پس از فتح خرمشهر به روایت ولایتی

آقاى دکتر، یکى از مهم‏ترین ابهامات نظام که تمرکز زیادى نسبت به آن از نظر رسانه‏اى و تبلیغاتى‏انجام شده است، مسئله ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر است. در این‏باره تاکنون چند دیدگاه متضاد مطرح شده است؛ اپوزیسیون داخلى جمهورى‏اسلامى که در آن دوران در نهضت آزادى‏متمرکز شده بود، مدعى است که پس از فتح خرمشهر، پیشنهادهاى مناسبى از سوى کشورهاى‏عربى به ایران براى خاتمه جنگ داده شد و نپذیرفتن آن، یک اشتباه استراتژیک بود و موجب ادامه جنگ به مدت شش سال شد.
از سوى دیگر، برخى از چهره‏هاى سیاسى اصلاح‏طلبان اظهار مى‏کنند که امام(ره) با آتش‏بس پس از فتح خرمشهر موافق بود، اما مقامات سیاسى و نظامى وقت با آن مخالف بودند و نهایتا امام(ره) نظر مسئولان سیاسى و نظامى را پذیرفتند. از سوى دیگر، آقاى هاشمى رفسنجانى که مو?رترین مقام سیاسى وقت به شمار مى‏رفتند، سال گذشته در مصاحبه‏اى اظهار کردند که ایشان بر ادامه جنگ اصرارى نداشته و فرماندهان نظامى که تحت تأثیر شعارهاى ایدئولوژیک انقلاب بودند، به ادامه جنگ اصرار داشتند و در مقابل فرمانده وقت سپاه پاسداران که مهم‏ترین مقام نظامى در دوران جنگ به شمار مى‏رفت نیز پاسخ داده است که بى‏برنامگى و تعلل مقامات سیاسى، جنگ را به روزمرگى کشید. در این میان نقش شما به عنوان مسئول دیپلماسى کشور در زمان جنگ بسیار مهم است، قاعدتا اگر پیشنهاد مشخص آتش‏بسى به ایران شده است، از طریق وزارت خارجه دریافت شده و مذاکرات آن نیز از همین طریق انجام شده است، بنابراین، تحلیل دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر از نگاه شما مى‏تواند بسیارى از ابهامات را برطرف کند.
دکتر ولایتى: اگر بخواهیم به این سوال با یک نگاه واقع‏بینانه و توأم با صداقت پاسخ دهیم، باید گفت که در نیمه سال 1361، شرایط خوبى در جبهه‏ها حاکم بود، پیروزى‏هاى نظامى ایران که از شکست حصر آبادان در مهر ماه سال قبل آن شروع شده بود، با فتح خرمشهر در سوم خرداد سال 1361 به اوج رسید و در مقایسه با قبل که عراقى‏ها مناطق زیادى را اشغال کرده و از شمال تا جنوب، مناطق گسترده‏اى را به تصرف خود درآورده بودند، تلاش چندماهه ایران براى‏بازپس‏گیرى مناطق اشغال‏شده به دستاوردهاى‏خوبى منجر شده و در مناطق استراتژیکى چون آبادان و خرمشهر به نتیجه رسیده بود. اما هنوز مناطق گسترده‏اى در طول نوار 1200 کیلومترى مرزى وجود داشت که تحت اشغال عراقى‏ها بود و این اشغال، حتى تا پایان جنگ و آتش‏بس هم ادامه داشت.
از سوى سازمان ملل متحد، "اولاف پالمه "، نخست‏وزیر پیشین سوئد و "یان الیاسن " قائم‏مقام وزارت خارجه این کشور و از سوى کنفرانس اسلامى، کمیته‏اى متشکل از "ضیاء الحق " رئیس‏جمهور پاکستان، "ضیاء الرحمان " رئیس‏جمهور پاکستان، "احمد سکوتوره " رئیس‏جمهور گینه، "داود جاوارا " رئیس‏جمهور گامبیا، "بلند اولسو " نخست‏وزیر ترکیه و "یاسر عرفات " رئیس سازمان آزادى‏بخش فلسطین به تهران سفر کردند. از سوى جنبش عدم تعهد هم وزراى‏خارجه چند کشور مأمور به رایزنى شده بودند که شامل وزراى خارجه کوبا و مالبیر، وزیر خارجه زامبیا، "ناراسیمها رائو " وزیر خارجه هند و "فاروق قدومى " وزیر خارجه فلسطین به تهران سفر مى‏کردند و طى‏رایزنى‏هاى آنان هم هیچ پیشنهاد مشخصى که تأمین‏کننده خواسته‏هاى ما مبنى بر عقب‏نشینى به مرزها و دریافت غرامت بود، ارائه نشد.
پس از فتح خرمشهر، جریانى آغاز شد که شامل ابتکار برخى از کشورها براى پایان جنگ بود. در این ابتکارها براى اولین بار، مسئله دریافت غرامت و عقب‏نشینى تا مرزها که خواسته‏هاى اصلى ما بود، مطرح شد. عقب‏نشینى به مرزها و پایان اشغال ایران، براى ما اولویت نخست را داشت. چراکه حتى تا پایان جنگ و پذیرش قطعنامه 598، حدود بیست هزار کیلومتر مربع از خاک ما در اشغال ارتش عراق بود و اگر ما بلافاصله پس از بازپس‏گیرى خرمشهر صلح را مى‏پذیرفتیم، عملا با این سو?ل مهم روبه‏رو مى‏شدیم که چه تضمینى وجود دارد که ما بقیه خاک ایران را پس بگیریم. این سوال وقتى اهمیت پیدا مى‏کند که توجه کنیم پس از پذیرش صلح، عملا نیروهاى نظامى ما که عمدتا غیرحرفه‏اى و بسیجى بودند، به شهرها بازمى‏گشتند و مشغول زندگى عادى خود مى‏شدند، اما نیروهاى عراق که نظامیان حرفه‏اى و کلاسیک بودند، در مواضع خود باقى مى‏ماندند.
در جنگ‏هاى دوم ایران و روس در ابتداى تابستان 1826 میلادى، عباس میرزا با اتکا به نیروهاى مردمى‏که به خاطر فتواى علما به جبهه آمده بودند، به نیروهاى روسیه حمله کرد و نیروهاى "پاپکویچ " سردار برجسته روسیه را تا تفلیس عقب نشاند اما در پاییز، نیروهاى داوطلب ایرانى به محل‏هاى زندگى خود بازگشتند و پاپکویچ با استفاده از این فرصت، حمله کرد و تا زنجان و نزدیکى قزوین پیش‏روى کرد.
اگر ما پس از فتح خرمشهر، صلح را مى‏پذیرفتیم، با توجه به وضعیت قطعنامه‏هاى سازمان ملل که طى آنها تنها از آتش‏بس صحبت شده و بر عقب‏نشینى تأکید نشده بود، عملا هیچ تضمینى حتى صورى براى‏عقب‏نشینى نداشتیم و طبیعتا نیروهاى داوطلب جبهه را ترک مى‏کردند و نظامیان حرفه‏اى ما از نظر تعداد، قابل مقایسه با ارتش عراق که سه برابر شده بود، نبود و شرایط براى از دست رفتن خاک اشغال شده و حتى تهدید براى ادامه حمله نظامى مجدد عراق به ایران وجود داشت. بنابراین تعیین شرط عقب‏نشینى و دریافت غرامت، مهم‏ترین خواسته‏هاى‏ما براى پذیرش آتش‏بس بود. اولین پیشنهاد مشخص به ما درباره آتش‏بس و دریافت غرامت از طرف حبیب شطى، دبیرکل وقت کنفرانس اسلامى داده شد.
شطى به تهران آمد و به ما پیشنهاد کرد که مى‏تواند با مذاکره با دولت‏هاى ثروتمند عربى حامى عراق در جنگ براى ما غرامت بگیرد. رقم پیشنهادى شطى ده میلیارد دلار بود که در مقابل ما گفتیم، اصل بحث را قبول داریم، اما این رقم مورد پذیرش ما نیست و باید درباره مبلغ آن مذاکره کنیم.
در همین دوره آقاى بندرى، معاون وزیر خارجه هند هم مذاکرات مشابهى به عنوان میانجى براى تعیین غرامت داشت و غرامت مورد مذاکره با وى حدود سى‏تا پنجاه میلیارد دلار بود. اما نه آقاى شطى به ما پاسخ مشخصى داد و نه آقاى بندرى در واقع هیچ مقام مسئولى به ما هیچ پیشنهاد مشخصى نداد و بحث‏ها بیشتر در حد مذاکرات اولیه باقى ماند. خود آقاى‏شطى هم از نظر حقوقى نمى‏توانست هیچ تعهدى به ما بدهد. او گرچه دبیرکل سازمان کنفران اسلامى بود، اما نه وزیر خارجه بود، نه معاون وزیر خارجه. بنابراین نمى‏توانست از طرف دولت‏هاى عربى حتى همان مبلغ ناچیز ده میلیارد دلار را که یک‏دهم برآورد آقاى‏ابوفرج کارشناس سومالیایى سازمان ملل است، تضمین کند. این کارشناس خسارت ایران در جنگ را صد میلیارد دلار برآورد کرده بود هرچند جمهورى‏اسلامى معتقد است این رقم نیز واقعى‏نیست و خسارت ایران در جنگ بالغ بر هزار میلیارد دلار است.
ین شرایط درباره جنگ ما حادتر بود، چراکه عملا دنیا از اشغالگر حمایت مى کرد و امکان این جدى بود که عراق متناوبا به جنگ و صلح بپردازد تا سراسر ایران را اشغال کند، بنابراین تا زمان تصویب اولین قطعنامه‏اى که دو خواسته اصلى ما یعنى عقب‏نشینى‏به مرزهاى بین‏المللى و تعیین متجاوز را تأمین مى‏کرد، یعنى قطعنامه 598 در سال 1366، ما هیچ بسترى براى آتش‏بس و صلح در اختیار نداشتیم.
ویژه نامه فارس در هفته دفاع مقدس -1387