وهابیسم در پاکستان

دکتر نوذر شفیعی
اگرچه تاریخ استقلال پاکستان به سال 1947 یعنی حدود 60 سال پیش برمی‌گردد اما این کشور دارای تمدنی به قدمت سه هزار سال می‌باشد. این سرزمین در دوره قبل از اسلام تحت تسلط حکومت‌های هخامنشی، اشکانی، کوشانی، ساسانی و قدرت‌های محلی روزگار می‌گذارند.
به دنبال ظهور اسلام، مسلمانان وارد شبه قاره هند شدند و به تبلیغ دین اسلام پرداختند. با ورود اسلام به شبه قاره، جامعه عقیدتی و مذهبی جدیدی به وجود آمد که از سایر بافت‌های جمعیتی شبه قاره متمایز بود. در دوره حکومت غزنویان مسلمان که با هندوها در تعارض بودند موفق شدند در شمال و غرب هندوستان که سرزمین پاکستان امروزی بخشی از آن بود، صاحب قدرت شوند. این سیطره تا زمانیکه مهاراجه سینگ در پنجاب ظهور کرد و در سال 1823 میلادی آخرین بقایای قدرت حکومت درّانی را در پیشاور در هم شکست، ادامه یافت (1).
پس از این شکست تضاد میان مسلمانان و هندوها تشدید شد تا آنکه در سال 1947 به تجزیه شبه قاره هند و شکل‌گیری دو کشور هندوستان و پاکستان منجر شد. تا قبل از این تاریخ به رغم اینکه تفکر وهابیت وارد شبه قاره هند شده بود اما هیچ یک از پرچمداران استقلال پاکستان از جمله محمدعلی جناح و یا علامه اقبال لاهوری به پذیرش وهابیت تن ندادند و جامعه پاکستان بدون تنش سیاسی و مذهبی خاص به حیات خود ادامه ‌داد.
نکته جالب این است که در بعضی جهات، اندیشه‌های بنیانگذاران پاکستان با عقاید مذهبی وهابی‌ها در تضاد قرار می‌گرفت چرا که از دید وهابیت، اشتراک مذهبی شرط لازم برای تشکیل یک کشور نیست بلکه این نژاد و ملیت است که مردم ساکن در یک محدوده جغرافیایی را تبدیل به کشور- ملت می‌کند. به همین دلیل، وهابی‌ها از اصل با تجزیه شبه قاره هند مخالف بودند و شکل‌گیری پاکستان بر اساس مسلمان بودن را مغایر با اندیشه‌های خود می‌دانستند. پس از استقلال پاکستان چند عامل مهم در ترویج اندیشه وهابی در پاکستان مؤثر افتاد که مهم‌ترین آنها رابطه عربستان سعودی و پاکستان بود.
اگرچه از سال 1947 به بعد، روابطی هرچند محدود بین عربستان و پاکستان وجود داشت اما در دوره حکومت ذوالفقار علی بوتو، کسی که اکنون دخترش قربانی خشونت وهابیسم شده است، روابط ریاض- اسلام‌آباد وارد مرحله نوینی شد. بوتو پاکستان را کشوری خاورمیانه‌ای قلمداد می‌کرد و ملت پاکستان را ملتی می‌دانست که هویت و مقصود خود را در شن‌های شبه جزیره عربستان جستجو می‌کند. مسجد معروف فیصل در اسلام‌آباد در همین دوره ساخته شد.
در دوره حکومت ژنرال ضیاء الحق روابط عربستان و پاکستان به اوج خود رسید. ژنرال ضیاء که به مکتب دیوبندیسم تعلق داشت، در راه ترویج وهابیت در پاکستان نیز بسیار کوشید. او در دوره 10 ساله حکومت خود، بیست و هفت بار از عربستان دیدن کرد. فعالیت‌های تبلیغی- مذهبی عربستان سعودی نیز در این دوره به بالاترین حد خود رسیده بود. بعضی از مهم‌ترین فعالیت‌های فرهنگی عربستان سعودی در پاکستان که به ترویج وهابیت در پاکستان کمک کرده است عبارتند از:
الف- فعالیت‌های دانشگاهی
دانشگاه بین‌المللی اسلامی (جامعه الاسلامیه العالمیه) که دانشجویان آن اغلب از کشورهای آسیایی و آفریقایی است و در شهر اسلام‌آباد پایتخت پاکستان نیز واقع شده است، یکی از ابتکارات مهم سعودی‌ها در پاکستان است. هزینه این دانشگاه از سوی عربستان سعودی تأمین می‌شود و اساتید آن نیز از کشورهای مصر، سودان، کویت، پاکستان و عربستان هستند. در بروشور این دانشگاه آمده است: این دانشگاه عربستان سعودی را به عنوان پایگاه اسلام الگو قرار داده و به توجهات رهبران این کشور مفتخر است. یکی از مهم‌ترین کارکردهای این دانشگاه علاوه بر آموزش و تربیت دانشجویان در چارچوب اندیشه‌های وهابی، آموزش معلمان تعلیمات دینی مدارس وابسته به آموزش و پرورش پاکستان است. این بدان معنی است که جدا از مدارس مذهبی، مدارس دولتی و خصوصی پاکستان نیز تحت تأثیر آموزه‌های وهابیت قرار می‌گیرند.
دانشگاه فیصل‌آباد که دارای بیشترین تعداد دانشجو از کشورهای مسلمان است و تخصص‌های متعددی مانند مطالعات شرعی، زبان عربی، علوم اجتماعی و تاریخ اسلام را در خود جای داده است، از دیگر ابتکارات فرهنگی دانشگاهی سعودی در پاکستان می‌باشد.
ب- تأمین هزینه مدارس مذهبی
عربستان سعودی برای پیشبرد مقاصد سیاسی خود و نشر عقیده وهابیت بسیاری از مدارس مذهبی پاکستان را مورد پشتیبانی مالی قرار داده و حتی تمام هزینه‌های این مدارس را تأمین می‌نماید بعضی از این مدارس عبارتند از: فاروقیه، امجدیه و اشرفیه در کراچی، مدارس جامعه رحیمیه، مرکز مکتب الدعوه، جامعه سوفیه فیصل آباد در ایالت پنجاب، مدارس مطلع العلوم و مظهرالعلوم در کویته مرکز ایالت بلوچستان و دارالعلوم حقانیه در اخوراختک واقع در ایالت سرحد.
ج- تأسیس مساجد جدید
عربستان سعودی علاوه بر مشارکت در تعمیر مساجد قدیمی و همچنین ساخت مساجد بزرگی مانند مسجد فیصل در محلات مختلف شهرهای کوچک و بزرگ پاکستان هم اقدام به احداث مساجد بسیاری نموده است به طور مثال تنها در کراچی مساجدی مانند مسجد باب رحمت، جامع مسجد سهراب، جامع مسجد نورانی و مسجد فاروق اعظم با سرمایه عربستان ساخته شده و به شکل مراکزی برای تبلیغ وهابیت درآمده‌اند.
د- احداث مراکز تبلیغی
عربستان سعودی علاوه بر ساخت مساجد، دانشگاهها و مدارس مذهبی، مراکز تبلیغی متعددی نیز ایجاد نموده است که هدف اصلی این مراکز تبلیغ اندیشه وهابیت و مبارزه ایدئولو‍یک با شیعیان می‌باشد. عمده‌ترین این مراکز در شهرهای مختلف پاکستان به شرح زیر می‌باشند. در لاهور: دارالتبلیغ اهل سنت، اداره الاشاعه العلوم، اداره ندا العرفات، دائره اصلاح، دارالدعوه سلفیه، مرکز مکتب تنظیم اسلامی، جمعیت محبین صحابه، مجلس مرکزی رضا، اداره کریمیه تعلیم القرآن، دارالکتاب، سنی دارالاشاعه، دین محمد پریس، مکتب آئین، مکتب رضوان، مکتب نوریه، مطبع کریمی، مکتب تعمیرالانسانیه، مکتب الفاروق، کتابخانه مجیدیه، مکتب مدینه، المحمود اکیدی، مکتب بساط صحابه، انجمن خدام القرآن، اداره حفظ معارف الاسلامیه و انصارالسنه محمدیه، مهمترین مراکز تبلیغی هستند.
در کراچی: مکتب جلاء الحق، مکتب معاویه، عثمانیه اکیدمی، انجمن اسوه حسنه، مجلس نشریات اسلامی، اداره المعارف، مکتب جاءالحق، ابوسفیان اکیدمی، حاجی عارفین اکیدمی، بیت التوحید، جماعه المسلمین، سورتی اکیدمی، مکتب معارف الحق، دارالافتا و الارشاد، دارالافتا جامعه العلوم الاسلامیه و مدرسه فرقانیه طیبه از مراکز تبلیغی مهم وهابی‌ها می‌باشد.
در مولتان: فاروقی کتب خانه، تنظیم اهل سنت، مجلس نشرالسنه مخدوم رشید، تحریک خدام اهل سنه و جماعه،‌کتابخانه مجیدیه، اداره نشر و اشاعه اسلامیات، دفتر تنظیم اهل السنه و جامعه خیر المدرس در روالپندی نیز مراکز تبلیغی وجود دارد که عمده‌ترین آنها: بزم طلوع اسلام، اداره تحقیق و تبلیغ مسلم تاون،‌تحفیظ ناموس صحابه و جامعه اسلامیه می‌باشد. در سایر شهرهای پاکستان هم مراکز تبلیغی وجود دارد که برای نمونه باید به: جامعه محمد شریف و جامعه العلوم شرعیه در شهر جهنگ، نظارت الاشاعه لتریچر، ضیا الاسلام پریس، نظارت اصلاح و ارشاد در شهر ربوه، مکتب رشد و هدایت و اداره اشاعه المعارف در فیصل آباد و جامعه العلوم، دارالقرای مرکزی و دارالافتا شهر پیشاور اشاره کرد.
مراکز تبلیغی که برای ترویج وهابیت در پاکستان ایجاد شده‌اند با توجه به امکانات خوبی که در اختیار دارند یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر گسترش وهابیت در پاکستان می‌باشد.
هـ- فعالیت‌های انتشاراتی و مطبوعاتی عربستان سعودی در پاکستان
عربستان سعودی برای تبلیغ اندیشه وهابیت نیاز شدید به فعالیت‌های مطبوعاتی داشته و دارد و یکی از حربه‌های دولت سعودی برای ترویج وهابی‌گری تدوین و انتشار: کتب، مجلات و روزنامه‌جات بود. از این رو با سرمایه سعودی‌ها کتاب‌های زیادی در پاکستان چاپ و مجلات بسیاری منتشر گردیده است. از جمله این مجلات هفته‌نامه «الدعوه» می‌باشد که به دو زبان پشتو و فارسی در پیشاور به چاپ می‌رسد. نشریه «المجاهد» نیز از نشریات وهابی‌هاست که به صورت ماهانه در پاکستان به چاپ می‌رسد. از دیگر مراکز انتشاراتی وهابی‌ها در پاکستان باید به اداره ترجمان السند، مکتب قرآن و دفتر مطبوعات کراچی اشاره کرد.
و- ترویج زبان عربی
نفوذ سنتی زبان فارسی در شبه قاره هند می‌توانست مانعی بر سر راه گسترش وهابیت در پاکستان باشد. بنابراین یکی از سیاست‌های حکومت سعودی برای نشر عقیده وهابی رواج زبان عربی در پاکستان و جایگزینی زبان عربی به جای زبان فارسی بود که در این راه موفقیت‌هایی نیز به دست آورده‌اند که مهمترین آنها پخش برنامه خبری به زبان عربی در رادیو و تلویزیون پاکستان بوده است.
ز- جذب نیروی کار پاکستانی در کشورهای عربی
وضعیت نامناسب اقتصادی پاکستان، نیروی کار پرشمار پاکستان و نیاز کشورهای عربی و در رأس آنها عربستان سعودی به نیروی کار موجبات مهاجرت‌های گسترده مردم پاکستان به کشورهای عربی از جمله عربستان سعودی را فراهم آورده که این مسئله تأثیر بسیار زیادی در گسترش وهابیت داشته است؛ زیرا هم این مهاجرت‌ها اقتصاد پاکستان را به عربستان وابسته می‌کرد و هم زمینه نشر وهابیت را بین مهاجرین و همچنین خانواده‌های آنها که در عربستان می‌ماندند موجب می‌شد؛ به ویژه به این دلیل که بسیاری از فرزندان خانواده‌هایی که سرپرست آنها به کشورهای عربی مهاجرت می‌کردند به پرورشگاهها و مدارس وابسته به وهابیت سپرده می‌شدند که این امر باعث وهابی شدن فرزندان مهاجرین می‌شد. این مهاجرت‌ها سازماندهی شده انجام می‌گیرد و تشکیلاتی به نام دفتر جذب نیرو، وظیفه انتقال داوطلبین مهاجرت را به عربستان به عهده دارد که این موضوع نشانه علاقه‌ای است که عربستان به این مهاجرت‌ها دارد. مقر دفتر جذب نیرو در کراچی می‌باشد و این دفتر در شهرهای لاهور، فیصل‌آباد و پیشاور شعبه دارد. ناگفته نماند که دولت پاکستان هم نیاز زیادی به پول دارد که از این مهاجرت‌ها عاید این دولت می‌شود.
ح- کمک به سازمان‌های سیاسی وهابی‌مسلک
احزاب و گروههای سیاسی نسبتاً زیادی در پاکستان وجود دارند که طرفدار وهابیت می‌باشند. عربستان سعودی برای اینکه این احزاب را از طرفی هرچه بیشتر به حکومت سعودی وابسته نمایند و از سوی دیگر موقعیت آنها را در جامعه پاکستان تقویت نمایند کمک‌های مالی بسیار زیادی به این احزاب اعطاء کرده است. حزب جماعت اسلامی، جمعیت اهل حدیث، جمعیت العلمای اسلام، حرکت المجاهدین کشمیر، حزب جماعت اسلامی کشمیر و سپاه صحابه از مهم‌ترین گروههای سیاسی هستند که تاکنون عربستان سعودی مبالغ هنگفتی به آنها اعطا نموده است. این گروهها خدمات زیادی به وهابیت نموده است.