دیپلماسی روباه (بخش اول)

مصطفی غفاری
برخی بر این باورند که رادیو بی بی سی در جریان انقلاب اسلامی بهمن 1357 نقش مؤثری در اطلاع رسانی به مردم درباره اخبار سیاسی ایران داشته است. این نقش تا اندازه ای برجسته بوده که به تازگی مرکز اسناد انقلاب اسلامی به باز نشر کتاب «انقلاب ایران به روایات رادیو BBC» به کوشش عبدالرضا هوشنگ مهدوی پرداخته است.
پس از انقلاب، با افتادن رادیو و تلویزیون (نیرومندترین و پرمخاطب ترین رسانه در ایران) به دست نیروهای انقلاب و مسلمان و باتوجه به رویکرد مزورانه ای که بنگاه سخن پراکنی بریتانیا در قبال تحولات داخلی و سیاست خارجی جمهوری اسلامی در پیش گرفت، نام رادیو فارسی بی بی سی نیز در شمار «رادیوهای بیگانه» قرار گرفت و عملا مخاطبان گسترده خود را در ایران از دست داد.
این روند کمابیش ادامه داشت تا آن که با گسترده شدن امکانات فضای مجازی در ایران و اقبال عمومی مردم به استفاده از آن، بی بی سی بخش فارسی سایت خود را فعال کرد. در حالی که این سایت در مدت فعالیت خود هیچ گاه با استقبال گسترده کاربران ایرانی- آن چنان که مورد انتظار گردانندگان بی بی سی بود- مواجه نشد، در سال 1387 نسخه جدیدی از این سایت با ویژگی های ظاهری، فنی و محتوایی به روزتر و جذاب تر ارایه شد اما هنوز استقبال کاربران ایرانی در حد انتظار نبود.
در 14 ژانویه 2009 (25 دی 1387) و در حالی که کم تر از پنج ماه به برگزاری انتخابات دهم ریاست جمهوری در ایران مانده بود، مراحل ابتدایی راه اندازی تلویزیون فارسی بی بی سی نیز به اتمام رسید و این تلویزیون با بخش برنامه هایش بر روی ماهواره هاتبرد برای چند ساعت محدود در روز، آغاز به کار کرد.
کوتاه درباره بی‌بی‌سی
BBC (بنگاه سخن پراکنی بریتانیا با مسئولیت محدود) در سال 1922 بنیان گذاشته و در 1927 پس از دریافت پروانه سلطنتی تبدیل به یک شرکت دولتی شد. در حال حاضر نیز بی بی سی یک شرکت دولتی نیمه خودمختار است که توسط یک «هیئت امنا» اداره می شود. ادعای گردانندگان بی بی سی این است که این شرکت تحت هیچ گونه نفوذ تجاری و سیاسی نیست و تنها به مخاطبان خود پاسخگو است؛ زیرا بودجه تمام بخش های آن غیر از «بخش جهانی»، از هزینه ای که مردم بریتانیا برای تماشای تلویزیون می پردازند، تامین می شود. اما بودجه بخش جهانی بی بی سی توسط دولت و وزارت خارجه بریتانیا تامین می شود. زمینه فعالیت این بخش، رادیو، تلویزیون و اینترنت است.
بخش جهانی از نظر اداری زیرمجموعه دستگاه دیپلماسی لندن به شمار می رود و سیاست های کلان آن همواره تحت نظارت مسئولان دولتی یا نمایندگان آنان قرار دارد. گرچه مسئولان بی بی سی اصرار بر استقلال سرویس جهانی خود دارند اما برای تصویب و اجرای برنامه های گوناگون، نیازمند ارایه طرح های خود به مسئولان قانون گذاری و اجرایی و بررسی و تأیید مستقیم پارلمان از طریق بخش دیپلماسی عمومی کمیسیون خارجی و وزارت خارجه آن کشور هستند.
بنابراین به نظر می رسد تولید و پخش برنامه های بخش خارجی بی بی سی در راستای «دیپلماسی عمومی» انگلستان انجام می شود؛ به گونه ای که وزارت خارجه بریتانیا نام «سرویس جهانی بی بی سی» را در میان 4 محور اساسی دیپلماسی عمومی این کشور قرار داده است1.
دیپلماسی عمومی شیوه ای نوین در راستای تحقق سیاست خارجی کشورهاست که در آن بر ارتباط بی واسطه و تاثیرگذاری بر افکار عمومی ملت ها به جای رابطه با دولت ها برای پیشبرد اهداف و منافع یک کشور تأکید می شود. تعریف پایگاه رسمی اینترنتی وزارت امور خارجه بریتانیا از دیپلماسی عمومی، «دستیابی به اهداف سیاسی از طریق کار با عموم مردم در کشورهای خارجی» است.
این روش هزینه اجرای تصمیمات و پی گیری منافع در مقصد را به حداقل می رساند و سد مقاومت ها در برابر «دیگران» یا «بیگانگان» را می شکند. در این میان، رسانه هایی که مخاطبانی بیرون از مرزهای جغرافیایی یک کشور دارند، بیشترین کمک را به پیشبرد منافع ملی خواهند داشت. از همین روست که بودجه بخش خارجی بی بی سی از سوی دولت انگلستان تامین می شود.
به گفته نیکلاس کال، کارشناس تاریخ دیپلماسی عمومی، یکی از مشکلات گریبان گیر بی بی سی در این راستا، عدم امکان رهایی از خاطره ناخوشایند مخاطبان ایرانی از گذشته نه چندان قابل دفاع این شبکه و پرداختن صرف به آینده ای پرزرق و برق است. شبکه تلویزیونی بی بی سی فارسی برای جذب مخاطبان بیشتر و نشان دادن آشنایی و نزدیکی خود به فرهنگ ایرانی و فارسی، روش های گوناگونی را به کار می گیرد. برای نمونه شبکه تلویزیونی فارسی بی بی سی در اولین روزهای آغاز به کار خود، کوشید در برنامه هایش ذهنیت برخی ایرانیان پیرامون «دست پنهان انگلیس در سیاست ایران!» را در چارچوب توهم توطئه بازخوانی کند و عملا تصویری قابل استناد و بی طرف از خود نزد مخاطبان بسازد که در ایران امروز به دنبال هیچ منفعتی جز ارمغان صلح و حقوق بشر برای ایرانیان نیست.
بی‌بی‌سی حتی فونت فارسی جدیدی را برای نوشتار به کار می گیرد گرچه بسیاری معتقدند این فونت تقلید ناشیانه ای از فونت های گذشته فارسی و عربی است. برخی منابع در وب می گویند بی بی سی طراحی و اجرای این فونت را به یک لبنانی هلندنشین سفارش داده است یعنی سفارش انگلیسی، با سلیقه عربی، برای مخاطب فارسی!
پوشش اخبار ایران در انتخابات
مردم سالاری دینی در ایران، بی شک پدیده ای نو در عالم سیاست است که باید آن را به گونه ای متفاوت از سایر نظام ها و ساختارهای سیاسی شناخته شده دنیا درک کرد. با گذشت سه دهه از استقرار جمهوری اسلامی و با نگاهی به تجربه 30 ساله آن، چنین می نماید که سیاست در ایران اسلامی بر سه پایه اصلی استوار است. اسلام، مردم و رهبری. ساختارهای حقوقی سیاسی پیش بینی شده درقانون اساسی نیز عملا بازتابنده رابطه مردم با رهبری (ولی فقیه) براساس و در چارچوب آئین اسلام هستند و با توجه به روح قانون اساسی، پیش برنده جامعه ایران در راستای کمال الهی خواهندبود.
در مورد انتخابات نیز جدا از رفتار نخبگان سیاسی، گردانندگان رسانه ها، نامزدهای انتخاباتی و هواداران سازمان یافته آنها در قالب ستادهای انتخاباتی، آنچه بیش ازهمه شایسته توجه است، رفتار عامه مردم و رهبری درایران است.
بی بی سی که در «بین دو خط نوشتن» و موش دواندن در عین محافظه کاری مهارت دارد، در جریان انتخابات ریاست جمهوری دهم نیز سیاست های تامل برانگیزی در پوشش اخبار ایران و تحلیل رویدادهای پس از آن، در پیش گرفت که البته پرداختن به همه جنبه های آن در این نوشتار نمی گنجد. بنابراین تنها به یک سوژه خبری یعنی نمازجمعه 29خرداد تهران- که توسط آیت الله خامنه ای و با حضور میلیونی مردم برگزارشد- و پوشش خبری و تحلیلی آن ازسوی بی بی سی می پردازیم.
مدیریت یا تشدید بحران؟
به نظر می رسد رهبر انقلاب درخطبه های نماز جمعه تهران توانستند تا اندازه زیادی درمهار جنبش خیابانی معترضان که با تحریک رسانه های بیگانه و بر پایه توهم تقلب گسترده در انتخابات شکل گرفته بود، موفق باشند. می توان خطوط کلی رهنمودهای ایشان در آن سخنرانی تاریخی را این گونه دسته بندی کرد:
1.یاد خدا و درخواست آرامش از او با بازخوانی ماجرای صلح حدیبیه
2. سپاسگزاری از نقش آفرینی بی مانند مردم در حاکمیت بر سرنوشت خویش و برجسته سازی الگوی مردم سالاری دینی
3.آگاهی بخشی پیرامون مسئله انتخابات و رد شبهه تقلب گسترده با تبیین اهمیت سلامت انتخابات در اعتماد مردم و این که جمهوری اسلامی اهل خیانت در آرای مردم نیست. بنابراین اگر اعتراضی هست، باید درچارچوب قانون پیگیری شود، نه با زورآزمایی خیابانی!
4.نقد و بررسی نکات مثبت و منفی رقابتهای انتخاباتی
5. اعاده حیثیت ازشخصیت آقایان هاشمی رفسنجانی و ناطق نوری
6.دعوت به وحدت و همدلی مؤمنان به اسلام وانقلاب با وجود اختلاف سلیقه ها
7. تبیین خطوط قرمز نظام و صف خودی و غیرخودی و جداسازی آشوبگران از معترضان
8. اظهارتاسف عمیق از حمله به کوی دانشگاه و برخوردهای ناشایست با دانشجویان به نام رهبری
9. تهدید به افشاگری بیشتر متخلفان از قانون در برابر مردم؛ پس از تبیین راه حل قانونی برای رفع شبهه تقلب
10. ایراد اتهام علیه دشمنان و پرده برداری از نیات آنها در ادعاهای حقوق بشری به سود شهروندان ایرانی.          ادامه دارد...