گفتمانهای فقهی - سیاسی شیعه در گذر تاریخ

حجت‌الله کریمی
درباره مراحل تحول و تکوین فقه سیاسی شیعه اظهار نظرها و تقسیم بندی های متعددی صورت گرفته و هر یک از اندیشمندان و پژوهشگران در این حوزه از نظر گاه خود به مراحل مختلفی در تکوین فقه سیاسی معتقدند و تقسیم بندیهای متعددی از گفتمانهای حاکم در ادوار مختلف تاریخی از نظرگاه خود ارائه کرده اند در این مقال با رویکردی تاریخی و با استفاده از تقسیم بندیهای موجود مراحل و تحولات تاریخی گفتمانهای فقهی سیاسی شیعه از زمان پیامبر اعظم(ص) تا عصر حاضر مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
1- از رحلت پیامبر(ص) تا غیبت امام دوازدهم(عج): در این دوره که آغاز شکل گیری اندیشه سیاسی شیعه نیز می باشد در مورد حق حاکمیت و مبنای مشروعیت بعنوان دو جزء اساسی اندیشه سیاسی از لحاظ نظری میان فقها اتفاق نظر وجود دارد به این ترتیب که حق حاکمیت پس از پیامبر حق امام معصوم بوده و مبنای مشروعیت حکومت نیز الهی است بنابراین گفتمان غالب این دوره حکومت معصوم می باشد.
2- از شروع عصر غیبت تا آغاز دوران صفویه: در این دوره نه ذهنیت فقها چندان آماده طرح مباحث سیاسی بود و نه بستر اجتماعی- سیاسی اجازه چنین کاری را می داد. بنابراین طبیعی بود که غایت چندانی نسبت به مسائل سیاسی و فقه عمومی توسط فقها صورت نگیرد وتوجه آنان بر فقه خصوصی متمرکز گردد. که حاصل آن گردآوری احادیث و روایات مربوط به احکام شرعی و تشکیل حلقه های درس و بحث در این مورد بود که این امر موجب پدیدار شدن گنجینه ارزشمندی از فقه شیعه گردید و به عنوان میراثی گرانبها مبنای کار علمای متاخر قرار گرفت.
علی رغم ارائه نظریات سیاسی از سوی اندیشمندان و فقهای این دوره با توجه به مشی و رویه آنها در مواجهه با حکومت، غیر عادلانه و انتصابی بودن هر گونه حکومتی در عصر غیبت نظر گاه کلی آنها بوده و در این میان حکومت کوتاه آل بویه نیز تغییر اساسی در این دیدگاه ایجاد نکرد.
3- عصر صفویه: روی کار آمدن حکومت صفوی در ایران نقطه عطف و عزیمتی در تاریخ ایران به شمار می رود زیرا پس از مدتها دولت و حاکمیتی اصیل و ایرانی آن هم با صبغه دینی در ایران مستقر گردید که در تمامی شئون و ابعاد اجتماعی و سیاسی تحولات عظیمی را موجب گردید با استقرار این دولت و رسمیت بخشیدن به مذهب شیعه، زمینه مناسبی برای فعالیت سیاسی علمای شیعه و در نتیجه تکوین نظریات سیاسی تشیع فراهم شد. در دوره صفویه هر چند علما رهبری جامعه را همچنان از آن امام معصوم می دانستند و غالبا حکومت غیر معصوم را غاصبانه تلقی می کردند، به سبب شیعه بودن دولت صفوی و خدمت آن به شیعیان، معتقد به حمایت از دولت بودند. راه حل علما برای این مسئله فراهم آوردن زمینه همکاری با دولت به جهت خدمت به شیعه و عدم اظهار نظر صریح در باره رهبری سیاسی جامعه بود. ضمن آنکه حیطه حکومت شاه عادل نسبت به دورهی قبل که محدود به امام یا افرادی که توسط امام منتخب شده بودند می شد در این دوره حوزه ای به مراتب گسترده تر از دوران قبلی یافت و بعضی شاهان صفوی به رغم برخی از فقهای شیعه در دایره سلاطین عادل قرار گرفتند.
تفکیک میان امور شرعی و امور عرفی از جمله خط مشی های علما در این دوره بود. تفکیک سیاست از شریعت یعنی طرح بر عهده گرفتن وظیفه سیاست و امنیت توسط سلطان و اجرای حدود قضاوت و امور حسبیه توسط فقها عناصری از گفتمان غالب سیاسی در این دوره بود. در این دوره نیز فقها به تصدی اموری از قبیل؛ قضاوت، اقامه حدود،
نماز جمعه، تصدی امور حسبیه و... قائل بودند،اما هیچ گاه مستقلابه نهاد دولت و لوازم و احکام آن نپرداختند.
در این دوره محقق کرکی به عنوان اولین فقیهی که در کلامش عناصر مقدماتی یک نظریه سیاسی وجود دارد ظهور کرد. سوال اصلی که برای این اندیشمند مطرح بود این بود که چگونه می توان میان واقعیت های موجود این دوران و اندیشه غالب شیعی هماهنگی ایجاد کرد؟ به عبارت دیگر چگونه میتوان میان سلطنت مطلقه افراد غیر معصوم که حکومتی غیرمشروع محسوب می شد، با خدماتی که شاهان شیعی صفوی به تشیع می کردند، جمع نمود؟ علاوه بر محقق کرکی، دانشمندان و عالمانی چون؛ شهید ثانی، محقق اردبیلی، محقق سبزواری و علامه مجلسی نیز در این دوره به ارائه نظریات سیاسی پرداختند. که علی رغم اختلافات موجود عنصر مسلط و غالب در این دوران نظریهای است که بر جایز بودن همکاری با سلاطین صفویه، پذیرش هدیه و مسئولیت از سوی فقها، برگزاری نماز جمعه در این دوره و... صحه می گذارد. بدین ترتیب گفتمان غالب در این دوره، گفتمان قدرت موازی “حکومت شاه شیعه/ ولایت فقیه عادل” است.
4- از پایان حکومت صفویه تا ابتدای قاجار: با ضعف پادشاهان متاخر صفوی که زمینه ساز سقوط این سلسله گردید، دوران جدیدی در فقه سیاسی شیعه و اساسا رابطه نهاد روحانیت با دولت و سیاست پدید آمد. این دوران عملادوره گذار محسوب می شود و به دلیل فضای نا امن سیاسی موجود طیف گسترده ای از فقها راه مهاجرت به سوی عتبات را پیش گرفتند. ضمن آنکه نضج و قوت گرفتن اخباری گری همراه با ایذائات موجود نسبت به علما منجر به شکل گیری گفتمان “سکوت” در این دوره می شود.
5- از ابتدای عصر قاجار تا دوره مشروطه: آغاز حکومت قاجار مصادف با تحولاتی بود که در نهایت موجب ایجاد پیوندی محکم بین علما و پادشاهان قاجار گردید؛ توضیح اینکه پس از آغا محمد خان قاجار که اساس حکومت قاجاریه را با توسل به قدرت نظامی و از طریق اعمال خشونت پایه ریزی کرده بود، جانشینان وی تثبیت اقتدار حکومت را در گرو کسب مشروعت از علما یافته و در ایجاد ارتباط مستحکم با نهاد روحانیت که به تازگی با پیروزی بر جریان اخباریگری نیرو و نفوذی مضاعف یافته بود، بر آمدند. تحولات و رخدادهای بعدی نظیر جنگهای ایران و روس و ضرورت حفظ کیان دولت شیعی این ارتباط را مستحکم تر گردانید. این رویکرد موجب شکل گیری گفتمان سلطنت ماذون با ولایت عام فقیهان گردید.
در حالی که نشانه هایی از تحول در آثار این دوران به طور خاص در آثار شیخ جعفر کاشف الغطا و میرزای قمی مشاهده می شود، نخستین فقیهی که به بحث ولایت سیاسی فقیه به طور مفصل پرداخته و دلایلی عقلی و نقلی برای آن بر شمرد، ملااحمد نراقی بود . وی در کتاب عواید الایام به مواردی اشاره می کند که می توان طلیعه های نخستین نظریه “ ولایت فقیه “ را در آن مشاهده کرد. نراقی در حالی که همه وظایف یک سلطان را در امور رعیت برای فقیهان به رسمیت شناخت انتظام امور دنیایی مردم را از جمله وظایف فقها بر شمرد و بر این امر تاکید کرد.
6- عصر مشروطه: در این دوره که با شکل گیری نهضت مشروطیت و وقوع انقلاب مشروطه آغاز می گردد “ مفاهیم و سوالات تازه ای در جامعه و در ذهن فقیهان شیعه مطرح می شود. نهضت مشروطه، قانون اساسی و متمم آن، اطلاق سلطنت را مقید و مشروط به قانون اساسی کرد. مواجهه فقیهان با مفاهیم سیاسی از قبیل حقوق مردم، آزادی، عدالت، نظارت، استبداد، تفکیک قوا، مساوات وکالت، رای، قانون و مشروطه باعث شد دو رویکرد فقهی متفاوت به این مسئله شکل گیرد: یکی دیدگاه سنتی با موضوع نفی مطلق و دفاع از سیر پیشین با پافشاری بر نظریه ولایت انتصابی فقیهان در امور حسبیه و سلطنت مسلمانان ذیشوکت در عرفیات با عنوان “حکومت مشروعه” و دیگری دیدگاه تحول طلب به دنیا و سازگاری دو مقوله مشروطه و مشروعه با ارائه نظریه دولت مشروطه مبتنی بر اذن عام فقیهان.”
تقابل اندیشه ها و نظریات شیخ فضل ا... نوری به عنوان مدافع “حکومت مشروعه سلطنتی” و کوشش های آیت ا... نا ئینی (البته با حمایت آخوند خراسانی، وحید مازندرانی و میرزا خلیل تهرانی) به عنوان نخستین فقیهی که با برداشت جدیدی از انسان و هستی درصدد ایجاد سازگاری بین وظیفه الهی و حق مردم در امر حکومت بود. باعث شکل گیری گفتمان “حکومت مشروعه / سلطنت مشروطه” در این دوره گردید. که البته این امر در نتیجه تاثیری بود که مفاهیم جدید غربی از طریق انقلاب مشروطه وارد ادبیات سیاسی کشور شده بودند. نکته مهم این دوره این است که هیچ یک از علمای دو طیف مشروطه طلب و مشروعه خواه خواستار تغیر نظام به حکومت اسلامی تحت زعامت خود نبودند و اقدامات هر دو گروه در قالب حکومت سلطنتی شکل می گرفت. به عبارت دیگر نظراتی همچون نظرات ملااحمد نراقی مبنی بر به دست گیری حکومت توسط فقیهان مورد توجه علمای این عصر واقع نشد.
7- از آغاز عصر پهلوی تا شکل‌گیری نهضت اسلامی: بعد از عصر مشروطه دوره جدیدی آغاز شد که اندیشه سیاسی شیعه را با نوعی ایستایی و عقب گرد مواجه ساخت. این دوره نسبتا طولانی دوران غیر سیاسی شدن حوزه علمیه است که وجه مشخصه آن دوری گزیدن علما از ورود به صحنه سیاست به طور جدی و مداوم است. که در عمل بجز مواردی معدود همچون حضور آیت ا... مدرس در مجلس و دیگر صحنه های سیاسی کشور - که البته به سرعت از سوی رضاشاه که به شدت از حضور شهید مدرس در صحنه سیاسی کشور بیم داشت از تداوم آن جلوگیری شد - و فعالیتهای آیت ا... کاشانی در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت، عمدتا سیاست موعظه، تقیه و انزوا نسبت به مسائل سیاسی از سوی علمای این دوره، تعقیب می شدو علی رغم برخی مسائل سیاسی و تدبیر امور اجتماعی در مباحث نظری از سوی علما به طور مشخص توسط آیت ا... سید محمد حسین بروجردی مجتهد عالی قدر عالم تشیع، در این دوره در صحنه عمل اقدامی جدی صورت نگرفت. که البته در این میان نبایست سیاستهای ضد مذهبی و فضای خفقانی که از سوی رضا شاه بر کشور مستولی شده بود را در اتخاذ این رویکرد از سوی علما از نظر دور داشت.
8- از آغاز نهضت اسلامی تا پیروزی انقلاب اسلامی: در آغاز دهه1340 ه. ش رخدادها و تحولاتی به وقوع پیوست که موجب بروز گفتمانی جدید در فقه سیاسی شیعه گردید؛ در این دوره از طرفی شاه تحت تاثیر سیاستهای آمریکا و در ادامه سیاست وابستگی خود دست به اقدامات و انجام به اصطلاح اصلاحاتی یازید که نتیجه آن در نهایت قیام15 خرداد1342 بود؛ برگزاری انتخابات انجمن های ایالتی و ولایتی و حذف شدن شرط سوگند به قرآن و اعطای حق رای به زنان در جریان این انتخابات، طرح مباحث مربوط به انقلاب سفید، گسترده تر و آشکارتر شدن پیوندهای شاه با آمریکا و اسرائیل، حمله ماموران رژیم پهلوی به مدرسه فیضیه در فروردین1342 و ... موجب موضع گیری شدید روحانیت علیه شاه و دولت گردید. از طرف دیگر با وفات آیت ا... بروجردی در فروردین1340 و مطرح شدن امام خمینی(ره) به عنوان مرجعی جوان و “آگاه به امور سیاسی تحولی شگرف در این دوره به وقوع پیوست. توضیح اینکه؛ امام خمینی(ره) رویکردی کاملامتفاوت با آیت ا... بروجردی در مواجهه با مسائل اجتماعی سیاسی داشت و علی رغم آیت ا... بروجردی که تا سر حد ممکن از ورود به مسائل سیاسی خود داری می کرد، امام خمینی (ره)به عدم جدایی دین از سیاست اعتقاد داشته و روحانیت را ملزم به حساسیت و دخالت در امور سیاسی می دانست.
تحت چنین شرایطی دوران فترت و سیاست گریزی علما پایان یافت و به تدریج گفتمان “مبارزه علمی برای تحقق حکومت اسلامی” شکل گرفت. تئوریسن اصولگرای این دوره یعنی امام خمینی(ره)، با ایجاد تحولی عظیم، ضرورت قیام علیه سلطان جائر و لزوم تشکیل حکومت اسلامی را مطرح و در این راه مبارزه خود را آغاز نمود. ایشان سنت پرداختن دوباره امر به معروف و نهی از منکر را احیا کرد و برای نخستین بار اصطلاح، “حکومت اسلامی” را در یک کتاب فقهی به کار بردند،امام خمینی(ره) بر خلاف سایر فقهای معتقد به ولایت سیاسی فقها که اعتقاد داشتند در صورت مهیا بودن شرایط برای حکومت، می بایست فقها به تصدی امور مردم اقدام نمایند، پا را فراتر نهاده و بر زمینه سازی و ایجاد شرایط تاکید کردند.
نکته مهم در این دوران، تاکید مضاعف امام خمینی(ره) بر سیاسی بودن مذهب شیعه، مخالفت با تقیه و از همه مهمتر مخالفت با سلطنت بود. نتیجه تلاشهای نظری و علمی آیت ا... خمینی(ره) سرانجام با پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری ایشان و استقرار نظام جمهوری اسلامی شد که این رخداد فی نفسه طرح و تحولی نو در اندیشه سیاسی شیعه به شمار می رود، و می توان آن را نتیجه و عصاره سالها فعالیت و تلاش نظری و عملی علما در عرصه پیوند سیاست و دیانت دانست.