روابط ایران با عمان

سلطان "قابوس بن سعید" پادشاه عمان برای اولین بار بعد از 35 سال روز سه شنبه در سفری تاریخی وارد جمهوری اسلامی ایران ‌شد و با مقام معظم رهبری و رئیس جمهور و دیگر مقامات دیدار و گفتگو می کند. این سفر سه روزه نقطه عطفی در تاریخ مناسبات دو کشور و گامی بلند برای توسعه مناسبات ایران و عمان در ابعاد مختلف اقتصادی، سیاسی و فرهنگی است.سلطان نشین عمان کشوری پادشاهی است در شرق شبه‌جزیره عربستان. پایتخت آن مسقط است. این کشور در جنوب خلیج فارس قرار دارد. و از جنوب شرق نیز به دریای عرب و از شمال به دریای عمان محدود است. عمان در طول تاریخ عمان به نام‌های مختلفی نامیده شده‌است. اما بارزترین نام‌ها مجان بوده‌است، این نام ارتباط وثیقی به صناعت کشتی سازی ومعادن مس «نحاس» در زبان سومریان داشته‌است. همچنین مدتی نام عمان «مزون» بوده‌است نسبتاً به وجود تعداد زیادی از چشمه‌های آب شیرین در این مناطق. همچنین نام «عمان» نام مکانی بسیار قدیمی بوده‌است در یمن واز آنجا قبائل عربی مهاجرت نموده‌اند به عمان بعد از ویران شدن سد مأرب . اما بعضی از مؤرخین نوشته‌اند که وجه تسمیت عمان به «عمان» بر می‌گردد به (عمان بن سبأ بن یغثان بن ابراهیم ).تاریخ عمان به دوران بسیار دور بر می‌گردد. به گفته باستانشناسان تاریخ عمان به هزاره دوازهم قبل از میلاد بر می‌گردد. در آن دوران عمان تازه از عصر جلیدی خارج شده بود. درآن دوران عمان سرزمینی سرسبز وحاصلخیز وپربار در برداشت.
در نتیجه حفریات و کنجکاوی در مناطق مختلف اثری وقبرستانهای ولایت بریمی در منطقه ظاهره و ولایت ابراء در منطقه شرقی و محوت در منطقه وسطی و نزوی در منطقه داخلیه ودیگر مناطق سلطنت عمان و مخصوصاً مناطق ساحلی. از این حفریات پیدا می‌شود که عمان درآن دوران علاقات تجارتی گسترده‌ای در مابین فارس و هند وبلاد (مابین النهرین) یا میانرودان داشته‌است واین علاقات تجارتی متین بوده‌است.از نقطه نظر استراتژیکی عمان در منتهی الیه شرق و جنوب شرقی شبه جزیره عربستان قرار گرفته است و از طریق ناحیه کوچک و جدا شده شبه جزیره مسندم در شمال کشور که در ناحیه جنوبی تنگه هرمز قرار دارد به خلیج فارس راه پیدا می‌کند و در واقع حضور آن کشور در خلیج فارس ناشی از اشراف بر تنگه هرمز یعنی تنها راه ورود و خروج به خلیج‌فارس می‌باشد. اهمیت استراتژیک عمان علاوه بر شبه جزیره مسندم و کرانه‌های جنوبی تنگه هرمز، موقعیت آن در غرب اقیانوس هند است. علاوه بر بندر سلطان قابوس جزایری با موقعیت استراتژیک در طول سواحل عمان وجود دارد که عمده‌ترین آنها مصیره و کوربا موریا است که مهم‌ترین پایگاه‌های دریایی و هوایی در غرب اقیانوس هند به‌شمار می‌آیند. ویژگی جغرافیایی عمان سبب گردیده تا از نظر تاریخی ارتباط آن با سایر کشورها تنها از طریق دریا صورت گیرد که همین زمینه دسترسی آن به سرزمین‌های خارجی را از طریق سواحل طولانی این کشور کرده است.فراهم کرده است.
قابوس بن سعید سلطان عمان در 18 نوامبر سال 1940 میلادی در شهر صاله متولد شد. وی هشتمین سلطان عمان از خاندان آل بوسعید از نوادگان احمد بن سعید البوسعید بنیانگذار سلسله ابوسعید(1744 میلادی) است که پدرش را که معتقد بود عمان را باید در انزوا و عقب‌ماندگی نگاه داشت برکنار و زمام امور را به دست گرفت. عمان در دوران حکومت 39 ساله سلطان قابوس شاهد پیشرفت‌های متوازن و چشمگیری در ابعاد مختلف به‌ویژه در زمینه‌های توسعه‌ای، عمرانی و اقتصادی بوده است.ماهیت حکومت عمان، سلطنت است و همه امور در شخص سلطان خلاصه می‌شود. امور جاری کشور طبق فرامین صادره از سوی سلطان اداره و هدایت می‌گردد. تمام قوانین و تصمیم گیری‌های مهم با فرمان سلطان صادر می‌شود و تمامی آنها لازم‌الاجرا است. قوانین، احکام و فرمان‌ها از جانب شخص سلطان به تصویب می‌رسند، پیمان‌ها، قراردادها و منشورهای بین‌المللی پس از تایید و امضای سلطان به‌طور رسمی اعلام می‌شوند. سلطان در تصمیم‌گیری‌های خود از مشورت با وزرا(شورای وزیران) و نمایندگان مجلس(مجلس شورا و مجلس الدوله) بهره می‌گیرد.
سلطنت عمان تا نوامبر سال 1996 میلادی فاقد قانون اساسی بود و تنها بر اساس فرامین سلطانی که در آن چگونگی تشکیل وزارتخانه‌ها و نهادهای دولتی مشخص شده بود، اداره می‌گردید. به‌دنبال صدور فرمان قانون اساسی(متشکل از هفت فصل و 81 ماده) نظام سلطنت عمان موروثی تعیین گردید. بر اساس ماده 41 این قانون، شخص سلطان رییس کشور و فرمانده کل نیروهای مسلح بوده، دارای مصوبات است، احترام به او واج و اوامر وی مطاع است. وظایف سلطان بر اساس همین قانون بسیار گسترده می‌باشد. به‌طور خلاصه، سلطان مسئول حفظ استقلال و تمامیت ارضی، حراست از امنیت داخلی و خارجی، تضمین حقوق و آزادی‌های شهروندان، حمایت از حکومت قانون، هدایت سیاست کلی کشور، اتخاذ اقدامات لازم برای مقابله با تهدیدات امنیتی نسبت به یکپارچگی ملی و شهروندان عمانی، اعلام حالت فوق‌العاده یا بسیج عمومی و جنگ و صلح، معرفی قوانین، تصویب معاهدان و موافقتنامه‌های بین‌المللی، اعلام رسمی بودجه عمومی دولت و عفو یا تخفیف مجازات‌ها می‌باشد. همچنین وی رییس شورای وزیران است و اختیار نصب و عزل معاونین نخست وزیر، وزرا، معاونین وزرا، مدیران کل وزارتخانه‌ها، قضاوت عالی‌رتبه و سفرا را برعهده دارد.
جمهوری اسلامی ایـران بر این باور است که سلطنت عمان با پیروی از سیاست تشنج زدایی و ایجاد تعادل در مناسبات با کشورهای منطقه یکی از باثبات ترین کشورها شناخته می‌شود و ماهیت مبتکر و موازنه‌گر سلطنت عمان این ضرورت را ایجاب می‌کند که روابط دو کشور در مرحله جدید که همانا مرحله اعتماد و اطمینان متقابل می‌باشد، گسترش یافته و الگویی موفق از تعامل و همکاری را در منطقه پایه‌ریزی کند.
پس از سید سعید که حکومت مسقط و عمان رو به ضعف گذاشت و انگلستان کم‌کم سلطه خود را بر این کشور گسترش داد، اقتصاد عمان رو به ضعف نهاد لذا از اواخر دوره مظفرالدین شاه قاجار حتى مرواده تجارى نیز با عمان و مسقط رو به تقلیل گذاشت. در اوائل حکومت پهلوى که سلطه حکومت مرکزى را بر تمام نواحى گستراند و مرزها را تقریباً کنترل کرد، این مراوده به‌طور کامل قطع گردید. عدم رفت و آمد و بى‌خبرى از وضع عمان ادامه داشت تا روى کار آمدن سلطان قابوس که دولت ایران به‌دنبال انگلیس و آمریکا بلافاصله رژیم عمان را به رسمیت شناخته و پشتیبانى خود را از سلطان قابوس اعلام کرد. تا سال 1349 (1970 م) هیچ‌گونه رابطه‌اى بین ایران و عمان برقرار نبود. در دى‌ماه همان سال یک هیئت مطبوعاتى مرکب از نمایندگان کشور عازم عمان شدند و در شهریور 1350 دولت ایران طى یک اطلاعیه رسمى استقرار روابط سیاسى بین دو کشور را اعلام کرد و اولین سفیر دولت ایران در فروردین 1351 (1972 م) در مسقط شد.
سلطان قابوس براى اولین بار در جشن‌هاى دو هزار و پانصد ساله شاه شرکت نموده از ایران بازدید به‌عمل آورد. در سال 1356 (1978 م) شاه ایران به دعوت سلطان قابوس و براى بازدید از نیروهاى ایرانى مستقر در ظفار به عمان مسافرت کرد. شاه همچنین سیل کمک‌هاى همه جانبه نظامى و مالى خود را به عمان سرازیر کرد. در رابطه با کمک به سلطان قابوس، رژیم گذشته غذا و مایحتاج پرسنل و تدارکات و مخارج پشتیبانى و مهمات مورد نیاز نیروهاى خود را از ایران و با هزینه خود تامین مى‌نمود. همچنین پوشش هوائى عمان از لحاظ امنیتى نیز به‌عهده ایران بود و دو هواپیماى سى - 130 ایران براى حمل و نقل وسایل مختلف در اختیار دولت عمان قرار داشت، علاوه بر این آموزش نیروى دریائى و قسمتى از کادر تلویزیون عمان از طرف ایران صورت مى‌گرفت. به ‌دنبال پیروزى انقلاب اسلامى آخرین نیروهاى ارتش ایران که پس از سرکوب جنبش ظفار همچنان در عمان باقى مانده بودند اندکى پس از انقلاب به کشور باز گشتند.
در بین کشورهای منطقه خلیج فارس، مقامات عمانی بیشترین رفت و آمد خود را به تهران دارند. سفر مقام‌های سیاسی، اقتصادی، پارلمانی، آموزشی و بازرگانی دو کشور به طور مستمر انجام می‌شود و در سال‌های اخیر نیز شدت بیشتری پیدا کرده که می‌توان به سفر سید محمد خاتمی و محمود احمدی نژاد رؤسای جمهور و «علی لاریجانی» رئیس مجلس شورای اسلامی و در مقابل سفر معاون سلطان عمان و رئیس مجلس ملی این کشور و در نهایت سفر سلطان «قابوس بن سعید» که از امروز سه‌شنبه رسماً آغاز شده به عنوان عالی‌ترین سطح سفرهای مقامات دو کشور اشاره کرد.
در مجموعه‌ای از توافق‌ها و تفاهم نامه‌های بین تهران و مسقط از جمله در تفاهم‌نامه سال1353 و تفاهم نامه‌های بعدی، دو طرف اذعان دارند که اعتقاد راسخ به همکاری در همه زمینه‌ها به منظور حفظ ثبات و امنیت منطقه دارند و آزادی کشتیرانی و عبور و مرور بی‌ضرر در تنگه هرمز اهمیتی حیاتی برای آنها دارد. دو کشور که تنگه استراتژیک هرمز در بین آنها قرار دارد براساس تفاهم نامه‌های موجود همچنین اعمال نفوذ قدرت‌های بیگانه و نیروهای خارجی در منطقه را تقبیح می‌کنند و آن را منافی مصالح دو کشور می‌دانند و متعهد هستند در برابر هرگونه اخلال یا خراب‌کاری که امنیت دو کشور را به خطر اندازد، اقدام توام و مشترک به عمل آورند.
براساس داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی میزان نفتی که از آبراه هرمز عبور می‌کند، برابر با 40 درصد تمام نفت صادراتی جهان است که به علاوه صدور روزانه میلیون‌ها متر مکعب گاز از منطقه که تماماً از تنگه هرمز برای مصرف جهانی عبور داده می‌شود، به این تنگه اهمیتی بیش از یک آبراه می‌دهد.
تشکیل کمیته مشترک نظامی دو کشور و برگزاری جلسه سالانه این کمیته در تهران و مسقط نمادی از همکاری‌های مهم نظامی دو کشور است. استفاده از تجارب یکدیگر و همچنین همکاری مشترک نظامی در برپایی مانورها و شرکت نیروهای مسلح دو کشور در مانورهای یکدیگر در این کمیته مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد. پهلوگیری ناو لجستیکی خارک و ناو شهید قندی در پایان یک ماموریت آموزشی در بندر مسقط و همزمان با سی امین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی پهلوگیری ناو ایرانی بندرعباس پس از گذراندن یک ماموریت دریایی سی روزه در بندر سلطان قابوس نشانه‌ای از اطمینان و صداقت دوکشور در زمینه‌ همکاری‌های نظامی و امنیتی با یکدیگر است.
مشارکت افسران دوکشور در برنامه‌های مشترک نظامی از جمله مشارکت افسران بلند پایه ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در رزمایش سپر جزیره 8 فصل جدیدی از روابط و همکاریهای نظامی را رقم زده است. همچنین سلطان نشین عمان، حق ایران در دستیابی به فناوری صلح آمیز هسته‌ای را به رسمیت شناخته و آن را حق مسلم ایرانیان می‌داند. سران این کشور در ملاقات‌های مختلف با مقامات کشورمان، داشتن فناوری صلح آمیز هسته‌ای را نیاز لازم و ضروری حال و آینده ایران و دیگر کشورهای منطقه دانسته‌اند.
موضع این کشور به عنوان عضوی از شورای همکاری خلیج فارس درباره جزایر سه‌گانه جمهوری اسلامی ایران و ادعاهای امارات مذاکره و گفتگو دوجانبه است. معاون سلطان عمان درباره ادعای امارات عربی متحده در خصوص جزایر سه گانه می‌گوید، عمان به امارات یادآور شده که اینگونه مسائل باید به صورت دو جانبه و بدون دخالت بیگانگان حل شود و به عنوان سلطنت عمان از هرگونه تصمیمی که از رهگذر اینگونه مذاکرات حاصل شود، حمایت می‌کنیم.عمان در بین کشورهای شورای همکاری خلیج فارس هم به لحاظ سیاست‌های حکیمانه‌ای که در رابطه با مسائل منطقه‌ای و رابطه با پیشبرد اهداف همکاری با ایران اتخاذ کرده و هم به لحاظ سابقه تاریخی عمان که مولود دیروز و امروز نیست، نقش مهم و تعیین کننده‌ای دارد. ایران و عمان در سطح سیاسی و منطقه‌ای بهترین و کم مسئله‌ترین رابطه را با همدیگر دارند که در تامین امنیت منطقه نقش موثری داشته است. حال به میزانی که کشورهای منطقه بتوانند در جهت تحکیم و توسعه همکاری‌ها چه در ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی و چه در مسائل مرتبط با جهان اسلام با همدیگر پیش روند، روابط ایران و عمان یک نمونه و اسوه‌ای برای یک رابطه منطقه‌ای است.
حاکمیت سیاست توازن در روابط خارجی و اهتمام عمانی‌ها به توسعه روابط با ایران باعث شده که مشکلات و چالش‌ها بر سر راه توسعه روابط مهار شود و در مسیر سالم حرکت کند. رایزنی‌های مستمر مقامات سیاسی دو کشور است که باعث ایجاد درک و فهم متقارب و مشترک در مناسبات و مواضع دو کشور و پیشرفت روابط دوجانبه در مسیر صحیح شده است. این مسئله می‌تواند در تحکیم و ثبات منطقه نقش آفرین باشد و عملاً زمینه را برای خروج نیروهای بیگانه از منطقه فراهم بکند. چرا که امنیت متعلق به کشورهای منطقه است و اهل منطقه به تعلیم و رعایت امنیت و همکاری اولی هستند. در همین راستا پیشنهادات محمود احمدی نژاد ریاست جمهوری اسلامی ایران در دوحه و مذاکرات پیش روی ایران با شورای همکاری خلیج فارس درباره امضای موافقتنامه تجارت آزاد، می‌تواند در شرایط فعلی مورد توجه قرار بگیرد.