شام و بین‌النهرین را چه شد؟

محمد هادی تسخیری
روابط دو سرزمین شام که امروزه آن را با نام سوریه می شناسیم و بین النهرین که همان عراق کنونی است، تاریخ بسیار جالب و عبرت آموزی دارد و برای هر نسل و قومی قابل استفاده و ره گشا می باشد.
شام یا سوریه:
شام یا شامات یا سوریه بزرگ سرزمینی است در آسیای غربی در حدّ فاصل دریای مدیترانه، سواحل غربی فرات، مرز شمالی حجاز، مرز جنوبی روم شرقی قدیم و ترکیه فعلی قرار دارد. این سرزمین در حال حاضر شامل کشورهای سوریه، اردن، لبنان و فلسطین است و مرزبندی جدیدش در تحولات پس از جنگ جهانی اول روی داده است.
یا به عبارت دیگر، شام اصطلاحی تاریخی جغرافیایی است که‌ به‌ منطقه‌ نسبتاً گسترده‌ای از خاورمیانه‌ اطلاق می‌شود که‌ در جنوب رشته‌کوههای توروس، شمال صحرای عرب، غرب میانرودان ـ بین‌النهرین ـ و در جوار کرانۀ شرقی دریای مدیترانه‌ قرار دارد. این منطقه‌ دربرگیرنده ‌سرزمین‌هایی است که‌ کشورهای کنونی سوریه، اردن، لبنان، فلسطین و اسرائیل برآن بنا شده‌ هستند. گاهی بخش‌هایی از غرب عراق را نیز جزو سرزمین شام به‌ شمار می‌آورند.
منطقه شامات پیش از آنکه تحت سلطه مسلمانان در آید، در تصرف امپراتوری روم شرقی بود. قبل از اسلام قبایل بزرگ عربی از جزیرة العرب به این دیار کوچیده بودند که مهترین آن قبایل عبارت بودند از قضاعه، جذام، لخم، کلب، تَنوخ، سلیح، و بهراء. آنان به دلیل زندگی طولانی در جوار رومیان، غالبا به کیش نصرانی در آمده و آداب و رسوم آنها را پذیرفته بودند. (گیتاشناسی کشورها‌، ص 184؛ تاریخ خلفا، جعفریان،‌ ص 44؛ فرهنگ معین، ج 5، ص 821).
بین النهرین (عراق):
در کتاب، لغت نامه دهخدا به نقل از دائرة المعارف اسلامی، آمده است: سرزمین بین النهرین ناحیه ای در آسیای غربی در امتداد رودهای دجله و فرات و بین آنهاست که از جنوب به شمال از خلیج فارس تا کوههای ارمنستان و از شرق به غرب از فلات ایران تا بیابان شام امتداد دارد.
از نواحی کوهستانی شمالی مسیر دجله و فرات به طرف جنوب از شیب این ناحیه می کاهد و بعد به دشتهای سبز مرکزی بین النهرین می رسد که زمانی به علت وجود شبکه بسیار وسیع آبیاری بسیار حاصل خیز بوده است و این دو رود در جنوب به یکدیگر پیوسته و شط العرب و دلتای آن را می سازند که نیزارهای فراوان دارد.
قسمت جنوبی بین النهرین مهد تمدن بشر بوده است و از این جهت حتی بر مصر نیز تقدم دارد در همین جا است که شهرهای: اریدو، اور، لارسا، لاگاش، نبپو، اکدوبابل، پیدایش یافت.
تمدن در این ناحیه در هزاره چهارم قبل از میلاد مسیح استقرار یافته تا پیش از قرن 18 قبل از میلاد جز دوره های موقت، بین النهرین مرکب از کشورهای بسیار بود که بیشتر آنها در جنگ های حمدایی از بین رفته و سرانجام دو دولت آشور در بین النهرین علیا و بابل در بین النهرین سفلی که تمدن مشترکی داشتند بوجود آمدند.
پس از تصرف به دست هخامنشیان در 539 قبل از میلاد به عنوان یک واحد سیاسی از بین رفت ولی اهمیت فرهنگی و اقتصادی آن باقی ماند.
سلسله هخامنشی در 231 ق.م به دست اسکندر مقدونی منقرض شد و پس از سلوکیان و اشکانیان به تصرف ساسانیان در آمد و با حمله مسلمین به ایران، بین النهرین و ایران جزء سرزمین های خلافت اسلامی گردید.
در سال 145 هجری قمری منصور خلیفه عباسی که بغداد را بنا نمود و پایتخت خلافت عباسی قرار داد، بین النهرین رونق گرفت لیکن در حمله هلاکو خان مغول بین النهرین ویران شد و شبکه آبیاری آن از بین رفت.
در سال 1638 به تصرف دولت عثمانی درآمد که در این دوران توجهی به عمران آن نشد. در قرن 19 میلادی بین النهرین اهمیت سوق الجیشی برای انگلستان داشت و در جنگ جهانی اول از میدان های عمده جنگ بود و سپس کشور عراق در آن تاسیس یافت.
بین النهرین به جهت معادن نفت اهمیت بین المللی دارد و از کاوشهایی که برای تحقیق در بقایای آثار تمدن قدیم در این سرزمین صورت گرفته نتایج گرانبهائی به دست آمده است.
اما پس از بعثت پیامبر اسلام، دو جنگ به نام‌های سریه موته و غزوه تبوک بر ضد رومیان در منطقه شامات درگرفت. پس از رحلت پیامبر اکرم، شام در سال چهاردهم هجرت در عصر خلافت ابوبکر فتح شد و باقی مناطق نیز به مرور زمان در عصر خلافت عمر تصرف شد.
پس از فتح شام، حکومت آنجا به خاندان امیه (یزید و معاویه بن ابی سفیان) واگذار شد. معاویه از آن تاریخ تا سال 35 قمری از سوی خلفای سه گانه حاکم بود تا اینکه در سال 35 با خلافت امام علی، از حکمرانی شام عزل شد، ولی او زیر بار نرفت و این نزاع به جنگ صفین منتهی شد.
پس از شهادت امام علی، معاویه با نیرنگ امام حسن مجتبی (ع) مجبور به پذیرش صلح کرد و خود به حکومت رسید و شام را مرکز حکومت امویان قرار داد و تا سال 127 قمری پایتخت باقی ماند. از آن پس عباسیان، حمدانیان، فاطمیان مصر، سلاجقه و عثمانیان بر آن دیار حکومت کردند تا اینکه در قرون اخیر پس از سلطه غربیان، این سرزمین از هم متلاشی و به چند کشور عربی تقسیم شد.
پس از این بیان تاریخی سریع که مهمترین مقطع آن انتقال پایتختی جهان اسلام در زمان خلافت علی (ع) از مدینه به شهر کوفه یکی از شهرهای عراق و عزل معاویه امیر منطقه شام توسط خلیفه مسلمین و امتناع معاویه از پذیرش این حکم ، سبب شد روابط بین این دو سرزمین تیره و تار شد و این وضعیت در طول سلطهء بنی امیه بر جهان اسلام ادامه داشت.
تاریخ معاصر دو کشور عراق و سوریه:
این دو کشور پس از تحولات فراوان پس از جنگهای جهانی اول و دوم، سر انجام به استقلال ظاهری رسیدند اما دخالتهای قدرتهای استعماری و تعیین تکلیف آنها برای این دو کشور ادامه داشت، مانند تعیین ملک فیصل از سرزمین شام به پادشاهی عراق و ... اما پس از اینکه حزب بعث در دو کشور به قدرت رسید تا حدودی تقابل ظاهری بین دو کشور از بین رفت اما دشمنی های تاریخی همچنان در نهان مانده بود. و سران دو کشور در بدترین شرایط تصمیمات غیر منتظره ای که به ضرر طرف دیگر تمام می شد، اتخاذ می کردند. مانند بیرون کشیدن نیروهای عراقی در جنگ با اسرائیل غاصب به بهانهء جدی نبودن سوریه و مصر در جنگ با دشمن. که این تصمیم بسیار به ضرر سوریه تمام شد و جبهه جنگ با دشمن را تضعیف کرد.
و با آغاز جنگ تحمیلی بعثیان عراقی بر علیه ایران، سوریه که از مواضع باطل آنها کاملاً با خبر بود، برخلاف نظر بسیاری از کشورهای عربی، از ج. ا. ایران حمایت کرد و همین امر دشمنیهای بعثیان عراقی را با سوریه دو چندان کرد و در طول هشت سال دفاع مقدس این دو کشور بدترین تهمتها را بین خود رد و بدل می کردند . ولی سوریه حافظ الاسد هرگز از مواضع بر حق خود در برابر بعثیان عراق عقب نشینی نکرد و سختیهای فراوانی را تحمل کرد. پس از سقوط صدام و بازگشت بسیاری از انقلابیون عراقی به عراق که در طول بیش از سی سال در دامن سوریه بر علیه نظام فاسد در عراق مبارزه می کردند، امید می رفت روابط این دو کشور به بهترین شکل بهبود یابد اما عوامل فراوانی و به ویژه دو عامل ذیل مانع تحقق این خواسته دو ملت و دو دولت شد:
- حضور پر شمار اشغالگران غربی به ویژه آمریکا در عراق و به عبارت دیگر در مرزهای سوریه، و اعلام برخی از مسئولین آنها که پس از اینکه اوضاع را در عراق سر وسامان دادیم به سراغ سوریه خواهیم رفت. که این امر خط عمده ای برای امنیت سوریه به شمار می رفت.
- فرار بسیاری از بعثیهای عراقی به همراه سرمایه های هنگفتی که باخود از عراق خارج کرده بودند به سوریه و مستقر شدن آنها در این کشور که پس از مدتی این بعثیان فراری پس از نا امید شدن از بازگشت اوضاع سابق و با از دست دادن منافع پلیدشان در عراق، به کمک مزدورانی از سایر کشورهای عربی و به دور از چشم دولت سوریه شروع به انجام فعالیتهای خرابکارانه در عراق نمودند که دلیل واضح عدم رضایت مسئولین سوری از اینگونه فعالیتها بیانات اخیر یکی از مسئولین حکومتی سوریه است که گفته است: (درصورتی که بغداد ادله خود را درخصوص عاملان عراقی حاضر در سوریه و متهم به اجرای انفجارهای تروریستی در عراق ارائه و اتهام آنان را ثابت کند، دمشق فورا آنان را به مقامات عراقی تحویل خواهد داد.)
همچنین یکی دیگر از مسئولین سوری در مصاحبه ای با روزنامه الصباح عراقی گفته است: ( دمشق وعده کرده است که عاملان عراقی متهم به انجام اعمال تروریستی را که در سوریه هستند تحویل بغداد بدهد. وی در این مصاحبه افزوده است: سوریه مایل است که اتحادیه عرب و سازمان کنفرانس اسلامی در رفع تنش و حل مشکلات به‌وجود آمده میان سوریه و عراق نقش فعال‌تری ایفا کنند.
این مقام سوری همچنین گفت: دمشق دولت عراق را حمایت خواهد کرد و به محض اینکه دلایلی متقن درباره دخالت متهمان ارائه کند آنان را به بغداد تسلیم خواهد کرد. وی افزود: سوریه پیامی روشن برای عراق ارسال کرده و گفته است که دمشق به هیچ شخصی در سوریه، چه سوری باشد چه عراقی چه با ملیتی دیگر اجازه نمی‌دهد که به ثبات و امنیت عراق ضربه بزند.
تحقق این گفته ها، نه فقط به نفع دو کشور سوریه و عراق است بلکه همه امت عربی و اسلامی از آن بهره خواهد برد و موضع آنها از اینکه هست ضعیفتر نخواهد شد.
به امید دوستی و همکاری همه کشورهای عربی و اسلامی با همدیگر و تقویت مواضع کشورهای اسلامی در جهان تا هر قدرتی به محض اراده، نتواند به کشرهای اسلامی حمله کند و آن را به تصرف در آورد. و به امید خروج کامل اشغالگران غربی از سرزمین علی و حسین و امامان معصوم علیهم السلام. آمین یا رب العامین.