فضای برابر و تعاطی افکار

سیدحسین موسوی تبریزی ـ دبیر مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم
هر ملتی از ابتدای شکل گیری اش به عنوان یک اجتماع دارای پیشینه تاریخی مشترک متشکل از اقشار مختلفی است که در میان آنها دیدگاه ها و سلایق گوناگونی وجود دارد. در زمانی که دولت ها شکل گرفتند فعالیت مردم در عرصه های مختلف سیاسی و اجتماعی با احترام به تفکرات و نظرات یکدیگر امکان پذیر شد. امروزه نیز همچنان اصل بر این است که در جوامع مختلف این نکته رعایت شود و اقشار و گروه ها و جریان های سیاسی ضمن احترام متقابل به دیگر گروه ها و حفظ حقوق افراد به فعالیت در ساحت اجتماع بپردازند.
اگر واقعاً تمام جوامع درصدد احترام به تفکرات و سلایق گوناگون ملت های خود باشند مخصوصاً کشورهایی که دموکراسی در آن حاکم است باید آگاه باشند که مردم در یک جامعه همانند یکدیگر فکر نمی کنند. با این توضیح باید به این نکته اشاره کرد که طبعاً گروهی به عنوان اکثریت در هر جامعه یی وجود دارند که یکسری از اصول را در جامعه مشخص می کنند بنابراین عده یی نیز در اقلیت قرار می گیرند. بر اساس آنچه گفته شد طبیعی است این گروه اقلیت نیز باید به اصول و قوانین مشخص شده احترام بگذارند و آنها را رعایت کنند.
اما نکته یی که در اینجا ممکن است مطرح شود این است که اگرچه این گروه اقلیت قوانین را می پذیرند اما این پذیرش به معنی تغییر در نوع نگرش، نوع تفکر، تغییر در اعتقادات و باورهای آنها نیست بلکه این پذیرش فقط در نوع عملکرد آنها مشهود است که آن هم در چارچوب قانون است. برای مثال در قانون اساسی ما هرگونه انتقاد و نقد، همچنین فعالیت احزاب آزاد است. تعبیر این نکته این است که می تواند در چارچوب همین قانون اساسی از این قانون اساسی انتقاد کند. همچنین قادر است در چارچوب همین قانون اساسی از اصول قانون اساسی نیز نقد بنویسد. هرگونه تهمت، افترا و انتقاد نادرست نیز خارج از آن چیزی است که در قانون اساسی ما آمده است. این مقدمه را از آن جهت مطرح کردم تا به صحبت های اخیر رهبر معظم انقلاب در رابطه با جذب حداکثری و دفع حداقلی اشاره کنم. شاید بتوان به این مساله این گونه پرداخت که اگر یک معیار مشخص را در چارچوب عمل خود قرار دهیم مسلماً برخی مسائل هرگز پیش نخواهد آمد و به نظر من این حکومت ها هستند که باید معیارها را در رابطه با همه رعایت کنند.
همه می دانیم قانون در رابطه با همه باید یکسان باشد. امیرمومنین(ع) نیز در این رابطه می فرماید؛ همیشه این طور نیست که اگر حق را اجرا کنیم به نفع ما باشد، گاهی همین حق به ضرر ما است. اما شایسته است که چه به نفع ما باشد و چه به نفع ما نباشد در هر دو صورت به آن عمل کنیم. با توجه به این سخن باارزش می توان گفت حکومت ها نیز چه به نفع شان باشد و چه به ضررشان باید قانون را رعایت کنند. اگر حکومت در جامعه قانون را مدنظر خود قرار دهد و همه مردم جامعه را در چارچوب نظام ببینند به این وسیله اکثر منتقدان نظام به منتقدان دلسوز جامعه مبدل خواهند شد. آنهایی نیز که خارج از نظام هستند به حداقل می رسند یا مجبور می شوند خود را با نظام تطبیق دهند یا اینکه اگر کاری خلاف قانون انجام دهند دستگیر می شوند.
این در تمام دنیا امری عادی و طبیعی است و هیچ مشکلی ندارد.
همچنین نکته دیگری که باید به آن پرداخته شود این است که نظام شخص نیست و این نکته یی است که حتی رهبر معظم انقلاب نیز در سخنان شان به آن اشاره کردند. در واقع نظام آن چیزی است که به نام اسلام برگزار شده است و قوانینی در آن مشخص شده است که به نفع تمام مردم یک جامعه است که در خط قانون حرکت کنند. حال مادامی که قانون است همه باید به آن احترام بگذارند البته ممکن است عده یی قانون را نقد کنند و از طریق مجلس شورای اسلامی یا خبرگان، قانونی را در قانون اساسی تغییر دهند کما اینکه ما در گذشته یک بار روی برخی مفاد قانون اساسی تجدید نظر کرده ایم. پس نظام آن چیزی است که مقرر شده و همه موظفند در چارچوب آن حرکتی رو به جلو را در پیش گیرند. این به عنوان قانون اساسی و ارکان نظام است. همچنین وظیفه هرکس در قانون اساسی بیان شده و هرگونه اقدامی خارج از آنچه در قانون اساسی برای آن تعریف شده در حقیقت عملی خلاف مسیر نظام محسوب می شود. فرقی هم ندارد چه کسی خلاف کند خواه مجریان نظام باشند و خواه مردم، چرا که در هر دو صورت آنچه بین این دو مشترک است اقدام غیرقانونی است. اگر نگاهی به صحیفه امام (ره) بیندازیم در آنجا تعبیرات جالبی مشاهده می شود. از این رو بهتر است به این عبارت امام(ره) اشاره کنم که فرمودند؛ اگر حتی سپاه پاسداران بنا باشد معصیت کند این جمهوری اسلامی اگر هم نامش جمهوری اسلامی باشد باز هم طاغوتی است. طاغوت من و غیرمن ندارد. به این سخن از آن جهت اشاره شد که در اینجا ذکر شود ما حرکت نکرده ایم که فقط اسم نظام را عوض کنیم بلکه ما حرکت کرده ایم که اسلام و قوانین اسلام را پیاده کنیم.
هر چقدر بزرگان نظام با اقدامات شان سعی در جلب اعتماد مردم کنند مردم نسبت به نظام مطمئن تر می شوند و نظام نیز کمتر دچار آسیب می شود. مردم نیز شایعات را نمی پذیرند و اینجاست که توطئه های دشمنان نیز راه به جایی نخواهد برد. وقتی قوانین اسلامی شود باید نام نظام اسلامی روی آن نهاد.
صحبت های مقام معظم رهبری در روز جمعه همه در راستای مطالب اسلامی و در قالب دستورات اسلام بود. قرآن می فرماید؛ «ولا تقولوا لمن القا علیکم السلام لست مسلماً...» کسی که در برابر شما می گوید سلام من مسلمان شدم نگویید مسلمان نیستی و دروغ می گویی. در زمان پیامبر عده یی برای به دست آوردن غنایم جنگی می گفتند این عده مسلمان نیستند و دروغ می گویند، بنابراین باید آنها را در بند کنیم و غنایم جنگی را از آن خود کنیم. اما قرآن صراحتاًî می گوید وقتی فردی می گوید من مسلمانم حرفش را بپذیر و او را دروغگو خطاب نکن. مسلمانم یعنی تسلیمم و تسلیمم یعنی من منضبطانه به قوانین عمل خواهم کرد. اسلام نیز این حرکت را بی پاسخ نمی گذارد و می گوید حال که تسلیم شده ولو اینکه مسلمان واقعی نشده ولی تسلیم شده و قانون را قبول کرده است فرقی نمی کند اقلیت مذهبی باشد یا حتی در دلش به طور قلبی ایمان نیاورده باشد، همانند دیگران حقوق شهروندی یکسانی دارد و قانون برای این افراد جاری است. اسلام می گوید چنین افرادی جان شان، مال شان و ناموس شان مانند مسلمان واقعی محترم است. این همان چیزی است که ما باید از اسلام یاد بگیریم. به نظر من این مساله مربوط می شود به همان بحث دفع حداقلی و جذب حداکثری که مقام رهبری در سخنان شان به آن اشاره کردند.
به این معنی که وقتی کسی شهروند شد طبق قانون اساسی و قوانین اسلامی اصل را بر برائت بگیریم مگر اینکه خلافش ثابت شود. حال ممکن است سوالی مطرح شود که خلاف این اصل باید در کجا ثابت شود؟ پاسخ این است که اصل آن باید در محکمه ثابت شود البته در آن محکمه نیز قانون باید اجرا شود مثل وکیل داشتن، آزاد بودن متهم در دفاع از خودش و بسیاری موارد دیگر. این همان جذب حداکثری است یعنی اصل بر برائت است و همه را در یک کشور باید به چشم واحد دید. این از جهت قانونی بسیاری از مشکلات را حل می کند و اگر آن طور که شایسته است این مساله رعایت شود دوستی، وحدت و اعتماد در جامعه ایجاد می شود. تمام کینه ها، دشمنی ها، بی عدالتی ها و نفاق ها از بین خواهد رفت.
عدالت یکی از محورهای اساسی در یک جامعه است که همه باید از آن بهره مند باشند. همچنین عدالت در رقابت های سیاسی نیز تاثیر زیادی دارد از این رو که وقتی یک رقابت عادلانه برگزار می شود همه افراد از امکانات برابر در رقابت سیاسی در یک کشور برخوردار باشند. نکته یی که نباید از آن چشم پوشید این است که باید زمینه های رقابت برای همه یکسان باشد. شایان ذکر است موانعی که گاهی ایجاد می شود از جمله تبلیغات مسموم علیه عده یی یا آزاد بودن گروهی به هر دلیلی که در اینجا موضوع بحث ما نیست نسبت به گروه دیگر رقابت واقعی و سالم را از بین می برد. به نظر من باید طوری حرکت کرد که زمینه فقط برای رقابت سالم مهیا باشد و این میسر نمی شود مگر در محیطی سالم. نباید تحت هیچ شرایطی بین گروه ها تبعیض قائل شد چرا که وقتی گروهی حس می کند در حقش اجحاف شده نوعی کینه در دلش نسبت به گروه مقابلش پیدا می کند و این بغض و کینه در یک جناح باعث می شود آن گروه یا جناح دست به کارهایی بزند که شایسته نباشد و این در ابتدا باعث ایجاد نفاق در جامعه می شود و بعد فضای سالم رقابتی را از بین می برد.
آنچه اکنون قابل ذکر است این نکته است که آنچه اکنون در جامعه می تواند مساله دوست داشتن، اتحاد و حتی جذب حداکثری و دفع حداقلی را به وجود آورد تقسیم عادلانه ثروت عمومی در میان مردم و تقسیم عادلانه زمینه فعالیت و پیشرفت برای همه مردم اعم از گروهای سیاسی، غیرسیاسی و... در کشور است. همچنین توجه یکسان به همه حتی در نشست ها، جلسات و در توجه به انتقادات از نکات مهمی است که در این زمینه می تواند بسیار تاثیرگذار باشد. نکاتی که بیان شد در پیشرفت و آرامش جامعه نه تنها تاثیر بسزایی دارد بلکه ضرورت نیز دارد. در پایان هم بد نیست به این نکته پرداخته شود که عده یی باسابقه نه چندان طولانی به لحاظ سوابق انقلابی و سیاسی گهگاه به راحتی اقدام به تخریب چهره بزرگان نظام می کنند و از سوی دیگر دم از پیروی از خط رهبری می زنند. البته اینکه آنها سوابق سیاسی و انقلابی ندارند عیب تلقی نمی شود. عیب کار آنجاست که آنها علیه دیگران حرف هایی بزنند و نتوانند صحت گفته هایشان را ثابت کنند یا علیه فرد یا گروهی مطالبی را چاپ کنند که باز هم باید در صحت مطالبشان شک کرد.
برخی به دلیل دارا نبودن فضائل مورد نظر جامعه، موجودیت خود را فقط در نفی دیگران می بینند لذا دست به تخریب شخصیت افراد مقبول جامعه می زنند، همان گونه که در ابتدای انقلاب نیز این رفتارها از سوی برخی گروه های سیاسی انجام می شد. براساس اندیشه واقعی امام(ره) گروه های مختلف باید در جامعه فعالیت کنند و نباید دشمنی ها و کینه ها وجود داشته باشد. در جامعه باید فضای بحث و استدلال وجود داشته باشد. فضای نقد و بحث موجب می شود کاستی ها و اشتباهات در روندی سریع تر و در بستری که می توان موشکافانه تر به مسائل پرداخت، شناسایی و رفع شوند. حال اگر برخی گروه ها به دلیل ضعف هایی که دارند بخواهند فرافکنی کنند و مراجع و روحانیون و احزاب را زیر سوال ببرند مورد قبول آگاهان جامعه نیست. این رفتار نادرستی است که برای حفظ قدرت مرجعیت را تضعیف کنیم و قطعاً اگر دولت های خارجی قصد دخالت در کشور را داشته باشند، این بهترین راه است. جریاناتی که در مطبوعات و تریبون های مختلف به مراجع توهین می کنند، شامل دو گروه هستند؛ دسته یی از روی نادانی و گروهی هم برای دستیابی به قدرت به این کار اقدام می کنند، اما میزان آسیب رسانی آنها به نهاد مرجعیت یکسان است. در این میان بر علمای بزرگ و حوزه های علمیه دیندار و اسلام شناس لازم است در این برهه حساس احترام مراجع محترم تقلید را حفظ و مواضع آنان را در تایید اسلام و تشیع و عدالت تقویت کنند. در زمان امام(ره) نیز برخی افراد که در جریان پیروزی انقلاب اسلامی نقشی نداشتند و در دفاع مقدس نیز حضور نمی یافتند، دائماً طلبکار می شدند و خود را از انقلابیون واقعی جلو می انداختند و همان گروه هم اکنون هتک حرمت مراجع را به امری عادی تبدیل کرده اند.
این گونه اقدامات خارج از چارچوب قانون اساسی است و اقدامی غیرقانونی محسوب می شود. اینها مسائلی است که قدرت جامعه را تضعیف می کند و فضای جامعه را به تشنج می کشاند.
نباید اجازه داده شود گروهی با اقدام های این چنینی و غلط باعث ایجاد فضایی ناسالم شوند و اگر در برابر این گروه ها ایستادگی نشود آنها حس خواهند کرد که قدرت گرفته اند بنابراین در ابتدا باید این نکته را به آنها فهماند که آنها در برابر نظام قدرت چندانی ندارند سپس نباید به آنها فرصت و جرات داد تا اجازه هر کاری را به خود بدهند و آبروی نظام جمهوری اسلامی را به خطر بیندازند. این به نوبه خود مطلب مهمی است که نباید نادیده گرفته شود. امام صادق(ع) می فرمایند؛ «شیعیان ما باید برای ما آبرو باشند.» هرگز نباید اجازه دهیم در کشور بی قانونی به وجود آید چرا که نظام از بی قانونی آسیب خواهد دید. همچنین باید در برابر کسانی هم که می خواهند قانون را زیر پا بگذارند ایستادگی کرد. مطمئناً این به نفع کشور و نظام جمهوری اسلامی خواهد بود.