه‏ها، حتّى بعضاً هر هفته و هر روز شکل مى‏گیرد و به طور مستمر ادامه دارد. اما به فضل پروردگار و به خاطر همین اجتماعات، همین همدلیها، همین همبستگیها و همین آگاهیهایى که بحمداللَّه زن و مرد در کشور ما از آن برخوردارند، همه تلاش استکبار علیه جمهورى اسلامى، ضایع و باطل شده و در میدان مقابله با این ملت بزرگ، بارها و بارها بینى او به خاک مالیده شده است. مسلّماً بیش از همه عوامل در این زمینه، آگاهى مردم و حضورشان در میدانهاى مهمّ اجتماعى و سیاسى نقش داشته است و شما زنان، در این مورد، تأثیر زیادى داشته‏اید و باز هم دارید.
امروز، بحمداللَّه، در همه کشور، دانشگاه و حوزه علمیه وجود دارد و دختران جوان، در بخشهاى مختلف این دو نهاد و مرکز علمى، آگاهى کسب مى‏کنند و به علم‏آموزى مى‏پردازند. تا وقتى این روحهاى جوان، پرشور، داراى آگاهى، با اراده وبا محبّت، در جامعه ما بحمداللَّه فراوان است، استکبار، امریکا و دشمنان ریز و درشت این ملت، هیچ غلطى نسبت به این کشور نمى‏توانند بکنند. توصیه من به خواهران و دختران عزیزم این است که معلومات و آگاهیهایتان را بیشتر کنید.
مطالعه، دقّت، تحقیق، درس، ورود به مسائل مورد ابتلاى روز و اهتمام به کارهاى دینى، جزو وظایف حتمى و مسلّمى است که امروز زنان کشور باید مثل مردان، خود را موظّف به انجام آنها بدانند. شما هستید که فرزندان صالح مى‏پرورید و همسران خود را براى ورود به میدانهاى مثبت، تشجیع مى‏کنید. بسیارى از زنان، شوهرانِ خودشان را بهشتى مى‏کنند و آنها را از مشکلات دنیا و آخرت نجات مى‏دهند. کار و تلاش زن و آگاهى و موضعگیرى او، چنین ارزشى دارد.
از خداى متعال مى‏خواهیم که همه شما را مشمول لطف و فضل خود قرار دهد. از همه شما خواهران گرامى تشکّر مى‏کنم که از راههاى دور و نزدیک آمدید و این اجتماع بسیار با شکوه و پرعظمت را به وجود آوردید و نشان دادید که زن آذربایجانى، مصمّم و مؤمن و فعّال و پر تلاش و با همّت است و از آگاهى لازم برخوردار است. همه شما را تحسین مى‏کنیم؛ برایتان از خداوند متعال، لطف و فضل روزافزون او را مسألت مى‏نماییم و به خدایتان مى‏سپاریم.
والسّلام علیکم و رحمةاللَّه و برکاته.