آسیب‌شناسی خطیب جدید تهران از نماز جمعه

محمد گیلانی
وقتی حجت الاسلام والمسلمین سید احمد خاتمی در اولین مصاحبه پس از انتصاب به عنوان خطیب جمعه تهران از لزوم بازگشت به شکوه روزهای نخستین برگزاری نماز جمعه سخن گفت، آسیب‌شناسی دقیق ایشان از وضع فعلی نماز جمعه مشخص گردید.
نماز جمعه تهران که تا کنون 12 خطیب جمعه را تجربه کرده است پیش از این انتصاب غالبا به امامت آیات کرام هاشمی رفسنجانی، جنتی و امامی کاشانی اقامه می‌گردید. در یک نگاه مجمل می‌توان آسیبهای متوجه نماز جمعه را در چند بخش عمده تقسیم کرد.
اصلی‌ترین چالش پیش روی نماز جمعه کم شدن از شکوه این مراسم سیاسی عبادی است، این شکوه وابسته به چند متغیر است که بر اساس آمار موجود بیشترین تغییرات این نمودار تابع متغیرهای وابسته به امام جمعه است.
نماز جمعه تهران در حال حاضر به عنوان سخنگاه نظام برای جمع‌بندی مطالب سیاسی هفته شناخته می‌شود و بیان نکاتی که برخاسته از عدم وفاق و همدلی باشد منجر به متزلزل شدن چهره مستحکم نظام خواهد گردید. از سوی دیگر جمعیت حاضر در نماز موجب شکوه بیشتر و اثرگذاری بهتر مواضع مطرح شده از تریبون نماز جمعه می‌باشد.
در صورتی که خطیب جمعه سخنان خود را با فصاحت و بلاغت کافی بیان نماید جذابیت نماز در حدی خواهد بود که این تجمع هفتگی مسلمین در ام القرای جهان اسلام به بهترین وجه ممکن صورت پذیرد. متاسفانه گاه شاهد بروز شکافهایی در دیوار فصاحت و بلاغت بوده‌ایم. خطبه‌های نماز جمعه در دو بخش سیاسی و عبادی است و خطبه اول اغلب به مباحث عبادی و اخلاقی و خطبه دوم به مباحث سیاسی می‌پردازد. اما گاه شاهد سیاسی شدن تمام خطبه‌ها و یا غیر سیاسی شدن هر دو خطبه هستیم.
از سوی دیگر مطول شدن خطبه‌ها منجر به عدم اقبال عمومی می‌گردد. بیان ریز تقویم وار مناسبتهای هفته و یا توضیح دیدگاهها، گاهی چنان خطبه‌ها را طولانی می‌سازد که برخی از اهل فقه در زوال وقت نماز جمعه شبهه وارد می‌سازند.
موجز بودن خطبه‌ها بی‌شک جدای از رفع این شبهه به علت فراهم آوردن زمینه فعالیتهای دیگر در روز جمعه همچون صله رحم می‌تواند زمینه مشارکت بیشتر مردمی را فراهم سازد.
خط مشی جناب آقای خاتمی تا کنون نگاه کارشناسانه بوده است و به نظر می‌رسد که ایشان بنا دارند خطبه‌های نماز جمعه مجموعا از 45 دقیقه تجاوز ننماید، خطبه اول کاملا اخلاقی و خطبه دوم کاملا سیاسی و برخاسته از تطابق آموزه‌های دینی و مسایل سیاسی روز باشد. در صورت تحقق این مشی امید می‌رود خواسته ایشان در احیای شکوه روزهای اول نماز جمعه محقق گردد.
با توجه به نیاز مبرم خطیب به کار کارشناسی افزایش فاصله بین اقامه نماز جمعه توسط یک خطیب می‌تواند شرایط را برای امام جمعه مهیاتر سازد و این محقق نمی‌گردد مگر با تعدد ائمه جمعه، در حال حاضر که 4 خطیب غالبا نماز جمعه را اقامه خواهند کرد شرایط بهتر از گذشته گردیده است اما امید می‌رود در صورت مصلحت دانستن رهبر معظم انقلاب با افزودن چند چهره جدید این فاصله زمانی بیشتر گردد و سلیقه‌های گوناگون نیز زمینه جذب بیشتری یابند.