آمریکا و تقسیم آسیای مرکزی با روسیه

یوری سیمانیان
ایران شرقی
ژنرال" دیوید پترائوس" فرمانده نیروهای مرکزی آمریکا در جریان سفر خویش به منطقه آسیای مرکزی از ترکمنستان ، قرقیزستان و ازبکستان دیدار کرد. در مجموع سفر این مقام ارشد نظامی آمریکایی به کشورهای منطقه آسیای مرکزی موفقیت آمیز ارزیابی شده است. عشق آباد بیشکک و تاشکند به" ژنرال پترائوس "قول همکاری نزدیک با آمریکا را دادند. وی با امیدواری زیاد به سفر منطقه ای خویش پایان داد . بتابراین آمریکا می تواند به همکاری نزدیک و گسترده با جمهوری های آسیای مرکزی حساب ویژه ای باز کند. یکی از دیدارهای مهم "ژنرال پترائوس "در تاشکند با رئیس جمهوری ازبکستان بود. دیدار این دو دومین مذاکرات رو در رو در تاشکند طی سال جاری بود.
" پترائوس" در ماه فوریه سال جاری نیز راه های گسترش همکاری دو جانبه میان آمریکا و ازبکستان را در تاشکند با ""اسلام کریم اف"" مورد بررسی قرار داده بود. اگر این موضوع را مد نظر قرار دهیم که در پی حوادث اندیجان در ماه می سال 2005 میلادی روابط میان ازبکستان با غرب و به ویژه آمریکا به دلیل مواضع غرب در قبال این رویداد خونین به سردی گراییده بود ، از سرگیری مناسبات نزدیک میان طرفین یک دستاورد مهم محسوب می شود. در زمان وقوع حوادث اندیجان آمریکا و برخی از کشورهای اروپایی خواستار تحقیق بین المللی کشتار مردم اندیجان توسط نیروهای امنیتی ازبکستان شده بودند که با خشم مقامات دولت تاکشند مواجه گردید و موجب اعمال برخی از تحریمهای اقتصادی علیه ازبکستان ومتعاقب آن اخراج نظامیان آمریکایی از "پایگاه هوایی خان آباد "شده بود. بعد ازآن عادی سازی روابط میان واشنگتن و تاشکند به چند سال زمان نیازداشت. اینک در اواخر سال 2008 میلادی واشنگتن با لغو تحریم های ازبکستان موافقت کرد و ""اسلام کریم اف"" رئیس جمهوری ازبکستان نیز این علامت آشکار را به غرب داد که تنها به داشتن مناسبات نزدیک با روسیه اکتفا نمی کند. در جریان کشمکش ها درمورد" پایگاه هوایی مناس" در قرقیزستان که در آستانه تعطیلی قرار گرفته بود دولت تاشکند با استفاده از فرصت پیش آمده به آمریکا این پیام را داد که آماده است در مورد ترانزیت تجهیزات مورد نیاز نظامیان آمریکایی و ناتو مستقر در افغانستان از قلمرو خویش همکاری کند. این تلاش های "اسلام کریم اف" مورد استقبال دولت جدید واشنگتن قرار گرفت .
"ژنرال دیوید پترائوس" در دیدار با رئیس جمهوری ازبکستان در تاشکند گفت: "دولت جدید آمریکا خواهان گسترش مناسبات همه جانبه با ازبکستان می باشد". "اسلام کریم اف" رئیس جمهوری ازبکستان نیز در این دیدار تاکید کرد:"ما برای گسترش همکاری های همه جانبه با آمریکا مصمم هستیم و معتقدیم که می توانیم براساس احترام متقابل به شریکان نزدیک یکدیگر تبدیل شویم". ازبکستان به عنوان کشوری که ادعای رهبری منطقه آسیای مرکزی را دارد نیازمند جذب سرمایه گذاری کلان در اقتصاد خویش است تا بتواند از توانمندیها و ظرفیت های خود استفاده نماید. حال آن که بحران مالی جهانی تعداد شریکان سرمایه گزار ازبکستان را به شدت کاهش داده است. امکان سرمایه گذاری کلان روسیه در اقتصاد ازبکستان که خود با مشکل اقتصادی مواجه است وجود ندارد. اما در دوران سردی روابط تاشکند با غرب این روسیه بود که در اقتصاد ازبکستان سرمایه گزاری می کرد.
نکته قابل ملاحظه در رفتار دولت ازبکستان این است که " رئیس جمهوی این کشور طی سال های اخیر بارها تاکید کرده است که سیاست چند جانبه گرایی رادر دستور کار دولت تاشکند قرار داده و در این مورد هیچ محدودیتی نمی بیند. در هیمن چارچوب مقامات دولت تاشکند از سرگیری روابط نزدیک با آمریکا را به عنوان محور سیاست خارجی خویش قرار داده است.
از سوی دیگر با افزایش تحرکات گروه های تروریستی در آسیای مرکزی ، دولت تاشکند معتقد است که می تواند در مقابله با عوامل نا امنی نیز از کمک آمریکا استفاده به عمل آورد. در زمینه نتایج دیدار و گفتگوهای " پترائوس" تاشکند بیانیه ای منتشر کرد. در این بیانیه تاکید شده بود :"ل پترائوس با نمایندگان شورای امنیت ملی ، وزارت دفاع، امور خارجه ، اقتصاد و بازرگانی و روابط اقتصادی خارجی ازبکستان دیدار و گفتگو کرده است. در دیدار" پترائوس" با مسئولین ساختارهای قدرتی ازبکستان راجع به مسائل امنیتی منطقه و اوضاع افغانستان بحث و تبادل نظر شده است."ژنرال دیوید پترائوس" فرمانده نیروهای مرکزی آمریکا در بیشکک پایتخت قرقیزستان نیز در دیدار با وزیر امور خارجه این کشور راه های همکاری دو جانبه را مورد بررسی قرار داد. وی از" قادربیک ساربایف" وزیر امور خارجه قرقیزستان به دلیل تبدیل "پایگاه هوایی مناس" به مرکز ترانزیت تجهیزات مورد نیاز نظامیان آمریکا و ناتو مستقر در افغانستان تشکر کرد.
روز 18 ماه اوت مهلت شش ماهه خروج نظامیان آمریکا از" پایگاه هوایی مناس" که در اختیار نظامیان آمریکا بود ، به پایان رسید. متعاقب بر اساس توافق دو جانبه آمریکا و قرقیزستان ، این پایگاه از این پس به عنوان مرکز ترانزیت تجهیزات نظامیان آمریکایی مستقر در افغانستان فعالیت خواهد کرد. فرمانده نیروهای مرکزی آمریکا در این دیدار پیروزی مجدد" قربان بیک باقی اف" در انتخاب اخیر ریاست جمهوری این کشور را تبریک گفت و ابراز امیدواری کرد که روابط واشنگتن و بیشکک گسترش یابد. وزیر امور خارجه قرقیزستان نیز تاکید کرد :" دولت بیشکک برای روابط با آمریکا اهمیت زیادی قائل است و امیدوار می باشد که این مناسبات در آینده نیز تحکیم یابد".
در بیانیه وزارت امور خارجه قرقیزستان تاکید شده بود:"دو طرف مسائل مربوط به امنیت منطقه ، مبارزه با ترورسم و قاچاق مواد مخدر و اوضاع افغانستان را مورد بررسی قرار دادند"."ولادیمیر ژاریخین "معاون مدیر پژوهشگاه امور جامعه همسود در روسیه معتقد است :" فعال شدن آمریکا در آسیای مرکزی با هماهنگی مسکو می باشد و قابل درک است. بنابراین روسای جمهوری آمریکا و روسیه در مورد ترانزیت تجهیزات مورد نیاز نظامیان آمریکایی و ناتو از قلمرو روسیه به توافق رسیدند. اما روسیه با افغانستان مرز مشترک ندارد. از این رو آمریکا و ناتو در این زمینه باید با رهبران کشورهای آسیای مرکزی نیز به توافق می رسیدند. البته مسکو خوب می داند که همزمان با مسئله تروریسم در افغانستان ، آمریکا تلاش می کند در منطقه آسیای مرکزی نفوذ کند و دولت آمریکا برای دستیابی به این مهم از راهکارهای مختلف استفاده می کند. اگر دولت واشنگتن در برخی از موارد کمک های مالی در اختیار این کشورها قرار می دهد و در مواقعی هم از دیگر روشهای موثر استفاده می کند.
بنابراین فعال شدن واشنگتن در منطقه آسیای مرکزی برای مسکو غیر منتظره نمی باشد.نتیجه اینکه ، زمانی که روسیه با آمریکا در مورد ترانزیت تجهیزات نظامی آمریکا و ناتو از قلمرو خویش بتوافق رسید ، می دانست که چه اتفاقی خواهد افتاد. بنابراین علی رغم برخی از نگرانی ها درحال حاضرحضور نظامی آمریکا در منطقه آسیای مرکزی منافع حیاتی روسیه را تهدید نمی کند. از نظر مسکو در شرایط کنونی اوضاع امنیتی افغانستان ناشی از فعال شدن گروه طالبان در این کشور موجب نگرانی می باشد و می تواند منافع روسیه را تهدید می کند.