نگرشی بر زایش و پویش انتفاضه
انتفاضه یا "انقلاب سنگ " جنبش جوان و نوین ضد صهیونیستی است که با بهرهگیری از کمترین امکانات در پی نیل به هدفی بزرگ (آزاد سازی فلسطین) است . این حرکت محصول تاثیر پذیری از انقلاب اسلامی در احیای اسلام ، پاسخی به اعمال فشار و اقدامات سرکوبگرانه رژیم اشغالگر قدس ، واکنشی در برابر یاس ، ناامیدی ، ضعف و سستی دولتهای عرب در رویارویی با اسرائیل و سرانجام ، واکنشی در برابر ناتوانی و ناکامی گروههای نظامی و سیاسی فلسطینی در نجات آن کشور است . مردم و سازمانهای هوادار انتفاضه ، با تکیه بر ایمان انقلابی در درون مرزهای اشغالی به مبارزهای بی امان علیه اسرائیل دست زدهاند; به گونهای که سازشناپذیری آنان ، اسرائیل ، آمریکا و ساف را در حل بحران خاورمیانه (مسئله فلسطین) با دشواریهایی بسیار رو به رو کرده است .
تعریف انتفاضه
انتفاضه ، واژهای عربی است که از ریشه "نفض " به معنای جنبش ، لرزش ، انقلاب ، غبارروبی ، قیام علیه رخوت و رکود پیش از انقلاب و حرکت همراه با نیرو و شتاب میباشد . انتفاضه ، نخست نامی بود برای گروهی جدا شده از سازمان فتح ، ولی اینک ، نامی استبرای حرکت نوین مردم فلسطین . این حرکت ، در دهه 80 میلادی/60 شمسی در سرزمینهای اشغالی فلسطین، علیه اسرائیل آغاز گردید . انتفاضه نامی برای خیزش خودجوش، مستقل، مستمر، تهاجمی، همگانی، غیرمسلحانه، آگاهانه، معترضانه و شجاعانه مردم فلسطین در مصاف با اسرائیل است . (1)
مردم فلسطین، به جای سلاح گرم از سنگ برای دفاع از خود و تهاجم علیه دشمن بهره میگیرند . از این رو، انتفاضه را "انقلاب سنگ " نیز میگویند . استفاده از سنگ، موجبات نگرانی اسرائیل را فراهم آورده است; زیرا یاد آور مبارزه و پیروزی حضرت داوود (ع) پیامبر بزرگ بنی اسرائیل، بر جالوت است . در این مبارزه، حضرت داوود (ع) با استفاده از سنگ، جالوت را که نماد باطل بود، از پای در آورد . (2)
در تاریخ معاصر فلسطین ، وجود چهار انتفاضه در سالهای 1921 1932، 1939 (3) و 1987 م/ . 1300، 1311، 1318 و 1366 ش . میدرخشد که هیچ یک به گستردگی و پایداری انتفاضه اخیر نبودهاند . از این رو، انتفاضه نوین مردم فلسطین را "انتفاضه بزرگ " نیز گفتهاند . در این انتفاضه شیوه تهاجمی، مبارزه در درون مرزهای فلسطین و تاکید بر مبانی اسلامی، جایگزین شیوه تدافعی، نبرد در بیرون از مرزهای فلسطین و اندیشه غیر دینی گردیده است . (4) شهید دکتر فتحی ابراهیم شقاقی، دبیر کل شهید جهاد اسلامی فلسطین، در باره انتفاضه گفت:
در تاریخ انقلابها و مبارزهها، واژه "انتفاضه " پیشینهای طولانی دارد . اما از نظر معنایی، انتفاضه بر قیام علیه رخوت و رکود دلالت میکند . انتفاضه، مرحله قبل انقلاب است . برای مثال قیام مدرسه فیضیه قم را انتفاضه مینامیم و قیام سال 1357 ایران را انقلاب میگوییم . آنچه که اکنون در فلسطین اتفاق میافتد، در واقع انقلاب است، اما ما در آغاز پیش بینی نمیکردیم که چنین فراگیر باشد و نام آن را انتفاضه گذاشتیم; لذا ما در جنبش جهاد اسلامی، قیام فعلی فلسطین را "انتفاضه - انقلاب " مینامیم . (5)
بسترهای زایش انتفاضه
انتفاضه معلول عواملی پر شمار است; از آن جمله:
1 . انقلاب اسلامی ایران: انقلاب اسلامی بهمن 1357 ش . ایران موجب احیای اسلام و بیداری مسلمانان شد و خودباوری را در فلسطینیها تقویت کرد و آنان را به برخورداری از توانایی لازم برای گرفتن حق خویش آگاه ساخت . پیروزی انقلاب گواهی بود بر توانایی اسلام در بر انداختن ظلم و فساد نظامهای طاغوتی و استکباری . مسلمانان فلسطینی، ایرانیان را در پیش و پس از پیروزی انقلاب اسلامی در کنار خود یافتند و به پوشالی بودن قدرت آمریکا در حمایت از رژیم شاه ایران آگاه شدند . رویدادهای شگفتانگیز انقلاب اسلامی، مردم ایران و شیوه مبارزه آنان را علیه رژیم پهلوی، به عنوان نمونهای آرمانی برای مبارزان جنبشهای اسلامی مطرح کرد . (6)
2 . ظلم و ستم رژیم صهیونیستی: شهید دکتر فتحی ابراهیم شقاقی در این باره گفت :
انتفاضه . . . پاسخی بود به اشغالگران و اعمال سرکوب و طغیان و تکبر آنان و اقداماتشان در ویران سازی منازل، مصادره زمینها، اسکان یهودیان و ساختن شهرکها، شکنجه مبارزان، دستگیری و تبعید و ترور و شکستن استخوانهای آنان، نابود کردن اقتصاد فلسطین و زیر سازهای جامعه، دزدیدن آبها، تحمیل مالیات و جرایم سنگین، تعطیل مدارس و دانشگاهها، جلوگیری از کار و کسب، نادیده گرفتن حقوق انسانی و سیاسی و سایر اقدامات مربوط به مجازات دسته جمعی . (7)
افزون بر این، باید به تحقیر فلسطینیان به عنوان شهروندان درجه دوم و تلاش صهیونیستها برای از بین بردن هویت اسلامی و عربی نیز اشاره کرد .
3 . یاس و ناامیدی از دولتهای عرب: شهید شقاقی در این باره گفته است:
انتفاضه پاسخی بود به واقعیت اسفانگیز و یاس آور اعراب که وابستگی، ضعف و سستی خود را آشکار کرده بودند . آنها فلسطین و آزادسازی فلسطین را توجیهی برای بقای خود میدیدند، تا جایی که مسئله فلسطین را در آخر لیست اولویتها قرار دادند و همگان این امر را حتی در کنفرانسهایی مثل کنفرانس سران، در نوامبر 1987 [م/ . بهمن 1366 ش] . مشاهده کردند . (8)
در سال 1987 م/ . 1366 ش . برای نخستین بار، مسئله فلسطین تحتالشعاع مسئله دیگر، یعنی جنگ ایران و عراق قرار گرفت . اسفبارتر این که در کنفرانس مزبور، برگزاری کنفرانس صلح اعراب و اسرائیل با حضور آمریکا و شوروی (سابق) به تصویب رسید . (9)
4 . ناتوانی گروههای نظامی و سیاسی در نجات فلسطین: با شکست اعراب در جنگ 1967 م/ . 1346 ش . حضور مستقیم و مستقل عنصر فلسطینی در مبارزه علیه اسرائیل، به مقولهای اجتنابناپذیر تبدیل شد . از این رو، سازمانها و گروههای نظامی (چریکی) و سیاسی پدید آمدند که کوشیدند با تکیه بر مبارزه مسلحانه، فلسطین را از چنگال اسرائیل نجات بخشند . اما از اواخر دهه 70 م/ . 50 ش . گروههای مذکور و نیز ساف به ناتوانی نظامی خود برای رهایی فلسطین پی بردند و در نتیجه، رو به سستی نهادند و مبارزه سیاسی را جایگزین مبارزه نظامی کردند; ولی به زودی در این شیوه نیز با شکست رو به رو شدند . سرخوردگی مردم از این گروهها، زمانی شدت گرفت که هر یک از آنهاتحت نفوذ یکی از کشورهای عرب، که به آرمان فلسطینیان خیانت کرده بودند، در آمد . (10)
انتفاضه و تشکلهای سیاسی
مهمترین گروهها و سازمانهای فلسطینی، همواره تحت تاثیر جنبش اخوان المسلمین مصر بودهاند . اخوان المسلمین مصر از اواخر دهه 20 م . فعالیتش را به فلسطین گسترش داد و از آن پس و بویژه در سال 1948 م/ . 1327 ش . و سالهای پس از آن، سهمی بسیار در مبارزات ضد صهیونیستی و اسرائیلی داشته است . اما کنارهگیری تدریجی شعبه فلسطینی اخوان المسلمین از صحنه مبارزات سیاسی و پای فشاری بر تداوم فعالیتهای فرهنگی، آموزشی و کادرسازی، منجر به جدایی جوانان انقلابی مخالف مشی مسالمتآمیز، از آن سازمان گردید . (11)
جنبش جهاد اسلامی فلسطین (حرکة الجهاد الاسلامی فیفلسطین)، نخستین انشعاب از اخوان المسلمین غزه به شمار میرود و در 1980 م/ . 1359ش . (13) به وقوع پیوست . اساسیترین شعار جنبش نوین فلسطینی، طرد شعار "فلسطین منهای اسلام و اسلام منهای فلسطین " است . برجستهترین ویژگی این جنبش، بهره جستن از مشی مسلحانه راه نجات فلسطین است . اگر چه جنبش جهاد اسلامی با انجام عملیات اکتبر 1987 م/ . 1366 ش . در محله شجاعیه غزه، سهمی مهم در تولد انتفاضه داشته است، ولی پس از آن، خود تحت تاثیر انتفاضه قرار گرفت . (14)
به اعتقاد شهید فتحی شقاقی، جنبش جهاد اسلامی سه مرحله را پشتسر گذاشته است:
مرحله اول: مرحله آمادهسازی و بسیج از طریق کار سیاسی و مردمی و تبلیغ در مساجد و دانشگاهها و اتحادیهها و جزوات و اعلامیهها و نشریههای مخفی . مرحله دوم: آغاز مبارزه و جهاد مسلحانه که در ایجاد اعتماد به نفس مردم فلسطین تاثیری زیادی داشت; مانند درگیری شهادت طلبانه 6/10/1987 [م . 1366 ش] . با نیروهای صهیونیستی . . . مرحله سوم: جنبش جهاد اسلامی از روز اول و به طور روزمره در تمامی رویدادهای انتفاضه حاضر بود . هفتهها گذشت تا دیگر نیروهای اسلامی و ملی به پا خیزند و صفوف خود را منظم سازند و با قوت در انتفاضه شرکت کنند . (15)
واژه "حماس " (تاسیس 1987 م/ . 1366 ش) . مخفف عبارت "حرکة المقاومة الاسلامیة فی فلسطین " (جنبش مقاومت اسلامی فلسطین) است . این سازمان یکی از برجستهترین سازمانهای فلسطینی ضد صهیونیستی است . "حماس " گاه به عنوان نامی برای اخوان المسلمین غزه و کرانه غربی و گاه برای جناح یا شعبهای (نظامی) از جناحها و شاخههای اخوان المسلمین به کار میرود . به اعتقاد ابو غنیمه - از چهرههای اخوان المسلمین اردن - حماس جنبشی ، نوین نیست، بلکه جنبش مادر، که حماس به آن گرایش دارد، جنبش اخوان المسلمین است . (16)
به هر حال، حماس جنبشی است که برای نجات فلسطین، بیش از دیگر جنبشها - به غیر از جنبش جهاد اسلامی - بر مردم متکی است و برای مبارزه فرهنگی و سیاسی، بیش از جهاد نظامی اهمیت قائل است و از این رو، با جنبش جهاد اسلامی متفاوت است . حماس با ساف (17) و سازمانهای دیگر فلسطینی، به رغم وجود پارهای اختلافات (مانند مخالفتحماس با ناسیونالیسم عربی) همزیستی مسالمتآمیز دارد . به دیگر سخن، حماس تحت رهبری معنوی شیخ احمد یاسین، به جنبشهای ملی و غیر مذهبی نیز احترام میگذارد و مادام که آن جنبشها اختیار خود را به دستشرق کمونیستیا غرب صلیبی ندهند، حماس دست آنان را میفشارد . (18)
حماس از نظر گستردگی فعالیتهای غیر نظامی، میزان امکانات، بهرهمندی از کمکهای مالی دولتهای عرب و مسلمان و برخورداری از وسائل تبلیغاتی، توانمندتر از سازمان یا جنبش جهاد اسلامی است . در عوض، فعالیت نظامی و محبوبیت اجتماعی جهاد اسلامی، بیش از حماس است . با این همه، هر دو سازمان در مخالفتبا صهیونیست، تشکیل دولت اسلامی و آزادی همه سرزمینهای فلسطین اشتراک نظر دارند . (19)
انتفاضه و اسرائیل
قیام مردم فلسطین یا انتفاضه، تاثیری ژرف بر اسرائیل داشته است که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
1 . وقوع انتفاضه و ناکامی اسرائیل در سرکوب آن، صلحخواهی را در اسرائیل بشدت تقویت کرده استبه گونهای که این گرایش به صلح، موجب تاسیس مجلس صلح و امنیت در اسرائیل شده است . این مجلس، که با حضور سی تن از فرماندهان نظامی اسرائیل تشکیل شده است، میکوشد ثابت کند که چشمپوشی تدریجی از مناطق اشغالی (غزه و نوار غربی) نه به کاهش، بلکه به افزایش امنیت اسرائیل میانجامد . (20)
2 . دولت اسرائیل برای خاموش کردن انتفاضه به روشهای خشونتآمیز (مانند شکستن دست و پای تظاهرکنندگان فلسطینی) پرداخته است . این موضوع مخالفت افکار عمومی جهانی و حتی واکنش یهودیان آمریکا را در پی داشته که افزایش آن، نخست وزیر پیشین اسرائیل را وادار ساختبرای کاستن اضطراب و مخالفت جامعه یهودیان آمریکا به آن کشور سفر و اقدامات اسرائیل را توجیه کند، و بگوید "طغیان فلسطینیان نه فقط علیه مناطق اشغالی ، بلکه علیه موجودیت کشور اسرائیل است . " (21)
3 . انتفاضه موجب بالا گرفتن اختلاف میان مسئولان اسرائیلی و پدید آمدن شکاف آشکار میان احزاب اسرائیل از یک سو و میان آنان و آمریکا از سوی دیگر شده است . به عنوان مثال، آمریکا برای خاموش کردن قیام مردم فلسطین، موضوع خودمختاری محدود فلسطینیان را در اراضی اشغالی پیشنهاد و شیمون پرز از این ابتکار آمریکا حمایت کرده; اما نخست وزیر دولت اسرائیل، شامیر، با این طرح به مخالفتبرخاست . (22)
4 . هزینه سرکوب انتفاضه برای اسرائیل تکاندهنده است . صرف هزینهای برابر با 000/650/1 دلار در هر روز، بخشی از هزینههای سرکوب قیام مردم فلسطین است . وانگهی، زیانهای مستقیم و غیر مستقیم انتفاضه بر اسرائیل بسیار است که زیان در بخش ساختمانسازی، کاهش درآمدهای ناشی از صنعت توریسم، تنزل سه در صدی تولید ناخالص ملی، کم شدن صادرات در اراضی اشغالی، کاهش سیزده درصدی ارزش پول اسرائیل، پایین آمدن هشت درصدی دستمزدها و کسری تراز بازرگانی، از آن جمله است . همچنین، قیام انتفاضه موجب افزایش بیست و دو درصدی تورم، صعود رقم بیکاری به 2/7 درصد و افزایش هزینههای نظامی شده است . مرکز مطالعات استراتژیک دانشگاه تل آویو، از دست رفتن روحیه ارتش، انتقاد اروپا و آمریکا از اسرائیل، تشدید خشونت داخلی و بی اعتبار شدن موقعیتبین المللی اسرائیل را از دیگر پیامدهای انتفاضه میداند . (23)
ساف و انتفاضه
تاثیر انتفاضه بر ساف، تاثیری چندگانه و پیچیده بوده است . وقوع انتفاضه ابتکار عمل مبارزه ضد اسرائیلی را از دستیاسر عرفات بیرون آورد . انتفاضه سازشکاری ساف را محکوم کرد و از این رو، موجودیتساف را با تهدید رو به رو ساخت و به موقعیت این سازمان، به عنوان تنها نماینده مردم فلسطین، آسیبهای جدی رسانید . از این رو تلاش یاسر عرفات برای متوقف ساختن انتفاضه به شکست انجامید . همچنین کوشش عرفات برای تغییر شیوه مبارزه انتفاضه از حالتخصومتآمیز به حالت مسالمتآمیز به جایی نرسید و مردم انقلابی فلسطین این توصیه عرفات را نپذیرفتند که آنان باید به راهپیماییهای آرام تن در دهند . (24)
دیگر آن که، تضعیف یا حذف ساف به زیان اسرائیل است; زیان حذف ساف، اسرائیل را ناچار میسازد که با اصولگرایان اسلامی، چون حماس رو به رو شود و با آنان بر سر مسائل فلسطین به مذاکره بپردازد . بنابراین، اسرائیل روش مسالمتجویانه ساف را بر منش خصومتآمیز گروههای اصولگرا، ترجیح میدهد و از این رو به استحکام روابط خود با ساف پرداخته است . این نزدیکی و گسترش روابط، نتایجی برای طرفین در پی داشته است; از آن جمله :
1 . اسرائیل برای گسترش نیافتن انتفاضه، با اعطای خود گردانی محدود غزهاریحا (1993 م/ . 1372 ش) . ، اجرای آن (1994 م/ . 1373ش) . و توسعهاش به کرانه باختری رود اردن (1995 م/ . 1374 ش) . موافقت کرد . پرز در این باره میگوید: "تعدادی از دوستان من و نیز بسیاری از دشمنان از من میپرسند با توجه به این که سالها به عنوان یک نظامی در ارتش اسرائیل خدمت کردهام - در طول بیش از بیستسال - چرا به دنبال صلح هستم; برای این که اسب تروای جنگ، دیگر عقیم شده است " . (25)
2 . گرایش اسرائیل به ساف، این سازمان را که میرفت از صحنه سیاستحذف شود، دو باره زنده کرد . به عقیده پرز، عرفات به جایی رسیده بود که جز مذاکره و سازش راهی دیگر نداشت . وزیر محیط زیست پیشین اسرائیل در این باره میگوید: "ساف در برابر حماس با اسرائیل متحد خواهد شد . دولت اسرائیل باید مرکزیت فلسطین به رهبری عرفات را به رسمیتبشناسد; زیرا این سازمان اصلیترین متحد ما در برابر جنبش حماس است . " (26)
اعتقادات یکسان (مانند اصل توحید و نبوت) و نیز دشمنان یگانه (همانند آمریکا و اسرائیل) و هدفهای برابر (چون از میان برداشتن ستم و تباهی)، از مشترکاتی است که زمینه تاثیرپذیری متقابل پدیدههای انسانی را در جهان اسلام فراهم آورده است . اما وقوع انقلاب اسلامی، به مشترکات مسلمانان عمق بیشتری بخشید و بر میزان تاثیر گذاری هدفها و آرمانهای انقلاب اسلامی در کشورهای اسلامی چون فلسطین افزود . (27)
شاه و اسرائیل
برای فهم تاثیر انقلاب اسلامی بر جنبشهای اسلامی فلسطین و انتفاضه، مروری کوتاه بر پیشینه روابط ایران و اسرائیل ضروری است .
یک سال پس از تاسیس اسرائیل، نخست وزیر ایران، رژیم اشغالگر قدس را به گونه "دو فاکتور " (28) به رسمیتشناخت . در جریان نهضت ملی شدن نفت، همکاری دو کشور ایران و اسرائیل قطع شد، اما محمدرضا پهلوی در 1333 ش . دستور بر قراری همکاری و انعقاد نخستین قرارداد فروش نفتبه اسرائیل را صادر کرد . این قرارداد نفتی، در 1336 ش . علنی شد و میزان صادرات نفتبه اسرائیل طی سه سال پس از قرارداد به دو برابر افزایش یافت . با این حال، سطح همکاریهای دو کشور، پیش از 1337 ش . محدود به همکاریهای نفتی و اطلاعاتی بود . پس از 1337 ش . با خطری که اسرائیل و ایران از اتحاد مصر و سوریه (جمهوری عربی متحده) احساس میکردند، به توسعه روابط سیاسی با یکدیگر پرداختند و هم از این رو، در 1337 ش . نخستین نماینده سیاسی اسرائیل وارد تهران شد و یک سال بعد، دفتر سیاسی ایران در تل آویو گشایش یافت . سر انجام شاه ایران در سالهای پایانی دهه 30 ش . در مصاحبه با سردبیر روزنامه کیهان، اسرائیل را تلویحا به رسمیتشناخت . (29)
با روی کار آمدن هویدا در ایران (نخست وزیر) و سفر رئیس ستاد ارتش (عزروایزمن) و نخست وزیر اسرائیل (لوی اشکول) به ایران، روابط دو کشور گسترش یافت . شاه در 1346 ش . از کشورهای عرب درخواست کرد که موجودیت اسرائیل را به سمیتبشناسند . در 1348 ش . شرکت نفت ماورای آسیا، برای تامین نفت مصرفی اسرائیل و صادرات نفت ایران به اروپا، تاسیس شد . در همین سال شاه در مصاحبه با یک خبرنگار انگلیسی، آشکارا موجودیت اسرائیل را پذیرفت . افزون بر این، ایران در نزدیک شدن مصر به اسرائیل و انعقاد قرارداد کمپ دیوید، نقش مؤثری ایفا کرد . (30)
همکاری رژیم شاه با اسرائیل با اعتراض روحانیون (مانند آیتاللهکاشانی)، مردم، گروههای سیاسی (فداییان اسلام () 31) و فلسطینیان و بویژه مخالفت آشکار امام خمینی (ره) رو به رو شد . شناسایی اسرائیل از سوی شاه نیز به واکنش آیتالله کاشانی، (32) شیخ شلتوت (رئیس الازهر مصر) و آیت الله بروجردی و قطع رابطه مصر با ایران انجامید . با ورود امام خمینی (ره) به عرصه مبارزه سیاسی علیه شاه، فضای ضد اسرائیلی در ایران گسترش یافت . امام خمینی (ره) در سخنرانی عصر عاشورای 1342 ش . به شاه و اسرائیل حمله کرد . در 1343 ش . تمام گرفتاریهای ملت ایران را ناشی از اسرائیل خواند . در 1347 ش . حکم جواز صرف بخشی از حقوق شرعیه (زکوات و صدقات) را برای تسلیح و تجهیز مجاهدان فلسطین صادر کرد . در 1352 ش . از کشورهای درگیر با اسرائیل خواست که نبرد با اسرائیل را ادامه دهند و در 1357 ش . یکی از علل پیروزی انقلاب اسلامی را حمایتهای بی حد و حصر رژیم پهلوی از اسرائیل دانست . شاید از این رو بود که شهید فتحی شقاقی دبیر کل پیشین جنبش جهاد اسلامی فلسطین، گفت : "خطرناکترین قضیه قرن (مسئله فلسطین) در صدر اهتمامات ابر مرد قرن (امام خمینی (ره)) قرار داشت . " (33)
فقدان مشروعیتسیاسیاسرائیل
در آغاز سال 1357 ش . نزدیک به بیستسال بود (34) که امام خمینی (ره) از نامشروع بودن اسرائیل سخن میگفت . ملت ایران نیز بر خلاف خواست رژیم ستم شاهی، از اسرائیل و عمال آن متنفر بود و تحت زعامت و رهبری امام خمینی (ره) هر گونه رابطه تجاری و سیاسی با آن رژیم را حرام و مخالف با اسلام میدانست . افزون بر این، ملت ایران، اسرائیل را به رسمیت نمیشناخت و هیچ حقی نیز برای موجودیت آن قائل نبود . سر انجام، نامشروع دانستن اسرائیل و دیگر مواضع ضد اسرائیلی نهضت اسلامی ایرانیان، چنان گسترش یافت که این موضوع به یکی از زمینههای تحقق پیروزی انقلاب اسلامی مبدل شد . امام خمینی (ره) در این باره فرمود:
یکی از علل قیام مردم مسلمان ایران علیه شاه، حمایتبی دریغ او از اسرائیل غاصب است [. . . بنابراین] یکی از جهاتی که ما را در مقابل شاه قرار داده است، کمک او به اسرائیل است . (35)
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، اسرائیل در دیدگاه ایرانیان، همچنان صهیونیسم کافر، صهیونیست تبهکار، دولت غاصب، جرثومه فساد و غده سرطانی بود . از این رو، کمتر از یک هفته پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، امام خمینی (ره) در دیدار با قامامتبلند پایه فلسطینی، با شعار "امروز ایران، فردا فلسطین " اولویتسیاستخارجی ایران اسلامی را مشخص کرد .
امام خمینی (ره) طرفداری از طرح استقلال و شناسایی اسرائیل را برای مسلمانان یک فاجعه میدانست، و مخالفتبا آن را فریضهای بزرگ بر میشمرد . آن امام بزرگ از یک سو مسلمانان را به مبارزه علیه اسرائیل فرا میخواند و به صراحت میگفت: "اسرائیل باید از صفحه روزگار محو شود . " و از سویی دیگر، به همه کسانی که در پی شناسایی اسرائیل بودند، هشدار میداد که از تادیب ملت ایران بترسند . (36)
روابط ایران با گروه و حرکتهای فلسطینی، بر پایه مواضع آنها در قبال موجودیت اسرائیل قرار دارد . حمایتساف در جنگ تحمیلی از رژیم عراق و سازمان منافقین، اگر چه به کاهش روابط ایران و ساف انجامید، هیچ گاه منجر به قطع روابط و یا عدم پذیرش ساف به عنوان تنها نماینده رسمی مردم فلسطین نشد . اما از هنگامی که ساف از موضع نامشروع دانستن اسرائیل ستبرداشت و شعار مبارزه مسلحانه ضد اسرائیل را از منشور ملی فلسطین حذف کرد، دیگر ایران، آن سازمان را به عنوان تنها نماینده فلسطین به رسمیت نمیشناسد، و در برابر، قیام خودجوش انتفاضه، که بر پایه رد موجودیت اسرائیل شکل گرفته است، از همان آغاز مورد حمایت رهبر، دولت و مردم ایران بوده است; به گونهای که جهانیان، ایران اسلامی را تنها حامی و پیشتیبان راستین آن میدانند . (37)
اسلام تنها راه نجات فلسطین
تبدیل مسئله فلسطین از مشکلی که از طریق ناسیونالیسم و کمونیسم حل شود، به مسئله و راه حلهای اسلامی، تحولی است نوین که در دو دهه اخیر پدید آمده است . این تحول ناشی از آن است که سالها مبارزه کشورهای عرب و سازمانهای فلسطینی در پناه روسها، راه به جایی نبرده و به نجات فلسطین نینجامیده است . با مرگ جمال عبدالناصر و فروپاشی شوروی سابق، اندیشه ناسیونالیستی و کمونیستی کارایی اندک خود را در مبارزه ضد اسرائیلی از دست دادند; در حالی که اسلام توانایی خود را در براندازی حکومت 2500 مسئله شاهنشاهی ایران و تاسیس حکومت اسلامی به اثبات رساند . بنابراین، جنبش فلسطین برای خارج شدن از بن بست مبارزه بی فرجام خود، اسلام را تنها ابزار کارآمد دریافته است . به عقیده شیخ محمد ابوطیر از روحانیان برجسته انتفاضه، تنها اسلام است که راهگشای آزادی فلسطین است . جهاد اسلامی فلسطین نیز بر این باور است که مسئله فلسطین، مسئلهای اسلامی است، نه مسئلهای ملی که تنها مربوط به فلسطینیان باشد و یا مسئلهای عربی که تنها به اعراب مربوط باشد . (38)
نشانههایی بسیار از تغییر ماهیت جنبش فلسطینی در دست است که انتفاضه و شیوه و ویژگیهایش، یکی از آنهاست . وابسته نبودن انتفاضه به گروههای داخلی و کشورهای خارجی و جایگزینی یکی روش همه جانبه سیاسی، نظامی و فرهنگی به جای روشهای صرفا مسلحانه یا مسالمتآمیز، تبدیل مساجد به منابع الهام بخش روح اسلامی، ثبات و پیوستگی مبارزان، گسترش شمار مساجد، توسعه حضور مردم در نمازهای جمعه و جماعات، انتشار مجلههای انقلابی چون "الطلیعه الاسلامیه " و حمله مکرر به مشروبفروشیها در دو دهه اخیر، از نشانههای رویکرد جنبش فلسطین به اسلام است . (39)
یکی از رهبران سازمان جهاد اسلامی در این باره میگوید: "انقلاب ایران بود که عصر جدیدی را پیش روی ما گذاشت و باعثشد که به مسئله فلسطین تنها از زوایه خاص اسلام نگاه کنیم " . از این رو، آنان امام خمینی (ره) را رهبر خود و انقلاب اسلامی را تنها وسیله برای نجات فلسطین میدانند . هانی الحسن، نخستین سفیر ساف در تهران میگوید: "ما فرزندان یک انقلاب هستیم و رهبرمان یکی است و او امام خمینی است . " و یاسر عرفات در این باره میگوید، "به نظر میرسد که سرنوشت، چنین حتم کرده که بیتالمقدس به دست مردم غیر عرب آزاد شود . " (40) البته اکنون، این دو، مواضع خود را تغییر دادهاند .
بازگشتحیات اسلام به فلسطین
تجدید حیات اسلام در جهان و بویژه در فلسطین، مرهون انقلاب اسلامی است . همچنین، سهمی توجه برانگیز از تجدید حیات اسلام در فلسطین متاثر از اقدامات جمهوری اسلامی ایران در باره فلسطین است که پذیرش مقامات بلندپایه فلسطینی در روزهای آغازین پیروزی انقلاب اسلامی، تبدیل کنسولگری اسرائیل به سفارت فلسطین، اعطای لقب سفیر (41) به نماینده ساف در ایران، اعلام آخرین جمعه ماه مبارک رمضان (42) به عنوان روز جهانی قدس، ارائه کمکهای مالی و انسان دوستانه، حمایتها و پشتیبانیهای دیپلماتیک و سیاسی از جنبش فلسطین، مخالفتبا طرحهای سازش و صلح خاورمیانه، و تاسیس صندوق حمایت از مردم فلسطین و بخشی از این اقدامات به شمار میرود . (43)
انقلاب اسلامی ایران انگیزه اصلی خیزش و رستاخیز اسلامی در فلسطین اشغالی، بهویژه در نوار غزه و کرانه باختری رود اردن محسوب میشود . شیخ عبدالعزیز عوده، رهبر معنوی جنبش جهاد اسلامی، میگوید: "انقلاب [امام] خمینی، مهمترین و جدیدترین تلاش در بیدارسازی اسلامی برای اتحاد ملتهای مسلمان بود . " و نیز برژینسکی، مشاور امنیت ملی دولت کارتر مینویسد: "تجدید حیات اسلام بنیادگرا در سراسر منطقه با سقوط شاه و تشنجات ناشی از ایران امام خمینی، یک مخاطره مستمر برای منافع ما در منطقهای که حیات جهان غرب کاملا به آن وابسته است، ایجاد کرده است . " (44)
بنابراین، انقلاب اسلامی برداشتی نوین از اسلام و قرآن در جوامع اسلامی و نیز در جامعه سنیمذهب فلسطین پدید آورد; چنان که روند مخالفتبا دولتهای فاسد و سرکوبگر را تشدید کرد; به مبارزه آشکار علیه آموزههای تحمیلی ضد دینی دامن زد; تلاش برای تحقق برابری و عدالت اجتماعی را شدت بخشید; واکنش مسلمانان در برابر غرب و غربزدگی را توسعه داد و یاس و ناامیدی سالهای پایانی دهه 70 م/ . 50ش . را از میان برد . یکی از مهمترین علتهای ناکامی ساف در مبارزات ضد اسرائیلی نیز برخوردار نبودن از درک شرایط نوینی بود که انقلاب اسلامی در جهان آفرید . ولی به عکس ساف، حرکت اسلامی نوین فلسطین، شیوههای انقلاب اسلامی را مبنای مبارزات ضد صهیونیستی خویش قرار داده است . شیخ اسعد تمیمی، از رهبران جنبش فلسطینی، بر آن است که تا زمان انقلاب ایران، اسلام از عرصه نبرد اعراب علیه اسرائیل غایب بود و حتی مسلمانان در عرصه واژگان، مثلا به جای واژه "جهاد " از واژههایی همچون "نضال " (مبارزه) و "کفاح " (پیکار) بهره میجستند و انقلاب ایران، این حقیقت را که "اسلام راه حل و جهاد، وسیله اصلی است " به سرزمین فلسطین رهنمون شد . شیخ عبدالله شامی، چهره برجسته اصولگرای فلسطینی میگوید: پیروزی انقلاب اسلامی در ایران اثری ژرف بر انقلاب و بر مردم فلسطین داشته است و پس از آن مردم فلسطین دریافتند که برای آزادی فلسطین به قرآن و سلاح نیازمندند . این اندیشه، نخست در حرکت جهاد اسلامی فلسطین راه یافت و سپس همین سازمان بذر آن را در سرزمین فلسطین افشاند . (45)
فلسطین و انقلاب اسلامی
تاثیر انقلاب اسلامی بر فلسطین به آنچه گذشت پایان نمییابد، بلکه به موارد دیگر نیز میتوان اشاره کرد که عبارتند از:
1 . نظام اسلامی، که پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران شکل گرفت، به صورت بهترین نمونه و مهمترین خواسته سیاسی مبارزان مسلمان فلسطینی در آمده است . این مبارزان برای بر پایی حکومت اسلامی، به شیوههای قهرآمیز و مسلحانه (مانند جنبش جهاد اسلامی) و یا راههای مسالمتجویانه (چون حماس) روی آوردهاند . البته، این بدان معنا نیست که همه مبارزان فلسطینی آشکارا خواهان حکومت اسلامیاند، بلکه برخی از گروهای فلسطینی در پی اجرای شریعت اسلامیاند ، نه استقرار حکومت اسلامی .
2 . جنبش اسلامی فلسطین، همانند انقلاب اسلامی ایران، از مسجد و اماکن دینی سرچشمه میگیرد و به همان جا ختم میشود . حتی دانشجویان انقلابی، حرکتهای ضد صهیونیستی خود را از مسجد دانشگاهها سامان میدهند . بدینسان، مساجد رونقی تازه یافته و اجتماع نمازگزاران در مساجد افزون گشته ومساجد به مرکز مخالفتهای ضد اسرائیلی تبدیل شدهاند و از این روست که انتفاضه را "انقلاب مساجد " نیز گفتهاند .
3 . امروزه پیروان انقلاب اسلامی بر لزوم وحدت همه قشرها و مذاهب برای نیل به پیروزی در جنبش اسلامی فلسطین پای میفشارند . انقلاب اسلامی ایران به پیروی از اسلام ناب محمدی (ص)، و انتفاضه به تاثیر از انقلاب اسلامی، وحدت را ابزار کارآمد برای نیل به پیروزی میدانند و از این رو، بر جنبههای اختلاف برانگیز پای نمیفشارند . در واقع، مسلمانان به توانایی اسلام در بسیج عمومی آگاه شده و به ناکارایی شیوههای روشنفکرنمایان غرب زده برای نجات فلسطین پی بردهاند .
4 . تولد و موجودیتبرخی گروههای مبارزه فلسطین، چون جهاد اسلامی و حماس، وامدار انقلاب اسلامی است . این گروهها از اخوان المسلمین مصر به دلیل رکود، رخوت و موضع انفعالیاش جدا شدند، تا با جذب و سازماندهی نوینی به مبارزه نظامی و سیاسی علیه اسرائیل بپردازند . با این حال، اخوان المسلمین فلسطین نیز که از شیوهای مسالمتجویانه پیروی میکرد، به تاثیر از انقلاب اسلامی، فعالیتهای فرهنگی، دینی و اجتماعی خویش را افزایش داده است . (46)
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
