میهمان ایرانی مونیخ

محمد بخشنده
شهر باستانی مونیخ آماده نشستی مهم با حضور جمعی از سرشناسان عرصه های نظامی ودیپلماسی است. آلمانی ها درچهل و سومین دورگردهمایی مونیخ، تدارک یک اجلاس پرازدحام را دیده اند. ازفردا دوربین های خبری به مدت دو روز فضای کنفرانس را درکانون توجه افکار جهانی قرار خواهند داد. اجلاس مونیخ اکنون دیگر یک نهاد تنها غربی نیست، اعضایی ازهمه ملیت ها ومناطق درآن حضور دارند. این نشست درچهل و سومین بهار فعالیت خود میهمانی بلند پایه از ایران را نیز دعوت کرده است. علی لاریجانی دبیر شورای امنیت ملی ایران به اتفاق هیأتی بلندپایه، دراین نشست حاضر می‌شود.
دیپلمات های ژرمن نشست مونیخ را جزوی ازاقبال خوش خود می پندارند.براین اساس آنها سخت در تلاش هستند تا دردوره ای که همزمان، ریاست دوره ای اروپا نیز درکف اختیار برلین واقع شده است، «مونیخ» برگ دیگری بر کارنامه دیپلماسی صدراعظم مرکل بیفزایند.
اما اجلاس مونیخ حساسیت وگرمای سیاسی خود را ازفضای پر التهاب جهانی می گیرد. تفاوت اجلاس امروز با نمونه های مشابه، دراین است که آلمانی ها دربزنگاه سقوط آرمان صلح جهانی سفره بحث ومذاکره آراسته اند. موضوع امنیت اکنون درحالی محوراین اجلاس واقع شده که جهان در احاطه نزاع های بزرگ است و سیاستمداران این «عصر ناامن» بیش ازهرزمان دربحران تصمیم گیری وبحران تدبیر غوطه ورند. ازهمین روست که فهرستی بلند ازمسائل و مشکلات جهانی روی میز گردانندگان کنفرانس قرار دارد. ازدوجنگ عراق وافغانستان گرفته تامناقشات فلسطین و مسأله هسته‌ای ایران.
شاید ازاین نظر میزبانان مونیخ خرسند باشند که آنها فرصت طلایی مذاکره درباره حادترین مناقشات جهانی را یافته اند. اما واقعیت این است که گریبان مدعوین ومیهمانان مونیخ درچنگ مطالباتی فزاینده گرفتار است. مطالباتی که ازنگاه های نگران و دل های یأس آلود افکار عمومی شرق وغرب جهان نشأت می‌گیرد.
مونیخ بردوش خود سنگینی ناکامی ماشین جنگی ناتو وآمریکا در دو بحران ویرانگر عراق وافغانستان را لمس خواهد کرد. واین خواسته درکانون انتظارات جهانی نشسته است که ژنرال ها ودیپلمات های حاضر در مونیخ چه راهکاری برای بن بست های بزرگ دردوجنگ خاورمیانه ارائه می کنند وناتو بربال اجلاس مونیخ چه طرحی و نسخه ای برای بحران بی سابقه ناکارآمدی در افغانستان دارد.
توصیف آلمانها ازاهمیت نشست چهل وسوم
میزبانان آلمانی بر چهل و سومین دورکنفرانس مونیخ که روزهای ۲۰ تا ۲۲ بهمن را در بر می گیرد عنوان «بحران های جهانی ـ مسئولیت جهانی» نهاده اند ۲۷۰ نماینده از ۳۹ کشور جهان اکنون کارت دعوت مونیخ را همراه دارند.ازمیان دیپلمات های آلمانی «هورست تلچیک» مدیریت کنفرانس امنیتی مونیخ را عهده دارشده است. تلچیک ودوستانش از تدارک یک نشست مؤثر سخن گفته اند چنان که اوروز دوشنبه درآستانه ورود نخستین گروه میهمانان اعلام کرد: این کنفرانس یک اجلاس بلندپایه خواهد شد که در مونیخ بی‌سابقه است.
به گفته دیپلمات های کشور میزبان، مسئولیت جهانی ناتو، تروریسم بین المللی و وضع خاورمیانه و نزدیک، از موضوعات مهم کنفرانس بین المللی امنیتی مونیخ است. در این کنفرانس همچنین قرار است درباره اتحادیه اروپا به عنوان الگوی منطقه ای برای صلح و امنیت بحث شود. موضوع برنامه هسته ای ایران نیز درکانون موضوعات اجلاس فردای مونیخ نشسته است.
براساس برنامه ریزی آلمانی ها، روزآغازین اجلاس دو نطق مهم را دربرخواهد داشت: سخنرانی آنگلا مرکل صدراعظم آلمان و ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه. به گفته محافل آلمان این دو مقام در این کنفرانس به مذاکره درباره اوضاع سیاسی خاورمیانه و مناقشه اتمی ایران نیز خواهند پرداخت و مرکل نتایج سفر چهار روزه خود به خاورمیانه را به پوتین انتقال خواهد داد.
حاشیه و متن شرکت ایران در مونیخ
بارنخست رسانه های برلین بودندکه با خرسندی خبر ازحضور هیأت ایرانی درنشست مونیخ دادند. میزبان دعوتنامه ای پراز اشتیاق به سوی تهران ارسال کرده است واز پاسخ مثبت طرف ایرانی ابراز خرسندی کرده اند. در اجلاس گذشته، ایران، غلامعلی خوشرو معاون وزیرخارجه در امور بین الملل را برای شرکت در این کنفرانس برگزید.
بر اساس گزارش برخی مطبوعات آلمان، علی لاریجانی مسئول پرونده هسته ای ایران، به طور غیر منتظره برای حضور در کنفرانس امنیت در شهر مونیخ، موافقت کرده است.مسئول برنامه ریزی این کنفرانس هنگام اعلام خبر حضور لاریجانی این نکته راهم افزوده بود که احتمالاً لاریجانی با حضور در این کنفرانس با صدراعظم آلمان و رئیس جمهور روسیه دیدار و درباره مناقشه اتمی ایران گفت و گو خواهد کرد. اما آنچه حضور مقام بلند پایه ایرانی درمونیخ راخبر ساز کرد اعای برخی رسانه های کشور میزبان بود که ازاحتمال دیدار او با وزیر دفاع آمریکا، رابرت گیتس خبردادند. این ادعاها لاریجانی را وادارکرد که پیش از پرواز خاطر خبرسازان را ازتصمیم خود مبنی بر خودداری ازدیدار با طرف آمریکایی آسوده کند.
مأموریت‌های اجلاس مونیخ
کنفرانس مونیخ سازمانی با ساختار سیاسی وامنیتی است. به همین علت ترکیب میهمانان ازدوگروه دیپلمات ها وژنرال ها تشکیل شده است. البته جنبه های نظامی ودفاعی مذاکرات مونیخ بروجه سیاسی آن غالب بوده است به این دلیل که فلسفه وجودی اجلاس مونیخ به اهداف سازمان ناتو آمیخته است وقاطبه ناظران مونیخ را رکن یاجزئی ازمأموریت این نهاد امنیتی می‌شناسند.
اکنون از عمر کنفرانس امنیتی مونیخ بیش از چهار دهه می گذرد و یکی از پراهمیت ترین پل های ارتباطی میان رهبران سیاسی آمریکا و اروپای غربی به شمار می آید. نشست های دوره ای مونیخ بیش ازهمه در پی یافتن راهکارهای تازه برای معضلات فرا روی بلوک غرب وبویژه دو جبهه اروپا وآمریکا بوده است. سران وبلندپایگان دوسوی آتلانتیک زیر سقف مونیخ بیش از همه تفکر «هماهنگی رفتارهای بین المللی» جبهه غرب رادربحران های جهانی جست وجو کرده‌اند.
این نکته امر پنهانی نیست و بر پیشانی تمام اجلاس های مونیخ ثبت است وهمه مدعوین این باشگاه امنیتی وظیفه نخست خویش را برقراری انسجام و یکپارچه ساختن سیاست های امنیتی غرب دانسته‌اند.
این هدف دراجلاس دور چهل و دوم دنبال شد وانتظار می رود درنشست امسال نیز محور مذاکرات وتصمیم ها باشد. همچنان که آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان شنبه گفته است، این سازمان محلی است که اقدام های نظامی و سیاسی باید در آن هماهنگ گردد.
بنابراین اگر تغییری در محورها ی مذاکرات و تصمیم های مونیخ صورت گرفته است، به معنی جداشدن ویا استحاله دراهداف این نهاد نیست. بلکه این فرایند تغییرات بین المللی است که درهر دوره مونیخ وناتو را با مسائل ومعضلات تازه روبه رو می کند. باز دراین باره سخن سرمیزبان آلمانی اجلاس، آنگلا مرکل، گویا است آنجا که می‌گوید: ناتو و مونیخ جایی است که تجزیه و تحلیل دائمی تهدیدها باید در آن انجام پذیرد.
ترکیب میهمانان
نشست های مونیخ درکنارترکیب اعضای ثابت خود که وزیران دفاع قدرت های نظامی غرب هستند چند سالی است که جمع تاز ه ای را به فهرست میهمانان خویش اضافه می کند. به عبارتی مبتکران آلمانی اجلاس به نو آوری ودرواقع گشودن چتر اجلاس مونیخ روی آورده‌اند.
سیاست گسترش چتر مونیخ بر این استدلال درست متکی بوده است که عزم گردانندگان اجلاس برای حل وفصل معضلات ومنازعه های هر منطقه آنگاه قرین توفیق خواهد بود که با حضور نمایندگان وتصمیم سازان آن کشور انجام پذیرد. این سیاست طراحان مونیخ با توفیق همراه بوده است به گونه ای که ازسال ۱۹۹۹ آسیایی ها نیز به باشگاه مونیخ ملحق شدند وعلاوه براین، آلمانی ها به تناسب هر بحران یا بحث امنیتی از طرف های دخیل درآن بحران برای حضور دراجلاس دعوت می‌کنند.
اما به طور ثابت مهم ترین میهمانان اجلاس وزیر دفاع آمریکا «یاپ دهوپ شفر» دبیرکل ناتو و وزیران دفاع روسیه، انگلیس و فرانسه و خاویر سولانا است. در نشست سال قبل هیأت هایی از روسیه، هند، اسرائیل، ژاپن و چین حضور داشتند. انتظار می رفت دونالد رامسفلد وزیر دفاع آمریکا از بیم طرح اتهام هایی درباره شکنجه های زندان ابوغریب به وی در کنفرانس شرکت نکند. آن روز همچنین چهره های دموکراتی مانند هیلاری کلینتون از آمریکا در این کنفرانس حضور داشتند. با این حال بیشتر کشورهای عرب، کنفرانس امنیتی آن سال را تحریم کردند و تنها پاکستان و مصر نمایندگانی را به این کنفرانس فرستادند.
مونیخ به مثابه یک فرصت
شرکت فعال ایران دراین کنفرانس ازیک استراتژی کلان سرچشمه می گیرد. استراتژی که براساس آن دیپلمات های جمهوری اسلامی درهمه دولت ها وعصرها حضور درمجامع وکنفرانس هارا نه تنها یک فرصت که اصلی از اصول منافع ملی کشور ونظام دیده اند. تعامل با محافل جهانی اگرچه دربرهه هایی از سوی برخی محافل به چالش کشیده شده اماهمچون سنتی پایدار تداوم یافته است.
براین اساس، وزیر خارجه ایران وقتی درمصاحبه مطبوعاتی خویش درکنارمیهمان روسی اش با پرسشی درباره چرایی شرکت ایران درمونیخ روبروشد پاسخی ازاین منظر داد که جمهوری اسلامی ایران از سیاست «صندلی خالی» در اجلاس های بین المللی پیروی نمی‌کند. منوچهر متکی درپاسخ صریح خود حتی این نکته راگوشزد کردکه دیپلماسی تهران درعرصه سازمان های بین المللی چندان تابع ترکیب ومیهمانان مدعو نیست. او گفت : اجلاس هایی از این دست ربطی به این که چه کسانی در آن شرکت می‌کنند، ندارد.
اکنون تهران با هدف روشنی درمونیخ حاضر شده است، نخست این که نمی خواهد دراجلاسی که مهمترین مسأله امنیت ملی ایران یعنی پرونده هسته ای مطرح می شود غایب باشد. بویژه آن که تهران این تجربه آزموده را همراه داردکه غیبت ازعرصه های مهم تصمیم گیری همواره به ضرر آن تمام شده است. ازاین منظر تهران تریبون مونیخ را امکان ارزشمندی می بیند که از آن برای دفاع واثبات حقوق خویش بهره گیرد.
محور دوم استراتژی ایران دراجلاس مونیخ را باور واعتقاد تصمیم گیران به اصل تقدم وترجیح دیپلماسی بر زور درمناقشات جهانی واز جمله مناقشه هسته ای ایران تشکیل می دهد. با این نگرش طبیعی است که تهران ازفرصت بزرگترین مجمع دیپلماسی جهان چشم نپوشد. انتخاب فرد ونماینده ایران برای حضور درمونیخ این معنا را به صورت واضحی بیان می‌کند. تهران با فرستادن مدیر پرونده هسته ای برعقیده خویش در تداوم راه دیپلماسی دراین ماجرا پا می‌فشارد.
البته به نظرمی آید برنامه ریزان دیپلماسی ایران به طور متقابل نشانه هایی ازپایبندی وعلاقه طرف های اروپایی بویژه میزبانان خود به طریق دیپلماسی دریافت کرده اند وهمین، اراده آنها رادر استفاده از فرصت مونیخ راسخ کرده است. دورجدید اجلاس ازاین ویژگی جالب برخورداراست که همه تصمیم گیران ماجرای هسته ای ایران و گروه ۱+۵ درعالی ترین سطح درآن حضور دارند. ونمایندگان ایران به یقین اینجا نیز با دو صف مدافعان ومخالفان اندیشه تعامل هسته ای روبه رو خواهند شد.
به هرحال، دعوت از عالی ترین مقام امنیتی ایران درنزد تحلیل گران ایرانی نشانه ای ازتفاوت نگاه دیپلماسی دوسوی آتلانتیک بود. در اوج تنش تهران وواشنگتن ودرحالی که قدرت آن سوی آتلانتیک همه پل های دیپلماسی با ایران راتخریب کرده است، برلین درجایگاه رئیس دوره ای اروپا برآن است تانگاه متفاوت ازطرف آمریکایی با دعوت مقام ارشد ایرانی به نمایش بگذارد. همچنان که زوج فرانکونی برلین این روزها برای گشودن باب رایزنی دیپلماتیک با تهران تقلا می‌کند.
دربرخورد با مسائل ایران باوجود همسویی های استراتژیکی که میان اروپاوآمریکا وجود دارد اما تفاوت های تاکتیکی یک واقعیت غیر قابل انکار است همین تفاوت ها است که موجب شده اروپا برخلاف همتای آنگلوساکسونی خود همچنان از ریسمان دیپلماسی بیاویزد ومحدوده همراهی خویش با واشنگتن را برخورد های سیاسی قرار دهد.ازاین منظر است که برخی معتقدند که اگربراستی تروییکای اروپا قصد گشودن خط مذاکره با ایران درپرونده هسته ای راداشته باشدمونیخ مهم ترین فرصت ممکن در این راستا است.
شاید از این نظر تأمل درتجربه دورهای پیشین اجلاس ارزشمند باشد.دردوره های قبلی اجلاس نمایندگان اسرائیل از جمله افرادی بودندکه ادعاهایی را درباره تهدیدآمیز بودن اهداف هسته ای ایران در کنفرانس مطرح می کردندو نومحافظه کاران هیأت آمریکایی حاضر در این کنفرانس نیز شنونده های خوبی برای تشویق وتقویت این خط تبلیغاتی بودند. بدین صورت هرچه میزبانان آلمانی برای تفاهم وتعامل فراهم می کردند ازدست می رفت ومونیخ درواقع به میدان مواجهه دیپلماسی اروپا و آمریکا تبدیل می‌شد.
این که اجلاس مونیخ چه حال وهوای سیاسی درراستای مسأله هسته ای ایران پیدا کند به اعتقاد ناظران بستگی زیادی به خط مشی شخص میزبان وصدراعظم مرکل دارد. نگاه ها درتهران به رفتار اودوخته شده است سیاستمداری که هرچند تاکنون عملکردی متمایل به جبهه رقیب ایران یعنی آمریکا داشته است اما اقتضائات ناشی از دوران ریاست اجلاس ونیزوکالت اتحادیه اروپا اورابه برداشتن گام های متعادل درپرونده هسته ای ایران وگشودن خط تفاهم وتعامل دراین راستا ملزم می‌کند.
با همین تفکر بود که سلف مرکل «گرهارد شرودر» در چهل و یکمین کنفرانس امنیتی مونیخ خاطره ای خوش ازاین اجلاس برای ایرانی ها برجای گذاشت. شرودر آن روز در پیام خود اعلام کرد انزوای شدید ایران باید کنار گذاشته شود. او گفت: ما با اراده‌ای مصمم برای موفقیت، با تهران مذاکره می‌کنیم.