دلایل حضور ناتو در افغانستان

دکتر نوذر شفیعی
گسترش نیروهای ایساف به خارج از کابل تزلزل در فرماندهی ایساف و ضرورت تسریع در روند باز سازی افغانستان را ش ناتو به دو دلیل فرماندهی ایساف را به عهده گرفت دلیل اول جنبه تاکتیکی داشت و مواردی از جمله ضرورت امل می شد در حقیقت هر سه مقوله به مسأله ی امنیت در افغانستان بر می گردد بدین شکل که قلمرو فعالیت نیروهای ایساف محدود به ولایت کابل بود و سایر ولایات از امنیت کافی برخوردار نبودند وضعیت افغانستان بگونه ای است که نا امنی بر یک ولایات بر نا امنی بر سایر ولایت تأثیر می گذارد بنابراین امنیت در کابل بدون امنیت در استان های همجوارآن بسیار دشوار است از این جهت ضرورت داشت نیروهای ایساف به قلمرو فراتر از کابل گسترش داده شود.
اما گسترش ایساف به حوزه هایی فراتر از کابل یک اشکال فنی داشت و آن اینکه این مهم نیازمند فرماندهی منظم و قوی بود. که ، ایساف از آن برخوردار نبود به عبارت دیگر در فرماندهی ایساف قبل از آنکه ناتو مسئولیت آن را بر عهده بگیرد نوعی تزلزل و بی ثباتی وجود داشت. مشکل اصلی آن بود که فرماندهی ایساف به صورت دوره ای شش ماهه بود و همین عدم ثبات در فرماندهی به شدت از کار ایی ایساف کاسته بود از این جهت استقرار فرماندهی متمرکز و ثابت بر ایساف ضرورت داشت .
به موازات این مسائل یک نکته نگران کننده دیگر نیز وجود داشت و آن این بود که روند باز سازی افغانستان به دلیل سطح پایین امنیت در این کشور بسیار کند بود بدیهی است بین باز سازی و ثبات در افغانستان ارتباط تنگاتنگی وجود دارد . و باز سازی بدون وجود ثبات و امنیت امکان پذیر نیست اینها دلایل تاکتیکی بودند که ناتو را در استقرار در افغانستان یعنی منطقه ای خارج از قلمرو سنتی ناتو وادار می کرد ( شفیعی ، 1383 : 2).
اما دلایل مهم دیگری نیز برای حضور ناتو در افغانستان وجود داشت که آنها را دلایل استراتژیکی نام نهاداند :
دلایل استراتژیک حضور ناتو در افغانستان در چند مقوله قابل ذکر است :
1- تداوم سیاست گسترش ناتو به شرق
2- جهانی شدن
3- بازوی اجرایی سازمان ملل
4- تقسیم بار مسئولیت
5- همسایگی مجازی با ایران ( تکمیل دکترین سد بندی
6- حضور در قلب سه تمدن فرهنگی
7- اهداف اقتصادی
1-1 تداوم سیاست گسترش ناتو به سمت شرق
گسترش ناتو به سمت شرق از سوی افرادی مانند هنری کسینجر و زبیگنیو برژینسکی حمایت و هدایت می شد این افراد معتقدند تنها گسترش ناتو می تواند از مشکل آفرینی روسیه برای سیاست خارجی آمریکا جلوگیری کند این سیاست بر اساس نظریه هژمونی قابل تعیین است . بر اساس این نظریه سهم هژمون از منابع قدرت به ویژه توانایی اقتصادی نظامی به قدری زیاد است که هر گونه مخالفت را برای سایرین پر هزینه می کند فرو پاشی شوروی و پایان جنگ سرد نه تنها موجب تحول در اهداف ناتو شد، بلکه اقدامات فرا آتلانتیکی ناتو آغاز و سیاست گسترش ناتو به سمت شرق مطرح شد .
طرفداران حفظ ناتو معتقدند که ناتو دوتعریف افقی ( یعنی گسترش ناتو تا حد امکان و عضو گیری ) و عمودی ( گسترش دایره وظایف ناتو ) داشته باشد . بر اساس این تعریف وظیفه ناتو دیگر مقابله با تهدید سنتی گذشته نیست بلکه تروریسم ، مهاجرت ، نسل کشی نقص حقوق بشر ، مواد مخدر ، دموکراسی و ... می توانند از وظایف ناتو باشد بنابراین ایده ناتو در افغانستان حضور یافت ومعتقداست با حضور در افغانستان هم به تعریف افقی و هم به تعریف عمودی دست یافته است ( باقری ، 1387 :74)
1-2 جهانی شدن
جهانی شدن به یک تعبیر به معنی غلبه نظام لیبرال دموکراسی غرب است لیبرال دموکراسی غرب 3 نمود بیرون دارد نمود سیاسی ان دموکراسی نمود اقتصادی آن را تجارت آزاد گویند و نمود نظامی آن را ناتو خوانند بنابراین به موازات گسترش دموکراسی در سطح جهانی و به موازات گسترش تجارت آزاد و اقتصاد بازار در سطح جهان ناتو به عنوان وجه نظام لیبرال دموکراسی باید گسترش یابد این طرز تلقی محصول غلبه دیدگاه آن دسته افرادی است که پس از فروپاشی شوروی بر حفظ و بقای ناتو تأکید داشتند و معتقد بودند به جای حذف ناتو ، تعریف جدیدی از کارکرد و قلمر فعالیت از آن به عمل آید ( شفیعی ، 1383).
1-3 - بازوی اجرایی سازمان ملل متحد
ناتو به عنوان یک پیمان نظامی افق نگرش خود را تغییر داد و از موقعیت اروپایی صرف به موقعیت جهانی روی آورد بدین ترتیب دخالت ناتو در بحران های کوچک و بزرگ در نقاط مختلف جهان جایگزین دشمن سنتی یعنی کمونیسم گردید لشکر کشی ناتو در مناطق بحرانی در ذیل نام سازمان ملل متحد ، کار ویژه جدید سازمان پیمان آتلانتیک شمالی است که نمونه بارز آن بحران کوزوو و جنگ باطالبان درافغانستان است .
( باقری ، 1378: 75)
در افغانستان اسیاف زیر نظر سازمان ملل فعالیت می کند طبق توافقنامه بن و بر اساس قیمومیت سازمان ملل بر افغانستان این نیروها زیر نظر سازمان ملل عمل خواهند کرد .این شکل از کار نتیجه کاستی هایی است که اساساً از نظر ضمانت اجرایی در منشور ملل متحد وجود دارد به عبارت دیگر اگر قرار باشد فصل هفتم منشور عملی گردد با مشکل بسیج نیرو مواجه است از این منظر سازمان ملل همان گونه که بر بوسنی شاهد بودیم چاره ای جز این ندارد که ناتو را به عنوان قوه قهریه خود در برخورد با شرایطی قرار دهد که صلح وامنیت بین المللی را به خطر انداخته است . ( شفیعی ، 1383) .
بنابراین در سال 2003 نیز وقتی که سازمان ملل نتوانست نیروی لازم را برای تأمین صلح وامنیت در افغانستان تأمین کند ناتو برای نخستین بار در خارج از حوزه سنتی خود در ابتدا با اعزام 15 هزار نظامی کشورهای عضو در افغانستان حضور یافت افزایش نیرو هر سال به بهانه تأمین امنیت در افغانستان به وجود آمده ، طوری که هم اکنون نزدیک به 50 هزار نظامی ناتو در این کشور حضور دارند .
فرماندهی ناتو در افغانستان زیر نظر سازمان ملل عمل می کند و همه کشورهایی که در افغانستان نیرو مستقر کرده اند توافق کرده اند که نیروهایشان در قالب ایساف وتحت فرماندهی ناتوعمل کنند ( باقری ، 1378 : 75) .
1-4- تقسیم بار مسئولیت
آمریکا با ترغیب ناتو برای ورود به افغانستان قصد داشته است ، بار مسئولیت امنیت در افغانستان را میان کشورهای مختلف تقسیم کند. تداوم بحران در افغانستان و احتمال نا کامی آمریکا در این کشور و بویژه کاهش تدریجی حمایت سایر کشورها از ائتلاف آمریکا – انگلیس در افغانستان بشدت واشنگتن را نگران ساخت و آمریکا را بر آن داشت ناتو را به عنوان یک نیروی مهم وارد عرصه کند ( شفیعی ، 1383) .
1-5- همسایگی مجازی با ایران ( تکمیل دکترین سد بندی)
جمهوری اسلامی ایران اولین کشوری است که با تقویت پایه های اسلامی – سیاسی و تشکیل حکومت اسلامی، غرب را به چالش طلبید. با اشغال افغانستان و عراق همسایگان شرقی و غربی ایران ، یکی از اهداف پنهان ورود ناتو به زیر محیط های امنیتی ایران کنترل و مهار این کشور حتی در سطح بالاتر ، فراهم آوردن زمینه های لازم جهت حمله محدود و یا نا محدود نظامی به ایران می باشد. ( منوری ، 1383) .
1-6- حضور در قلب 3 حوزه فرهنگی – تمدنی
هویت ناتو در مواجهه با 3 هویت اصلی است این هویت ها عبارتند از :
1- هویت چینی
2- هویت هندی
3- هویت اسلامی
افغانستان در قلمروی واقع شده است که آمریکا با سلطه یا نفوذ در آن می تواند ، سه حوزه فرهنگی - تمدنی ( بودائیسم چین ، هندوئیسم هندی و اسلام خاورمیانه ) را تحت تأثیر قرار دهد .
هدف اصلی و عمده اتحادیه ناتو در مواجهه با هویت های مذکور کنترل ومهار انان از رهگذر بر قراری نوعی توازن باز دارنده راهبردی در حوزه اروپا – اتلانتیک و مناطق همجوار آن است .( منوری ، 1383) .
1-7- اهداف اقتصادی
از دیدگاه اقتصادی افغانستان از سه جهت برای آمریکا و ناتو اهمیت دارد :
1- وجود منابع قابل توجه نفت ، گاز و اورانیوم .
2- مکانی بکر برای سرمایه گذاری
3- گذر گاهی برای انتقال نفت و گاز آسیای مرکزی به اقتصاد جهان آمریکایی ها و ناتو معتقدند که :
1- نفت و گاز جهان متعلق به اقتصاد جهان است .
2- مسیر های انرژی باید متعدد و متکثر باشد .
3- نفت و گاز به عنوان عوامل کلیدی در دست دولت های دیگر جهان جهت تأثیر گذاری بر اقتصاد جهانی قرار نگیرد .
4- کنترل بر منابع انرژی جهان از ابزار بسیار مهم قدرت محسوب می شود ( شفیعی ، 1383 : 142 ) .
یکی از اهداف استراتژیک ناتو ، کنترل منابع انرژی است تحلیل گران سیاسی بر این باورندکه جایگاه استراتژیک منطقه خلیج فارس دریای خزر و آسیای مرکزی و ذخایر عظیم نفت و گاز منطقه باعث شده است که حفظ ثبات و امنیت آن دغدغه اکثر کشورهایی باشد که به منابع انرژی این مناطق برای پیشبرد چرخه توسعه اقتصادی خود متکی اند از سوی دیگر این مناطق ذخیره استراتژیک بزرگی برای کشورهاست و ثبات آن برای ثبات کشورهای عضو ناتو مهم است .
ناتو تلاش می کند تا نقشی در زمینه امنیت انرژی بر عهده گیرد دبیر کل ناتو بارها بر این نکته تأکید کرده است که نیروهای این سازمان به عنوان بخشی از یک استرتژی جدید می تواند از خطوط لوله ( نفت و گاز ) راه های دریایی که انرژی را به کشورهای غربی می رساند محافظت وی سه حوزه را برای ایفای نقش ناتو در زمینه امنیت انرژی مهم تلقی می کند :
الف – فراهم اوردن دفاع نظامی و غیر نظامی برای متحدان و دیگر کشورهایی که زیر ساخت های حیاتی آنان با خطر حملات تروریستی یا بلایای طبیعی ربه رو است .
ب- اعزام نیروی دریایی برای کمک به حفاظت از راه های دریایی که نفت کش ها در آن تردد می کنند .
ج- آموزش و برگزاری رزمایش با کشورهای همجوار به منظور بهبود چگونگی دفاع از تأسیسات نفت و گاز ( باقری ، 1378 : 77)
از طرف دیگر از زمان روی کار آمدن طالبان در افغانستان ، شرکت آمریکایی یونوکال[1] با هزینه هشت میلیارد دلار برای کشیدن یک خط لوله نفتی از طریق افغانستان برنامه ریزی کرده بود از نظر ناتو انزوای ایران گزینه مطلوبی برای توسعه چنینی خط لوله ای است جغرافیای ایران از جمله سواحل طولانی در خلیج فارس و دریای عمان ، و منابع اقتصادی در دریای خزر و خلیج فارس سبب افزایش نقش آفرینی ایران در منطقه شده است پس یک هدف عمده کاهش نفوذ ایران در منطقه ی آسیای مرکزی و قفقاز است .
بنابراین با توجه به وابستگی شدید جمهوری های آسیای مرکزی به کمک های خارجی جهت رونق اقتصادی خود ، وجود منابع غنی نفت و گاز در این منطقه و تقاضای روز افزون جهانی که برای این منابع وجود دارد ، فعالیت های ناتو در این منطقه ابعاد بیشتری خواهد یافت .
در مجموع می توان گفت ناتو با استقرار در افغانستان ، تلاش خواهد کرد تا ارتباطات بازرگانی آسیای مرکزی با شبه قاره هند که عمدتاً از طریق ایران انجام می گرفت ، از طریق افغانستان برقرار گردد و در عین حال اهداف منطقه ای ایران مبنی بر ایجاد کریدور در شمال جنوب ناکام مانده و خنثی گردد ( نادر پور ، 1381 : 53-52)
بنابراین برای کشورهای عضو ناتو دسترسی به انرژی ، انتقال و امنیت آن در عصر کنونی از اهمیت بالایی برخوردار است و یکی از اهداف عمده ناتو در بیرون از حوزه سنتی خویش امنیت انرژی و مدیریت آن است.