اولویت‌های سیاست خارجی ونزوئلا

شمس‌الله عظیمی
هوگو چاوز، رئیس‌جمهور ونزوئلا در زمینه سیاست خارجی تلاش نموده تا افق‌های نوینی را بگشاید، بر این اساس وی ضمن محور قرار دادن استقلال و منافع ملی، روابط خود را با کشورهای عضو اوپک، جامعه آند، کشورهای حوزه کاراییب، آسیا و جنوب شرق آسیا و اروپا تقویت نموده است. ونزوئلا به رهبری چاوز ضمن مخالفت با جهان تک قطبی و خنثی نمودن فشارهای آمریکا، با سیاست‌های مداخله جویانه این کشور به مقابله برخاسته و با اتخاذ مواضع مستقلی در زمینه حقوق‌بشر و تقویت روابط خود با کوبا، ایران و چین و همچنین مخالفت با پرواز هواپیماهای آمریکا بر فراز خاک ونزوئلا، خشم آمریکا را برانگیخته است.
لزوم اصلاح ساختار سازمان‌ملل به ویژه شورای امنیت، توجه به مسائل اخلاقی و اصول انسانی در روند جهانی‌شدن، حمایت از مردم فلسطین و اعلام آمادگی جهت به رسمیت شناختن کشور مستقل فلسطینی، حمایت از نقش اوپک در بازار جهانی نفت و مخالفت با جهان تک قطبی از جمله مواضع و دیدگاه‌های ونزوئلا در عرصه سیاست خارجی است. از اصول دیگر سیاست خارجی ونزوئلا می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
1- احترام به حقوق بشر
2- احترام به حقوق مردم برای تعیین سرنوشت خود
3- عدم دخالت در امور دیگر کشورها
4- رعایت حقوق مردم برای برخورداری از صلح و امنیت
5- حمایت از دموکراسی
6- به وجود آوردن حس همکاری و احترام به تمامیت ارضی دیگر کشورها
روابط خارجی ونزوئلا
در زیر به روابط خارجی ونزوئلا با برخی از کشورهای مهم می‌پردازیم.
کلمبیا
ونزوئلا به طور تاریخی با کلمبیا اختلافات طولانی دارد. روابط این دو در طول تاریخ تنش‌زا بوده است. عمده مشکلات این دو کشور حول 3 محور زیر است:
1- اختلافات ارضی: این اختلافات به سال 1830 بازمی‌گردد.
2- اختلافات مرزی: که بیشتر به دلیل فعالیت‌های چریک‌های کلمبیایی و قاچاقچیان در مرز دو کشور است.
3- اتباع
ایالات متحده آمریکا
در سطح آمریکای لاتین بعد از مکزیک و برزیل، ونزوئلا سومین شریک بازرگانی ایالات متحده است. در سطح جهانی نیز در ردیف هجدهم صادر‌کنندگان به آمریکا و کشور بیست و دوم وارد‌کننده از آمریکا محسوب می‌گردد. بعد از روی کار آمدن چاوز میزان تجارت دو کشور سیر نزولی پیدا کرد. در سال 1997 میزان تجارت دو جانبه دو کشور 18 میلیارد دلار بود. در سال بعد این مقدار به 8/15 میلیارد دلار رسیدو در 6 ماهه نخست سال 1999 به 8/8 میلیارد دلار کاهش پیدا کرد.
از سوی دیگر ونزوئلا بیشترین نفت خود را روانه بازار ایالات متحده می‌نماید. حدود 87 % از میزان صادرات نفت خام و فراورده‌های نفتی ونزوئلا به بازارهای آمریکا فرستاده می‌شود. این در حالی است که روابط دو کشور بسیار متشنج است. ونزوئلا بارها آمریکا را به دخالت در امور داخلی کشور خود محکوم کرده است. آمریکا نیز سال‌ها ونزوئلا را در تحریم نگه داشته و به ویژه صدور قطعات نظامی به این کشور را ممنوع کرده است. در مقابل چاوز نیز بارها آمریکا را تهدید به قطع صدور نفت به آن کشور کرده است. در پی ادامه دخالت‌های آمریکا، چاوز سفیر آمریکا را در سپتامبر 2008 اخراج کرد. با این وجود ونزوئلا پس از کانادا، عربستان و مکزیک چهارمین صادر‌کننده نفت به آمریکا است.
اروپا
اسپانیا کشوری است که چاوز آن را دروازه ورود کشورهای آمریکای لاتین و کارائیب به اتحادیه اروپا خوانده بود و ضمن بازدید از اسپانیا خواستار گسترش روابط سیاسی- تجاری شد. البته در سال‌های اخیر روابط این دو کشور به ویژه پس از دو عاملِ کودتای نافرجام 2002 علیه چاوز و اجلاس ایبرو آمریکن در شیلی رو به تیرگی رفته است.
ونزوئلا با آلمان روابط تجاری مستحکمی برقرار کرده است. بخشی از نفت آلمان از طریق چا‌های ونزوئلا تأمین می‌گردد. شرکت‌های نفتی آلمان در ونزوئلا سرمایه‌گذاری‌های کلانی صورت داده‌اند. صادرت آلمان به ونزوئلا نیز عبارت است از خودرو و ماشین‌آلات، مواد شیمیایی و تولیدات الکترونیکی.
در پی امضای قرار‌دادی در سال 2007 بین انگلستان و ونزوئلا، ونزوئلا متعهد شد قیمت نفت صادراتی خود به انگلستان را کاهش دهد. در مقابل شهرداری لندن نیز متعهد شد دفتری در کاراکاس افتتاح نماید و نیروهای متخصص در زمینه بازیافت زباله، رفت‌و‌آمد جاده‌‌ای، محیط زیست و گردشگری به این کشور اعزام کند.
آسیا
چاوز به شرق آسیا توجه فراوانی داشته است. او از ژاپن دیدن کرد و توانست اعتبارات قابل ملاحظه‌ای کسب کند. چین نیز در اولویت‌های سیاست خارجی ونزوئلا قرار دارد. چاوز در سخنرانی‌های اخیر خود صحبت از ائتلاف استراتژیک با چین کرده است. ونزوئلا در نظر دارد فروش نفت خود را به چین تا سال 2012 شش برابر کند و از 150 هزار بشکه در روز به یک میلیون بشکه در روز افزایش دهد. همچنین چین و ونزوئلا برای ایجاد یک صندوق سرمایه‌گذاری مشترک تا سقف 6 میلیارد دلار توافق کرده‌اند. در حال حاضر نیز چین 40 % تولید نفت خام سنگین ونزوئلا را در اختیار دارد. علاوه بر این ونزوئلا روابط تجاری- فرهنگی خوبی با کشورهای قطر، ترکیه، عراق، فیلیپین، کره جنوبی و ایران برقرار کرده است.
روسیه نیز از جایگاه ویژه‌ای در سیاست خارجی ونزوئلا برخوردار است. این کشور به لحاظ تأمین منابع تسلیحاتی خود نیاز مبرم به روسیه دارد چنانکه این دو کشور قراردادهای همکاری نظامی با یکدیگر به امضا رسانده‌اند. در ماه‌های اخیر نیز این دو کشور اقدام به برگزاری مانورهای نظامی مشترک کرده‌اند. حضور روسیه در این بخش از آمریکای لاتین به دلیل رقابت با آمریکا قابل تأمل است. نزدیکی دو کشور در اوایل قرن 21 را می‌توان به لحاظ روانشناختی نیز تحلیل کرد. هر دو رهبر (چاوز و پوتین) از یک نسل بوده و مشترکات شخصیتی و کاری زیادی با یکدیگر دارند. شروع این روابط استراتژیک نیز به سال 2006 یعنی زمانی که چاوز از کرملین دیدن می‌کرد، باز می‌گردد. ونزوئلا در آخرین دیدار خود از روسیه در سال 2008 از موضوع احداث پایگاه‌های نظامی روسیه در کشورش استقبال کرد. همچنین در این سفر که چاوز آن را سفری نظامی- تسلیحاتی خوانده است، قراردادهایی برای خرید تانک‌های S90، زیر دریایی «وارشا وبنکا» و سیستم‌های راداری و موشکی (ToorM1‌) و هواپیمای هلی‌برد و نیز قرارداد‌هایی در حوزه نفت و گاز امضا گردید. در سال 2008 نیز کشتی‌های شرکت‌های نفتی روسیه با هدف اکتشاف ذخایر گازی به سمت ونزوئلا حرکت کردند.
چاوز نیز همچون رهبران انقلابی دیگر با رژیم اسرائیل به مخالفت برخاسته است به طوری که بعد از حمله اسرائیل به لبنان، اولین کشوری بود که سفیر خود را از اسرائیل فرا‌خواند و حملات اسرائیل با حمایت آمریکا را محکوم کرد. همچنین دولت ونزوئلا در واکنش به حمله اسرائیل به نوار غزه در سال 2009 دستور اخراج شلومه کوهن، سفیر اسرائیل در کاراکاس را صادر کرد. او همچنین گفت که ونزوئلا روابط خود با اسرائیل را به پایین‌ترین سطح دیپلماتیک خواهد رساند.
سازمان‌های بین‌المللی و منطقه‌ای
ونزوئلا یکی از اعضای اصلی اتحادیه آمریکای لاتین است که بعدها به «آلادی» تغییر نام داد. گروه‌ آند در سال 1969 برای سرعت بخشیدن به فعالیت‌های عهد‌نامه مونته ویدئو تشکیل شد. ونزوئلا در سال 1973 به این گروه پیوست. از عمده اهداف این گروه از بین بردن موانع مالیاتی بین کشور‌های عضو بود. بعد‌ها ونزوئلا از این گروه خارج شد و به مرکوسور پیوست.
اوپک از جمله مهم‌ترین سازمان‌هایی است که ونزوئلا در آن عضویت دارد. در واقع ونزوئلا در سال 1960 یکی از مؤسسین این سازمان به شمار می‌رود. بانک توسعه بین آمریکایی (IDB)، سازمان کشورهای آمریکایی (OAS)، سیستم اقتصادی آمریکای لاتین ( SELA) و پیمان نامه کمک‌های غذایی از جمله سازمان‌های دیگری است که ونزوئلا در آن عضویت دارد. همچنین ونزوئلا در سازمان ملل و بسیاری از مؤسسات وابسته به سازمان ملل عضویت دارد. در مجموع این کشور در بیش از 57 سازمان بین‌المللی و منطقه‌ای عضویت دارد.
در اولین اجلاس انرژی سران کشورهای آمریکای جنوبی که در ونزوئلا برگزار شد، چاوز پیشنهاد عقد قرارداد میان کشورهای آمریکای‌لاتین را مطرح کرد. پیمان انرژی مبتنی بر 4 محور نفت، گاز، انرژی‌های جایگزین و ذخیره انرژی خواهد بود. همچنین سازمان آلبا (جایگزین بولیواری برای مردم آمریکای ما) به رهبری ونزوئلا با عضویت کشورهای کوبا، بولیوی، نیکاراگوئه، دومینیکن، هندوراس به علاوه اعضای ناظر، نظیر هائیتی و برخی کشورهای مدعو همچون اکوادور تشکیل شد.
در دهمین سالروز دیدار رئیس‌جمهور هوگو چاوز و ملت کوبا در تاریخ 14 دسامبر 2004، چاوز و فیدل کاسترو یک بیانیه مشترک و یک موافقتنامه برای اجرایی ساختن جایگزین بولیواری برای آمریکا به امضا رساندند و در آن اصول اساسی آلبا و اقدامات مشترک که بسیاری از آنها امروزه به واقعیت بدل گشته‌اند را مقرر نمودند.