مواد مخدر در ایران و جهان

افغانستان به عنوان بزرگترین تولید کننده تریاک جهان همچنان مرکز درگیری و جدال جوامع جهانی در خصوص کاهش تولید و دسترسی آسان به هروئین می باشد. علی رغم تلاشهای بین المللی و اجرای طرحهای مختلف از قبیل “کشت جایگزین” و اجرای طرح “پول در برابر زمین” از سوی انگلستان که تا 16 هزار هکتار از زمینهای زیرکشت خشخاش را در بر گرفت، همواره شاهد روند رو به رشد کشت و تولید تریاک و همچنین افزایش لابراتورهای تولید هروئین بوده ایم.
اگر چه به دلیل عدم قدرت دولت مرکزی در افغانستان آمار و اطلاعات کاملی در دسترس نیست ولی می دانیم که تولید و قاچاق مواد مخدر در افغانستان، تامین کننده نیازهای مادی گروههای مافیایی و برخی جریانات افراطی در داخل و خارج افغانستان است. درآمد ناشی از تولید مواد مخدر در افغانستان 25 میلیارد دلار اعلام شده است درحالی که کشاورزان افغانستان در سال 1999 میلادی تنها 180 میلیون دلار در قبال کشت خشخاش به دست آورده اند. آمار سال 2002 میلادی نشان می دهد که 76 درصد مواد مخدر جهان در افغانستان، 18 درصد در میانمار، 6 درصد در سایر نقاط دنیا تولید می شود برای مثال بیش از سه چهارم هروئین موجود در اروپا و تقریبا تمام هروئین موجود در روسیه از مبداء افغانستان تامین می شود. درآمد سرشار حاصل از کشت خشخاش برای کشوری که میانگین دستمزد روزانه مردم در سال 2003 میلادی آن 2 دلار است. به راحتی قابل چشم پوشی نیست. کشاورزان افغانستان معتقدند بر روی برگهای بوته های خشخاش تصویری از دلار نقش بسته است زیرا قیمت هر کیلو تریاک در افغانستان برابر با 600 تا 1000 کیلوگرم گندم است. به همین جهت سال به سال شاهد افزایش کشت خشخاش هستیم که به گفته نماینده های سازمان ملل 10 سال وقت نیاز داریم تا شاهد ریشه کنی آن باشیم.
دلایل وابستگی اقتصاد و مردم افغانستان به کشت خشخاش
1- ریشه های تاریخی اقتصاد وابسته به تریاک
اقتصاد وابسته به تریاک در افغانستان به دلیل عوامل ذیل توسعه یافته است:
الف - فقدان دولت کارآمد تا همین اواخر
ب - زوال صنعت کشاورزی و بخش عمده ای از زیر ساختارهای اقتصادی، به دلیل 20 سال جنگ و به عبارت دیگر داشتن اقتصاد جنگ زده و بازار سیاه.
پ - در خلال دهه های 980 و 1990 سه فراکسیون رقیب افغانستان درآمدهایشان وابسته به تریاک بوده و از این راه هزینه های اقداماتشان را تامین می کردند. از آنجا که اغلب ایالت های تولید کنندگان تریاک پس از سال 1996 تحت کنترل طالبان درآمدند، لذا این گروه بیشترین عایدی را از اقتصاد وابسته به تریاک کسب نمودند.
ت - صدور حکم ممنوعیت کشت از سوی طالبان منجر به افزایش قیمتها در سال 2001 شد و قیمت محموله های موجود در انبار 10 برابر افزایش یافت. در نهایت این امر موجب شد انگیزه برای کسب درآمد بیشتر از تریاک به وجود آید.
2- فقر و ویرانی، انگیزه کشاورزان
دلایل کشت خشخاش توسط کشاورزان افغانی
الف - تجارت تریاک تا زمان صدور حکم ممنوعیت در ژانویه 2002 از سوی حامد کرزای قانونی بود.
ب - خشخاش یک محصول سودآور و با به کارگیری کارگر ارزان (زن، کودک و آوارگان) کشت می شود
پ- سرمایه مورد نیاز اولیه برای کشت خشخاش شامل یک قطعه زمین مناسب، آب و تعدادی کار گر ارزان است.
ت - تریاک، یک نقدینگی مناسب و منبعی برای پس انداز است.
ج - تریاک در واقع بیمه ای است در برابر گرسنگی و فقر، کشاورزان محصولات در دست تولید خود را برای امرار معاش با دریافت پیش قسط به فروش می رسانند.
چ - از آنجایی که تریاک در بازارهای مربوطه به آسانی به فروش می رسد، لذا نیازی به بازاریابی و انبار کردن ندارد.
ح - تریاک برای کلیه اقشار جامعه در افغانستان به یک ماده مخدر اقتصادی تبدیل شده و به عبارت دیگر به عنوان کالایی مبدل درآمد، تبدیل شده است.
خ - تریاک وسیله ای برای مبادلات است
د - به عنوان یک مکانیزم پرداخت، معاملات تریاک راهی برای ثابت نگه داشتن ارزش سرمایه است.
آمار معتادین در جهان
در سال 2001 - 2003 تعداد معتادین 185 میلیون نفر بر آورد گردیده است که 3 درصد کل جمعیت جهان را شامل می شود. از این تعداد مبتلایان به حشیش 146 میلیون نفر یعنی 3/2 جمیعت جهان و آمار معتادین به آمفتامین و اکستاسی (اکستازی) قریب 30 میلیون و آمار مبتلایان به مواد افیونی و هروئین 15 میلیون و آمار معتادین به کوکائین 13 میلیون نفر می باشند. که از تعداد کل، 19 میلیون نفر بیش از یک نوع مصرف می کنند. که بیشترین شیوع مواد افیونی در آسیا و در کشورهای ایران، لائوس و قرقیزستان است.
میزان کشفیات مواد مخدر در ایران
در سال 2001 میلادی از مجموع 133/107 کیلوگرم کشفیات تریاک در جهان حدود 76 درصد مربوط به جمهوری اسلامی ایران بوده است. سهم ایران از کشفیات این مواد در سال 2000 میلادی 84 درصد در سال 1999 میلادی 85 درصد و در سال 1998 میلادی 88 درصد بوده است. سهم ایران از کشفیات جهانی مرفین در 2001 حدود 75 درصد در سال 2000 میلادی 88 درصد و در سال 1999 میلادی 90 درصد و در سال 1998 میلادی 8 درصد بوده است. سهم ایران از کشفیات جهانی هروئین در سال 2001 میلادی 8 درصد بوده است. در طی سالهای 1996 لغایت 2001 میلادی 84 درصد کشفیات تریاک، 90 درصد کشفیات مرفین و 90 درصد کشفیات هروئین جهان مربوط به ایران بوده است.
تهدیدات مواد مخدر را بیان نمایید؟
جامعه بین الملل، قاچاق مواد مخدر و اعتیاد را در کنار سه بحران دیگر (هسته ای، جمعیتی، و زیست محیطی) قرار داده که بشریت را در قرن حاضر تهدید می کند. سرمایه در گردش این فعالیت در جهان از نظر تجاری نیز، آن را در رتبه بعد از نفت، توریسم و سلاح قرار داده است. براساس آخرین آمار منتشره از سوی سازمان ملل متحد 185 میلیون نفر معتاد در جهان بازار مناسبی را برای 10 میلیون نفر قاچاقچی و توزیع کننده مواد مخدر فر اهم نموده است. وجود 000/000/2 معتاد و دستگیری 000/600/2 نفر در دو دهه گذشته در کشور ایران نیز موید این حساسیت می باشد.
اشتغال 75 درصد فضای زندان های کشور توسط مجرمین موادمخدر و یا متاثر از آن نشان دهنده آثار سوء آن در جامعه می باشد. گسترش ایدز از طریق سرنگ های آلوده مورد استفاد معتادین تزریقی هشدار شدیدی برای جامعه ما محسوب می گردد. سود حاصل از قاچاق مواد افیونی در کشورهای همجوار افغانستان در سال 2002 میلادی رقمی حدود 4 میلیارد دلار و گردش مالی قاچاق مواد مخدر در جهان سالانه 1500 میلیارد دلار تخمین زده می شود. رشد اقتصادی در کشورهای همجوار افغانستان از میانگین جهانی پایین تر است.
متحمل شدن هزینه های فراوان مادی و معنوی جهت مبارزه با موادمخدر در ایران به خصوص بعد از انقلاب اسلامی از جمله اهداء 3300 شهید و 10 هزار جانباز نشان دهنده اوج صدمات به پیکره نظام و جامعه اسلامی ایران می باشد.
وضعیت مواد مخدر و اعتیاد در قبل از انقلاب
آگاهی به جنبه های دارویی و خواص روانگردان ماده مخدری به نام “بنگ” ظاهرا از ادوار قبل در میان اقوام آریایی و ایران باستان وجود داشته است. عصر صفوی آغاز مصرف گسترده موادمخدر به حساب می آید. مصرف “بنگ و حشیش” در این دوره بسیار رواج یافت. به طوری که عده ای از پادشاهان و شاهزادگان این سلسله در دام آن اسیر شدند. مصرف مواد مخدر به حدی افزایش یافت که تولید داخلی برای رفع نیاز مصرف کنندگان کافی نبود. شیوع مصرف تریاک به ویژه در عصر شاه طهماسب و در میان شاهزادگان و درباریان باعث شد تا افراد درصدد معالجه و ترک اعتیاد برآیند. به هرحال شیوع مصرف مواد مخدر در دوران صفوی تبدیل به هنجاری پذیرفته شد. چنین فرایندی خود مانعی در برابر رشد هنجارهای فرهنگی، اجتماعی در تقبیح مواد مخدر بوده و هنوز فرهنگ و جامعه ما از عوارض جانبی شیوع این هنجار در رنج است.
پس از دوران شاه طهماسب، شاه عباس مبارزه ای فراگیر را علیه مصرف تریاک آغاز نمود. به طوری که کلمه تریاک بار ارزش منفی پیدا کرد و در فرهنگ ایران جا افتاد. در این زمان مصرف تریاک نه تنها علامت شجاعت تلقی نمی شد بلکه عوارض منفی آن مورد توجه قرار گرفته بود و شاه عباس آن را همراه و مترادف لفظ بی هنر بیان کرده است. علی رغم مبارزه شاه عباس و صدور فرمان او مبنی بر ترک تریاک در سال 1005 قمری، همچنان جامعه ایران با مصرف تریاک دست به گریبان بود. طبق گزارش تاریخ نویسان مشهور کشت خشخاش در نقاط مختلف ایران انجام می شده است.
“الکود” می گوید: “ به نظر من شیوع تریاک را می توان یکی از علل مهم سقوط فرهنگ و مخصوصا طب در ایران دانست.” پس از سقوط صفویه و روی کارآمدن حکومت افاغنه، افشاریه و زندیه، گزارش دقیقی از کشت و تولید، صادرات و واردات و سوء مصرف مواد مخدر در ایران در دست نیست. البته می توان حدس زد که باتوجه به درگیری ها و ناآرامی های داخلی، جنگ های خارجی فشارهای طاقت فرسای اجتماعی این جنگ ها، آشفتگی های روانی و نبود مبارزه ای جدی علیه موادمخدر این مشکل کاهش یافته باشد.
تا بدین جای تاریخ، کشت و تولید خشخاش و شاهدانه بیشتر تابعی از نیازهای داخلی بوده و نوسانات آن مربوط به شیوه های تولید اقتصادی، نحوه حکومت، سوانح طبیعی و حوادث اجتماعی، درمان و غیره شکل گرفته و کم و زیاد می شده است. اعتیاد نیز اغلب معضلی مقطعی، موضعی و شخصی تلقی شده و برخورد جدی فرهنگی هم با آن صورت نگرفته است. دوره قاجاریه، اوج مصرف موادمخدر به شمار می آید و تریاک کشی به صورت امروزی از زمان قاجاریه با فعالیت استعمارگران انگلیسی شکل گرفت و در واقع شکل سیاسی مواد مخدر از این زمان آغاز شد.
کشت آزمایشی مستشاران خشخاش ابتدا در اطراف دارالخلافه در تهران انجام شد و سپس با رواج شایعه خواص آن توسط مستشاران خارجی، به سرعت کشت و مصرف وسیع تریاک در نواحی مختلف رواج یافت. (به طوری که در 18 استان خشخاش کشت می شد و هفت نوع تریاک در ایران وجود داشت.) از سال 1267 قمری کشت خشخاش به قصد صادرات توسعه یافت. شاید بتوان نقطه بروز و ظهور پدیده اعتیاد و سوء مصرف مواد مخدر را دوران ناصرالدین شاه دانست. در این دوران به واسطه استحصال درآمدهای ارزی ناشی از فروش تریاک و وجود بازار مناسب داخلی، کشت تریاک مورد حمایت دولت و ملاکان قرار گرفت. این عامل باعث وفور تریاک در بازار داخلی شد و در نتیجه آن اعتیاد گسترش یافت. در این سال ها به واسطه شعله ورشدن آتش انقلاب مشروطیت، اولویت چندانی برای مبارزه با اعتیاد قائل نبودند و بیشتر در لوای مبارزه سیاسی بدان پرداخته شده است. با پیروزی انقلاب مشروطه در سال 1324 قمری، مبارزه با اعتیاد و مواد مخدر جنبه ای مردمی یافت و مشروطه خواهان با مغتنم شمردن هر فرصتی به این مبارزه دامن زدند. دولت ایران از یک سو تحت فشار مبارزین مشروطه برای مبارزه با اعتیاد قرار داشت و از سوی دیگر با امضاء قطعنامه کنفرانس شانگ های، تعهداتی را در رابطه با مسائل بین المللی احساس می نمود. متعاقب این تحولات، قانون مربوط به موادمخدر به نام قانون تحدید تریاک به تصویب مجلس شورای ملی رسید، اما اجرای این قانون به سبب نفع دولت از درآمدهای حاصل از وضع مالیات های سنگین نسبت به تولید تریاک، با مشکل مواجه و دولت در اجرای آن دچار تناقض اساسی شد. پس از انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی، دستگاه حکومتی از موادمخدر به عنوان یک منبع درآمد استفاده می کرد. به طوری که دولت در پاسخ به انتقاد جامعه ملل، چنین اظهار داشت: تا دولت ایران جایگزینی برای درآمدهای حاصل از فروش تریاک پیدا نکند، راهی جز تولید و فروش آن ندارد. این شرایط تا جنگ جهانی دوم، اشغال ایران از سوی متفقین، اخراج رضاشاه از ایران و بروز جو آزادی نسبی در سال 1320 ادامه داشت. وقوع این مجموعه شرایط باعث دگرگونی کیفی در وضعیت مبارزه با مواد مخدر و نهایتا منجر به ایجاد سیستم کوپنی مصرف تریاک شد. به دلیل سست شدن کنترل دولتی، افول دیکتاتوری و به وجود آمدن مشارکت مردم در امور جامعه، مبارزه با اعتیاد نیز ابعادی مردمی یافت و تلاش های مردمی در این سالها به شکل تاسیس انجمن مبارزه با تریاک و الکل در سال 1322 متجلی شد. به دنبال تشکیل انجمن، ابعاد فرهنگی و اجتماعی اعتیاد برای اولین بار در گستره این مبارزات مطرح و نشان داده شد که چگونه تریاک و اعتیاد در فرایند چند ده سال گذشته به معضلی اجتماعی تبدیل شده، به گونه ای که ابعاد اقتصادی آن را نیز تحت الشعاع قرارداده است. در این دوره به علت مصادف شدن مبارزه با تریاک، با مبارزات ملت ایران برای ملی شدن صنعت نفت، اولویت آن کاهش یافت. علی رغم تمامی این شرایط، انجمن مبارزه با تریاک و الکل فعالیت خود را ادامه داد، به طوری که در نهایت منجر به تصویب قانون منع تهیه و خرید و فروش و مصرف نوشابه های الکلی و تریاک و مشتقات آن توسط مجلس شورای ملی در سال 1331 شد. به هرحال می توان دوران 1320 تا 1332 را نقطه اوج مشارکت های مردمی در مبارزه همه جانبه با اعتیاد و سوء مصرف مواد مخدر دانست. پس از کودتای 28 مرداد 1332 مبارزه با اعتیاد گسترش یافت . زیرا بسیاری از مخالفین رژیم که مخالفت سیاسی را مشکل می دیدند، راه مناسب را مبارزه با اعتیاد یافتند و دولت را مسئول اعتیاد معرفی کردند. به دنبال گزارش های منتشره از جانب سازمان ملل مبنی بر رواج کشت و سوءمصرف مواد مخدر در ایران و همچنین وجود فشارهای داخلی دولت ایران مجبور شد تا لایحه منع کشت خشخاش را در شهریور سال 1334 به مجلس شورای ملی ارائه نماید.
این لایحه پس از بحث فراوان سرانجام در همان سال به تصویب رسید. علاوه بر منع کشت، مطابق این قانون معتادان بایستی نسبت به ترک اعتیاد در ظرف شش ماه اقدام نمایند. این قانون اجرا شد ولی معضل اعتیاد، ملت ایران را رها نکرد، به طوری که قاچاق مواد مخدر از کشورهای ترکیه، افغانستان و پاکستان به سمت ایران جریان یافت. این کشورها با به زیرکشت بردن اراضی وسیعی از سرزمین خود، اقدام به تامین تریاک موردنیاز بازار ایران نمودند. گسترش اعتیاد از یک سو و ناتوانی وزارت بهداری در فراهم نمودن امکانات ترک معتادان در شش ماه و داغ شدن بازار قاچاق و ورود معتادان در توزیع جزء مواد مخدر از سوی دیگر، موضوع را بیش از پیش پیچیده تر کرد. کشفیات مواد مخدر، دستگیری ها و افزایش تعداد معتادان به فاصله کمتر از سه سال باعث شد تا نغمه های ضدیت با قانون منع کشت خشخاش از گوشه و کنار بلند شود، مضافا اینکه هروئین و مرفین نیز به فهرست مواد سوء مصرفی در ایران افزوده شد. در سال 1347 دولت به واسطه عدم همکاری کشورهای همسایه در جلوگیری از قاچاق مواد مخدر، قانون کشت محدود خشخاش و صدور تریاک را به تصویب مجلس رسانید. در این سال ها باتوجه به ترویج فرهنگ غربی و البته از نوع نامناسب آن در جامعه، اعتیاد به هروئین بیش از پیش در بین جوانان شایع شد.
درسال 1357 بیش از یک صدو هفتاد هزار معتاد رسمی دارای کارت و هزاران نفر معتاد بدون کارت برای انقلاب به عنوان میراث باقی ماند.
وضعیت مواد مخدر و اعتیاد و اقدامات انجام شده در بعد از انقلاب اسلامی
پس از انقلاب اسلامی با توجه به رشد روزافزون جمعیت کشور، شروع جنگ تحمیلی، نوسازی کشور و . . . میزان ارتکاب به بزه کاری و شیوع آسیب های اجتماعی به تدریج افزایش یافت. در این راستا جرائم مواد مخدر نیز اعم از قاچاق و سوء مصرف مواد مخدر از این قاعده مستثنی نبوده و به موازات افزایش کشت و تولید تریاک در افغانستان، متاسفانه شاهدگسترش تبعات منفی آن در نقاط مختلف کشور بوده ایم. جوان بودن جامعه و جوان گزینی اعتیاد، در کنار عواملی نظیر آشفتگی های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در کشور موجب شد تا پیوندی ناگسستنی بین این دو مقوله به وجود آید و کشور را در این دوره دچار چالش ها و معضلات بسیاری نماید. تحولات شتابانی که کشور در ابعاد زندگی فردی و اجتماعی از آن متاثر شده است در حقیقت عرصه اجتماعی را کانون مناسبات، روابط و الگوهایی کرده است که به کلی با آنچه در قبل تداوم داشته متفاوت کرده است. تغییرات سریع اجتماعی- اقتصادی که موجب فروپاشی هنجارهای اجتماعی یک جامعه می شود زمینه بروز ناهنجاری یا آشفتگی اجتماعی را فراهم می آورند تشدید سطح نیازهای ناشی از آگاهی به سبک زندگی جدید، مسیرشتابان مهاجرت از روستا ، تصویر یک زندگی شیک و مدرن و دستیابی به الگوی یک زندگی مرفه، که عملا با ظرفیت های کشور انطباق نداشت، به تدریج هنجارهای سنتی مشروعیت خود را برای تامین آن نیازها از دست داد و مسائل و مشکلات اجتماعی تمام شئون زندگی اجتماعی اقشار مختلف جامعه را تحت تاثیر قرار داد. معضل مواد مخدر همیشه در نظر مردم و مسئولین، عاملی تهدید کننده برای جامعه بوده و متعاقب آن ایران اسلامی با صرف میلیاردها ریال هزینه های مادی جهت احداث 212 پاسگاه مرزی، 205 برجک دیده بانی، 209 کیلومتر کانال، 659 کیلومتر خاکریز، 78 کیلومتر سیم خاردار، احداث 22 سدبتونی، 2465 کیلومتر راه مرزی و با اهداء 3350 شهید و 10 هزار مجروح و . . . دستگیری، زندان، توقف اموال قاچاقچیان، تشدید قوانین و اتخاذ تدابیر مختلف، فصل جدیدی از مبارزه سخت و بی امان را علیه قاچاقچیان مواد مخدر را آغاز نمود.
استراتژی‌های بعد از پیروزی انقلاب اسلامی
اگرچه طی این مدت هیچ گاه راهبرد مصوبی وجود نداشته، اما روح حاکم بر قوانین و اقدامات اجرایی بیانگر استراتژی های به شرح زیر است، اگر چه برخی از این استراتژی ها در عمل تحقق نیافته و در حد حساسیت باقی مانده اند.
1- استراتژی مرحله اول (1367- 1357)
ممنوعیت کشت خشخاش- جرم نگاری اعتیاد- اعمال قوانین شدید کیفری
2- استراتژی مرحله دوم (1381- 1367)
نگرش سیستمی (تشکیل ستاد مبارزه با موادمخدر با عضویت دستگاه های مختلف-) تشدید قوانین بر علیه قاچاقچیان- توسعه تعاملات بین المللی- توجه ویژه به درمان معتادین.
3- استراتژی مرحله سوم- . .. ( 1381)
تغییر نگرش از مقابله با عرضه به کاهش تقاضا ( با اولویت امر پیشگیری، درمان- )اصلاح نگرش از جنایی و کیفری به پیشگیری و درمان- ایجاد پشتوانه های علمی و پژوهشی
نتایج حاصله(بروندادها)
الف) بروندادها و نتایج مثبت:
تشدید مبارزه با اشرار و قاچاقچیان مواد مخدر
کشف بیش از 287/2 تن انواع مواد مخدر طی سال های 1382-1358
کشف بیش از 36925 دستگاه خودرو سبک و سنگین 1382-1368
کشف بیش از 12507 دستگاه موتورسیکلت 1382-1368
کشف بیش از 14661 قبضه سلاح سبک و سنگین 1382-1368
انهدام بیش از 13232 باند و گروه های اشرار و قاچاقچیان مواد مخدر 1382-1368
اهمیت به برنامه درمان و بازپروری معتادان
اجرای برنامه های کاهش تقاضا در کنار برنامه های مقابله با عرضه
افزایش مشارکت های مردمی با تشکیل جمعیت های مردمی NGO(ها) و فعالیت درعرصه های بین المللی و اذعان مجامع بین المللی به قرار داشتن ایران در خط مقدم عرصه جهانی مبارزه با مواد مخدر
ب) هزینه های مادی و معنوی
12238 مورد عملیات و درگیری مسلحانه با اشرار و قاچاقچیان مواد مخدر 1382- 1368
دستگیری 813/088/3 نفر طی سال های 1382 - 1358
تقدیم 350/3 شهید در راه مبارزه با موادمخدر طی سال های 1382-1257
ورود 341/551/2 نفر از مجرمین مواد مخدری به زندانهای سراسر کشور طی سال های 1382-1372
ورود 257/651/1 فقره پرونده مواد مخدری به دادگاه های انقلاب اسلامی طی سالهای 1381-1376
نگرانی 90درصد مردم از رشد اعتیاد در کشور براساس نظرسنجی سال 1380
وجود بیش از دو میلیون نفر مصرف کننده مواد مخدر و ورود داروهای روانگردان به چرخه سوء مصرفی در ایران.