علل تولید شایعه و انواع آن

شایعه عبارت است از انتقال دهان به دهان حکایت ها و اخبار غیرموثق در وضعیت هاى غیرعادى. در چنین مواقعى دو نوع خبر به صورت همزمان منتشر مى شود:
1- اخبارى که مورد تایید رسمى رادیو و تلویزیون و مطبوعات است
2-اخبار غیرموثق و مشکوک که به صورت غیررسمى منتشر مى شود.
 از آنجا که در نگاه توده مردم، حکومت ها به مساله اى به نام «حفظ اسرار» معتقد هستند لذا به اخبار رسمى اطمینان و اعتماد صددرصد نمى کنند و به اخبار غیررسمى نیز توجه دارند.
الف: علل بروز شایعات
1- سانسور یا القاى سانسور: سانسور یا توهم سانسور یکى از مهم ترین عوامل گسترش شایعه است، زیرا مخاطب براى تکمیل پازل ذهنى خود تلاش مى کند.
2- سوءظن: سوءظن باعث مى شود که فرد مبتنى بر ذهنیت قبلى که توام با برداشت بدبینانه بوده است به هر پدیده جدید نگاه کند و چون اصل اعتماد وجود ندارد با ارجاع پدیده هاى جدید به پدیده هاى واقع شده قبلى، اصل شایعه را بپذیرد.
3- فقدان اطلاعات: فرض کنید فردى از تصادف شدید یک وزیر مطلع مى شود و از نحوه و نتیجه تصادف بى خبر است، این فرد براى آرامش خود و رهایى از درگیرى ذهنى مابقى ماجرا را با سؤالات احتمالى طرح و به دیگران منتقل مى کند و تکرار این انتقال موجب مى شود که خبرهاى زیر به اصل تصادف اضافه شود.
وزیر درکما است، وزیر پایش شکسته، در بیمارستان فلان شهر بسترى است، فوت کرده است، ماشین وى واژگون شده، راننده ...
ارائه اطلاعات تکمیل شده مانع از رواج این شایعه است.
4- آمادگى(ذهنیت داشتن): جامعه ما مى دانند که در سال1377 چهار نفر توسط عناصر وزارت اطلاعات (قتل هاى زنجیره اى) کشته شدند و وزارت مذکور همین اتفاق را رسماً به عهده گرفت. ذهنیت مذکور مى تواند در حوادث بعدى نیز این خاطره را تجدید کند که: قتل مجهول فعلى هم مى تواند مربوط به آن دستگاه باشد، زیرا قبلاً موارد این گونه را انجام داده اند.
5- ترس و امید: رهایى از فشار ترس و گرایش به امید براى رهایى از استرس و اضطراب نیز از دلایل تولید شایعه است. تنش هاى مستمر و خشونت آمیز که خستگى روانى و جسمى را به همراه دارد، مى تواند سرچشمه این شایعه قرار گیرد.
6- حدس زیرکانه: بعضاً شایعه جهت کشف یک حقیقت یا تست ضریب حساسیت افکار عمومى طرح مى شود. حدس زیرکانه اگر براى مخاطبى که مورد عملیات روانى قرار مى گیرد به عنوان یک اتهام یا پرداخت هزینه طرح شود باعث کشف پاسخ حقیقى مى شود. بدین معنى که فرد براى فرار از تهمت، اصل ماجرا را آشکار مى کند.
7- خودنمایى: تلاش براى جلب توجه دیگران، افزایش پرستیژ نزد دیگران و تظاهر به مطلع بودن و مورد مصاحبت قرار گرفتن از دلایل عمده این نوع شایعه است .
ب) انواع شایعات
شایعه داراى اقسام مختلفى مى باشد که متناسب با نوع کاربرد و نوع واکنش تقسیم بندى مى شود.
1- شایعه خصمانه یا تفرقه افکنانه
این شایعه کثیف ترین نوع شایعه است. بدین معنى که تولید این شایعه آگاهانه و تعمدى صورت مى گیرد. این شایعه براى تخریب یک فرد یا نظام سیاسى مورد استفاده قرار مى گیرد. بدین معنى که متناسب با نقاط قوت و ضعف آن نظام سیاسى و متناسب با تاثیرگذارى شایعه بر اعتمادزدایى و اعتبارزدایى به کار مى رود. شایعه «قتل»، «تجاوز»، «بردن افراد بازداشتى به محل نامعلوم» و «ناپدید شدن افراد» از جمله این شایعات خصمانه به شمار مى رود که این روزها علیه نظام اسلامى استفاده مى شود.
2- شایعات شیطانى: این شایعه مبتنى بر ترس است، بدین معنى که یک فرد یا حزب براى مخفى کردن واقعیات یا نقاط آسیب پذیر به تولید اخبار مبالغه آمیز مى پردازد. به طور مثال یک تجمع صدنفرى، هزاران نفر عنوان مى شود، دو نفر کشته معادل ده ها نفر تبلیغ مى شود. براى مخفى کردن ضعف نظامى، میزان تولید سلاح و سلاح هاى دوربرد را چند برابر اعلام مى کنند.
3- شایعات رؤیایى: این شایعات مبتنى بر امید و تفکرات آرزومندانه است. بدین صورت که فرد، نابودى یک حکومت یا فرد مخالف را شایعه مى کند، اقدامات بى اثر خود را اثرگذار جلوه مى دهد و چشم انداز آینده را مثبت جلوه مى دهد تا در پرتو آن آرامش یابد.
4- شایعه وحشت: خطر این شایعه فورى است، لذا مخاطب باید سریعاً واکنش نشان دهد، نظیر اینکه تا لحظاتى دیگر در فلان خیابان انفجار صورت مى گیرد، تا لحظاتى دیگر سیل فرا مى رسد، بزودى مورد حمله قرار خواهید گرفت، امروز دستگیر مى شوید و ... این شایعه حتماً توام با واکنش آنى مى باشد و موجب دردسر خواهد شد.
5- شایعه تست: شایعه تست معمولاً براى تخلیه اطلاعات صورت مى گیرد، علاوه بر آن دولت ها، بسیارى از طرح هاى اجتماعى و اقتصادى را که از واکنش عمومى نسبت به آن اطلاع دقیق ندارند مورد تست قرار مى دهند و براساس واکنش اجتماعى نسبت به انجام یا تکذیب آن اقدام مى نمایند. به طور مثال خبر آزاد شدن قیمت نان یا انحلال فلان حزب سیاسى طرح مى شود و واکنش افکار عمومى قبل از اقدام سنجیده مى شود. اگر واکنش منفى و شدید باشد خود دولت ها نیز به جرگه تکذیب کنندگان شایعه مى پیوندند.
ج) اقدامات اولیه در مقابله با شایعات:
1- شایعه در میان چه کسانى رواج بیشترى دارد: به طور مثال بین دانشجویان، اساتید، کارگران، زنان و...
2- موضوع شایعات چیست: موضوع مورد نظر موجب ترس یا امید مى شود
3- چه هیجانى توسط شایعه بیان مى شود: افسردگى، تعارض، نارضایتى، رنجش
د) راه هاى کنترل شایعات
براى کنترل شایعه انجام اقدامات زیر ضرورى است:
1- ایجاد اعتماد نسبت به ارتباطات رسمى نظیر صدا و سیما و رسانه هاى رسمى و عمومى
2- تقویت اعتماد نسبت به رهبران: رهبران به عنوان جهت دهنده افکار عمومى باید مورد اعتماد باشند.
در سال هاى اخیر «اعتماد زدایى» و « اعتبار زدایى» در خصوص رهبر ان نهضت اسلامى به صورت جدى دنبال مى شود که با وجود غول رسانه اى دشمن این حربه تاکنون موفق نبوده است.
3- گفتن حقایق: این مقوله تا آنجا که به امنیت ملى آسیب نمى رساند باید مورد توجه قرار گیرد زیرا اگر مردم به راست گویى منبع خبر اعتقاد داشته باشند، بخش هایى که قابل بازگو شدن نیست را نیز مى پذیرند.
4- اشتغال: بسیارى دست ها موجب فعالیت زبان مى شود. مشغول بودن و اشتغال و کار و فعالیت از خالى شدن ذهن جلوگیرى مى کند و فرصت شایعه سازى یا انتقال آن را سلب مى نماید.
5- مقابله مستقیم با شایعه سازى: این راهکار روش مستقیم برخورد با شایعات است. به طورى که مى توان با ایجاد «تابلوى شایعات» و نصب آن در معرض مخاطبین، خبرهاى مربوط به یک پدیده را کم کم به متن اولیه در تابلو اضافه کرد، در این صورت تناقضات موجود موجب اقناع و اصلاح ذهن مخاطب مى شود. روش دوم جهت برخورد مستقیم با شایعه ایجاد تشکیک شایعه است، بدین صورت که شهروندان مى توانند به این محل مراجعه یا از طریق تلفن شایعات مربوط را با مراجع رسمى چک و صحت آن را دریافت نمایند.