کران‌دار بودن عقلانیت اقتصادی (بخش دوم)

 مجتبی طاهری
بسیاری از اقتصاددانان چنین استدلال نموده اند که برآیند نیروهای بازار (رقابت و آربیتراژ) به همراه تکامل، جهانی شبیه آنچه در کتب درسی اقتصاد تشریح شده است را به ارمغان می آورد. آیا به راستی سازوکار بازار دستگاه های اقتصادی را به سوی رفتار عقلایی سوق می دهد؟ و آیا تنها واحدهای صرفا اقتصادی هستند که می توانند به حیات خود در جامعه ادامه دهند؟ پاسخ بیشتر اقتصاددانان به این پرسش، این است که آری، بازارها می توانند به خوبی و به صورت بهینه اقتصاد را از ناعقلانیت بپیرایند.
جهت بررسی صحت این پاسخ، مثالی را در زمینه شکل گیری سرمایه اجتماعی در نظر آورید. تصور کنید اقتصاددان جوانی تصمیم به کسب تخصص در زمینه اقتصاد رفتاری می گیرد. دلیل انتخاب او هرچه که باشد، بیایید فرض کنیم که این انتخاب به لحاظ “عقلایی” اشتباه باشد. حال نظری به چگونگی کارکرد نیروهای بازار در این مورد می اندازیم. اقتصاددان جوان ما ممکن است نسبت به کسی که در زمینه مدیریت مالی متخصص است، فقیرتر شود ولی مفلس نخواهد شد. حتی ممکن است او به خوبی تشخیص دهد که با تغییر رشته به مدیریت مالی پول بیشتری دستگیرش خواهد شد ولی با این حال قادر نباشد در برابر گرایش درونی اش به وقت گذرانی در زمینه اقتصاد رفتاری مقاومت کند! پس بازار به خودی خود، الزاما مسئله را حل نمی کند بازار تنها یک انگیزه برای انتقال ایجاد می کند اما نمی تواند این اقتصاددان را مجبور به تغییر رشته نماید.
آربیتراژ چطور؟ همانند بیشتر موارد خارج از قلمرو بازارهای مالی، در اینجا نیز آربیتراژ کمکی نخواهد کرد. چرا که هیچ فرصتی برای آربیتراژ نیست. یک آربیتراژ کننده هر قدر هم زیرک باشد چه حاصلی می تواند از رفتار این جوان ببرد؟ هیچ. هم چنین است اگر این جوان برای بازنشستگی پول اندکی بیاندوزد؛ خودرو نامناسبی خریداری کند یا همسر نامناسبی برگزیند. هیچ کدام از این کنش های غیر عقلایی فرصتی برای شخص دیگری جهت آربیتراژ نمی آفریند.
حتی در بازارهای مالی نیز محدودیت های چشمگیری برای کارسازی آربیتراژ وجود دارد. از باب نمونه، آربیتراژهای غیر تثبیت کننده، نه تنها بازار را به سمت تعادل سوق نمی دهند، بلکه عدم تعادل موجود در بازار را دامن می زنند. گذشته از این، آربیتراژ ذاتا یک فعالیت ریسکی است که انسان عقلایی از آن گریزان است و در نتیجه عرضه آن نیز محدود است.
پس بازارها، به تنهایی، برای عقلایی ساختن رفتار دستگاه های اقتصادی قابل اتکا نیستند. تکامل چطور؟ آیا می توان گفت که دستگاه های اقتصادی در فرآیندی تکاملی به سوی عقلایی شدن در حال حرکت اند؟ استدلالی قدیمی وجود دارد دال بر اینکه افرادی که از به حداکثر رسانیدن مطلوبیت و سود خود ناتوان اند، به وسیله نیروهای تکاملی به تدریج از گردونه خارج می شوند و در نهایت، تنها دستگاه های عقلایی بر جای می مانند. این استدلال نیز قوت چندانی ندارد چرا که در عمل چنین اتفاقی نمی افتد. ورود وخروج دستگاه های اقتصادی به قدری سریع است که مجالی برای تکامل باقی نمی گذارد.
استدلال آخر در دفاع از رفتار عقلایی دستگاه های اقتصادی این است که افرادی که مرتبا یک اشتباه را مرتکب می شوند، سرانجام با آزمون و خطا راه صحیح را می آموزند. استدلال هایی از این دست نیز با محک موشکافی های نظری رنگی نخواهند داشت. اولا تجارب ساده نشان می دهد که حتی در افق بسیار دورتر نیز امکان نیاموختگی وجود دارد. درک این موضوع ساده است: تا زمانی که آموزش یا تجربه یک راهبرد جدید دارای هزینه فرصت باشد، حتی یک دستگاه “عقلایی” نیز ممکن است تصمیم بر این امر نگیرد. فرد در شرایط غیر بهینه باقی می ماند چرا که هزینه آزمودن چیز دیگر را بسیار گزاف می بیند. ثانیا مشخص است که آموزش جز در “بلندمدت” کارسازی ندارد و زمان لازم برای رسیدن به نقطه تعادل ممکن است بسیار طولانی باشد. با در نظر گرفتن تغییر پیوسته شرایط، می توان به آسانی موقعیت هایی را متصور شد که عدم همگرایی همیشگی بر آنها حکمفرماست. دو استدلال بالا، در عمل، برای بسیاری از تصمیماتی که می گیریم، به غایت، استوار است. تعداد فرصت هایی که ما می توانیم در مورد همسر، رشته تحصیلی، میزان پس انداز برای دوران بازنشستگی و مانند آن، با آزمون و خطا بیاندوزیم، بسیار محدود و گاه صفر است. هزینه فرصت تجربه نمودن راه های مختلف نیز می تواند بسیار بالا باشد.
ثمره این مباحث روشن است: “عقلانیت بی کرانه” به لحاظ نظری قابل دفاع نیست. نه آربیتراژ، نه تکامل و نه آموزش لزوما نمی تواند کارا بودن مدل عقلانیت بی کرانه را تضمین نماید. کران دار بودن عقلانیت اقتصادی لزوم پرداختن هرچه بیشتر به علوم رفتاری را در اقتصاد آشکار می کند و اقتصاد مرسوم برای ارائه تحلیل های واقع گرایانه تر چاره ای از حرکت به این سو ندارد.