اولین‌های انتخابات دهم

حضور حماسی مردم
مردم ایران اسلامی حضوری حماسی و غرورآفرین در انتخابات داشتند. در 22 خرداد ماه 39165191 نفر در شعب أخذ رأی شرکت کردند و دست به انتخاب نامزد موردنظر خود زدند. در این انتخابات 85 درصد مردم شرکت داشته‎اند که نشان‎دهنده میزان علاقه و دلبستگی مردم به نظام سیاسی است.
مشارکت مردم در انتخابات ریاست‎جمهوری موجب تقویت پایه‎های قدرت و اقتدار یک کشور می‎گردد و حکایت از پشتوانه مردمی یک نظام سیاسی دارد. این چیزی است که بسیاری از کشورهای جهان از آن بی‎بهره هستند؛ به‎طوری که حتی مدعیان آزادی و دموکراسی را وادار به کرنش در برابر ملت ایران می‎کند. البته رمز پیروزی و موفقیت ایران در جهان امروز همین است. دولتمردان ایرانی با تکیه به مردم خود سیاست‎هایشان را به‎پیش می‎برند و به پشتوانه ملت خود، مواضع عزتمندانه اتخاذ می‎کنند.
مشارکت 85 درصدی در انتخابات ریاست‎جمهوری دهم، به‎عنوان بالاترین رکورد مشارکت سیاسی مردم طی سال‎های پس از انقلاب و بعد از همه‌پرسی 98 درصدی رأی به جمهوری اسلامی، در این دوره ثبت شد. این حضور حماسی در انتخابات ریاست‎جمهوری در تاریخ ایران بی‎نظیر است. مشارکت سیاسی مردم در انتخابات که میزان مردم سالاری دینی، جمهوریت نظام و توسعه سیاسی را نشان می‎دهد، در دهمین دوره از انتخابات ریاست‎جمهوری به بالاترین رقم در تمامی دوره‎های گذشته در کشور رسیده است. این در حالی است‎که کمترین میزان مشارکت به میزان 50 درصد در انتخابات ششمین دوره ریاست‎جمهوری در دولت هاشمی رفسنجانی ثبت شده است.
مناظره‎های تلویزیونی‌ چالشی
در ایران استفاده از تلویزیون به ابزار مناسبی برای اطلاع‎رسانی به آحاد جامعه مبدل شده است. فیلم‎های تبلیغاتی، مناظره‎ها، گفت‎وگوها و اخبار از طریق تلویزیون در تیراژی بسیار گسترده‎تر از دیگر عناصر تبلیغاتی به مخاطبان می‎رسند و طیف گسترده‎تری از مخاطبان را درگیر می‎کنند. با توجه به گستره مخاطبان و قدرت تأثیرگذاری این رسانه، نامزدهای ریاست‎جمهوری برای استفاده از این رسانه برنامه‎ریزی‎های بسیاری کردند و مخاطبان نیز با اشتیاق و حرارت، پی‎گیری محتوای این برنامه‎ها را در دستور کار خود قرار دادند. در این دوره از ابتدای سال، صدا و سیما برنامه‎های انتخاباتی خود را کلید زد و در راستای ایجاد شور و نشاط انتخاباتی و آگاهی بخشی جامعه برنامه‎ریزی کرد و با شروع ایام تبلیغات انتخاباتی به کاندیداها برای معرفی خود و برنامه‎هایشان فرصت و زمان مناسبی اختصاص داد. این برنامه‎ها از طریق قرعه‎کشی و با حضور نماینده‎های کاندیداها اختصاص پیدا کرد.
کاندیداها در قالب‎های مختلفی مانند پرسش و پاسخ، پخش سخنرانی‎های انتخاباتی و تولید فیلم مستند تبلیغاتی از صدا و سیما استفاده کردند و برنامه‎ها و نظرات خود را به مخاطبین انتقال دادند. جذاب‌ترین و پرمخاطب‎ترین بخش برنامه‎های تبلیغاتی کاندیداها، آیتم مناظره‎های کاندیداها بود که تأثیر زیادی در ایجاد هیجانات سیاسی و شکل‎دهی به فضای تبلیغات انتخاباتی داشت.
مردم ایران برای اولین‎بار شاهد مناظره‎های چالشی نامزدهای انتخاباتی بودند که حضور رودرروی کاندیداها و نقدها و پاسخ‎های آنان به انتقادات یکدیگر، فضایی جذاب و بعضا پرتنش را ایجاد می‎کرد و مردم نیز استقبال بسیاری از این مناظره‎ها کردند. به‎طوری که رییس ستاد انتخابات صدا و سیما تعداد مخاطبان رادیویی و تلویزیونی مناظره محمود احمدی‎نژاد و مهدی کروبی را در داخل و خارج از ایران 70 میلیون نفر ذکر کرد. همچنین مناظره موسوی و کروبی 35 میلیون مخاطب داخلی داشته است و البته دبیر ستاد انتخابات صدا و سیما گفت: «50 میلیون نفر در داخل کشور و 150 میلیون نفر در سطح جهان پی‌گیر مناظره میان محمود احمدی‌نژاد و میرحسین موسوی بودند و در مجموع 200 میلیون نفر شاهد این مناظره بودند.»
البته پیش از این، صدا و سیما مناظرات تلویزیونی داشته است. سابقه مناظره‌های رو‌در‌رو در تلویزیون ایران به سال‌‌های آغازین پیروزی انقلاب بر‌‌می‌گردد. در آن سال‌ها با توجه به فضای باز سیاسی ناشی از سقوط حکومت پهلوی و حضور جریان‌ها و طیف‌های مختلف در بدنه انقلاب ایدئولوژیک ایران، این امکان به‎وجود آمد که نمایندگان این طیف‌ها در گفت‌و‌گویی رو‌در‌رو به بحث و بررسی درخصوص مبانی تفکری که نمایندگی‌اش را به‎عهده داشتند بپردازند. شاید بتوان مناظره‌های انجام شده در آن سال‌ها را یکی از مهم‌ترین و جنجالی‌ترین برنامه‌ها در صدا و سیمای جمهوری اسلامی به‎حساب آورد. به‎عنوان مثال مناظره بین دکتر بهشتی دبیر‌کل حزب جمهوری اسلامی و حبیب‌ا... پیمان با نورالدین کیانوری، دبیر اول حزب توده ایران و مهدی فتاپور از سران چریک‌های فدایی خلق و همچنین مناظره محمدتقی مصباح یزدی و عبدالکریم سروش با فرخ نگهدار رهبر سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت) و احسان طبری عضو کمیته مرکزی حزب توده از سری مناظره‌های جنجالی آن دوران هستند. همچنین در دور نهم انتخابات ریاست‎جمهوری نیز دو مناظره تلویزیونی برگزار شد. حسین مرعشی و کلهر در 31 خرداد ماه 84 به نمایندگی از هاشمی رفسنجانی و احمدی‎نژاد به مناظره با یکدیگر پرداختند و در محمدباقر نوبخت و خوش‎چهره مناظره کردند. این دو مناظره نیز تأثیر زیادی در نتیجه انتخابات داشت.
مردم ایران برای اولین‎بار شاهد مناظرات کاندیداهای ریاست‎جمهوری بودند و این رقابت رودررو باعث شد که بر جذابیت‎های رقابت‎های انتخاباتی افزوده شود و زمینه را برای انتخاب مردم مساعد سازد. این مناظرات در شکل‎گیری فضای سیاسی تأثیر زیادی داشته است؛ به‎طوری که پس از مناظره موسوی و احمدی‎نژاد، فضای سیاسی دوقطبی شد و به‎مرور زمان دو کاندیدای دیگر از روند رقابت‎ها حذف شدند.
البته در کنار جذابیت‎های رسانه‎ای و تأثیرگذاری بالای تبلیغاتی، اشکالاتی در این مناظرات وجود داشت که به‎نظر می‎رسد با مجرب شدن مدیران رسانه ملی و قانون‎گذاری مناسب بر کیفیت آن نیز افزوده خواهد شد.
رنگ‎پردازی تبلیغاتی
یکی دیگر از اولین کارهای انتخابات دهمین دوره ریاست‎جمهوری، استفاده از رنگ و نمادها بود.
در نهمین دوره انتخابات ریاست‎جمهوری برخی کاندیداها در پردازش صحنه تبلیغات خود، می‎کوشیدند تا با استفاده از رنگ خاصی، لباس‎ها و دکور تبلیغاتی را با تم رنگ خاصی طراحی می‎کنند. محمد باقر قالیباف از رنگ‎های متمایل به قهوه‎ای و علی لاریجانی از رنگ آبی غالبا در تبلیغات خود استفاده می‎کردند. اما این نورپردازی‎ها صرفا از طرف کاندیداها صورت می‎گرفت و حامیان آنان کمتر به این موضوع توجه داشتند.
برخلاف دوره نهم که کاندیداها عنصر رنگ را به‎کار می‎گرفتند، در دوره دهم حامیان کاندیداها از این عنصر استفاده می‎کردند. کاندیداها در انتخاب رنگ خاص خود، فلسفه و دلایلی را نیز طرح می‎کردند و تلاش داشتند تا از این عنصر برای جلب‎نظر مردم سود ببرند و برخی از شعارها و نگاه‎های خود را پررنگ کنند. در این زمینه، مهندس موسوی پیشگام بود و رنگ سبز را برای ستادهای تبلیغاتی خود انتخاب کرد که در سنت ایرانی نشانه سیادت است و البته روشنی و حرکت. همچنین رنگ سال به این رنگ بسیار نزدیک است! و علاقه‎مندان به «مد» را نیز راضی کرد که به این رنگ لباس بپوشند. موسوی از این نماد در ارکان مختلف ستاد و تبلیغات خود استفاده کرد و مچ‎بند، شال سبز و لباس‎های مختلف مردانه و زنانه تولید کرد و در اختیار حامیان خود قرار داد. از سوی دیگر نیز ستاد دکتر احمدی‎نژاد پرچم سه رنگ ایران را به‎عنوان نماد تبلیغات خود انتخاب کرد که بر وحدت و یکپارچگی ملت ایران تأکید داشت. البته مهدی کروبی هم تلاش کرد که به‎صورت ناقص از رنگ سفید برای این منظور استفاده کند. استفاده از رنگ‎های مختلف باعث شد که در فضای جامعه رقابت‎های انتخاباتی انعکاس یابد و طرفداران کاندیداها با استفاده از این نمادها در جامعه مانور دهند.
شب‎های تبلیغاتی
در این دوره، شب‎های ایام تبلیغات انتخابات، تفاوت جدی با دوره‎های قبل داشت. در این دوره شاهد حضور برنامه‎ریزی شده حامیان کاندیداها در معابر و خیابان‎ها بودیم.
حامیان کاندیداها در میادین اصلی شهر حاضر می‎شدند و با یکدیگر به گفت‎وگو می‎پرداختند و از کاندیدای خود دفاع می‎کردند. مناظره‎های تلویزیونی در سطح کوچک‎تر در میادین شهر بین حامیان کاندیداها برگزار شد. البته کارناوال‎های انتخاباتی شب‎ها حرکت می‎کردند و شعارهایی در حمایت از کاندیدای خود سر‎می‎دادند که شور و نشاط بسیاری در خیابان‎های شهر ایجاد می‎کرد و البته مزاحمت‎هایی هم برای مردم ایجاد می‎شد.
در زمان مناظرات تلویزیونی کاندیداها نیز حامیان آنان در میادین اصلی و نزدیک صدا و سیما حاضر می‌شدند و آنان را بدرقه می‎کردند و پس از آن، شعارهایی علیه دیگر کاندیداها و در حمایت از نامزد خود سر‎می‎دادند که غالبا این فعالیت‎ها تا نیمه‎های شب ادامه می‎یافت. اگرچه شب‎های پرشور انتخاباتی به نشاط فضای انتخابات کمک کرد، ولی در کنار آن منشاء مزاحمت‎های بسیاری برای شهروندان بود.
زنان نامزدها
در دهمین دوره انتخابات ریاست‎جمهوری، زنان کاندیداها دوشادوش مردان خود در فعالیت‎های تبلیغاتی شرکت می‎کردند. کاندیداها در فعالیت‎های تبلیغاتی همراه بانوان خود به فعالیت پرداختند. البته خانم دکتر احمدی‎نژاد در فعالیت‎های انتخاباتی شوهر حضور پیدا نکرد. نامزدهای انتخاباتی تلاش کردند که برای حضور زنان و جلب نظر آنان تمهیداتی بیندیشند که حضور زنان در فعالیت‎های تبلیغاتی یکی از مهمترین راهکارهای آنان بود. روشن است که هیچ‌یک از این نامزدهای اصلی حاضر نیست، از نیمی از آرای احتمالی یعنی آرای نیمه مؤنث جامعه چشم بپوشد.
بارزترین حضور زنان در اردوگاه محسن رضایی، یکی حضور همسرش معصومه خدنگ هنگام ثبت‌نام در ستاد انتخابات وزارت کشور بود و یکی دیگر انتصاب لیلی بروجردی به سمت مشاور رضایی در امور بانوان. لیلی بروجردی، از نوادگان امام خمینی(ره) و البته از بستگان سببی محسن رضایی است.
مهدی کروبی حضور دو زن را به‎طور جدی در کنار خود داشت، همسرش فاطمه کروبی و همچنین جمیله کدیور. فاطمه کروبی خود از چهره‌های سیاسی است و سابقه نمایندگی مجلس در دوره پنجم را دارد و دبیر کل مجمع اسلامی بانوان هم هست. او در دوره ریاست بنیاد شهید توسط شوهرش در دهه 60، رییس برخی از مراکز درمانی این بنیاد بود. نام فاطمه کروبی در انتخابات مجلس هشتم در فهرست حزب اعتماد ملی و مجمع اسلامی بانوان برای راه‌یابی به مجلس از تهران بود که البته با آرای پایینی شکست خورد. با این حال، شخص فاطمه کروبی هنوز چندان که انتظار می‌رفت برای تبلیغات به نفع شوهرش به میدان نیامد و جست‌وجو در خبرگزاری‌ها در این‎باره، صرفا یکی دو سخنرانی نه‎چندان متأخر در شهرستان‌ها را نتیجه می‌دهد.
اما جمیله کدیور زنی بود که هنگام ثبت‌نام مهدی کروبی در ستاد انتخابات او را همراهی می‌کرد. کدیور دکترای علوم سیاسی دارد، همسر او، عطاءا... مهاجرانی، نیز از حامیان مهدی کروبی در انتخابات پیش‎رو بود. حضور جمیله کدیور در روز ثبت‌نام کروبی، تا اندازه‌ای غیبت همسر همیشه‌ حاضر در صحنه شیخ را جبران می‌کرد. شاید این توصیه مشاوران شیخ بوده که به‎نظرشان جمیله کدیور به‌مراتب رأی‌جمع‌کن‌تر از فاطمه کروبی بوده است.
با این همه، حضور هیچ‌یک از این زنان به اندازه حضور زهرا رهنورد با روسری گل‌دار و کیف چرمی بزرگش به‎چشم نیامد. رهنورد در کنار شوهرش، میرحسین موسوی، در رقابت‌های انتخاباتی حضور داشت. تا جایی که طرفداران میرحسین که روز ثبت‌نام او در مقابل ستاد انتخابات کشور جمع شده بودند، سه تصویر در دست داشتند: محمد خاتمی، میرحسین و زهرا رهنورد. با این‎حال، میرحسین به‌تنهایی برای ثبت‌نام به خیابان فاطمی رفت؛ نه همسرش رهنورد همراه او بود و نه کس دیگری از حامیان و اطرافیانش؛ شیوه‌ای متفاوت با دیگر سه نامزد مطرح که هریک تلاش کرده بودند مهم‌ترین و شاید رأی‌جمع‌کن‌ترین اطرافیان‌شان را با خود به ستاد ببرند. زهرا رهنورد که 64 سال دارد، رییس دانشگاه الزهرا بود و به‎عنوان روزنامه‌نگار، هنرمند و نویسنده نیز شناخته می‌شود. رهنورد، دکترای علوم سیاسی دارد. همراهی فعالانه رهنورد در برنامه‌های تبلیغاتی شوهرش در انتخابات ریاست‎جمهوری ایران، جز این‌که با استقبال وبلاگ‌نویس‌های ایرانی و سایت‌های خبری روبه‌رو شد، به سوژه‌ای جالب برای رسانه‌های خارجی تبدیل شد و از جمله روزنامه گاردین در این‎باره یک گزارش نوشت. این روزنامه انگلیسی در گزارشی با عنوان «زهرا رهنورد، بانوی اول آینده ایران؟» نوشت: «خانم رهنورد همچون میشله اوباما، همسر رییس‌جمهور آمریکا نقشی فعال در انتخابات ریاست‎جمهوری ایران ایفا می‌کند و در اکثر سفرهای تبلیغاتی شوهرش حضور دارد. زهرا رهنورد چهره‎ای شناخته شده نزد جامعه دانشگاهی ایران است و قابلیت مناسبی برای جلب آرای زنان ایرانی دارد و در غالب سفرها و برنامه‎های تبلیغاتی میرحسین موسوی را همراهی می‎کند.»
اعتراض به نتایج
یکی از اولین‎های این انتخابات، نحوه تازه اعتراض به نتایج انتخابات است. در این دوره انتخابات ریاست‎جمهوری شاهد هستیم که کاندیداهایی که در انتخابات پیروز نشدند به‎صورت جدی در نتایج تشکیک کرده‎اند و بعضا خواستار ابطال انتخابات نیز شده‎اند. برای اولین‎بار کاندیداهای انتخابات در اعتراض به نتایج از حامیان خود دعوت کرده‎اند که در صحنه جامعه حاضر شوند و به نتایج اعتراض کنند. البته پیش از این، کاندیداهای اصلاح‎طلب با تشکیل کمیته صیانت از آراء، تلاش کردند که با نظارت بر روند برگزاری انتخابات از سلامت انتخابات یقین حاصل کنند که علی‎رغم فعالیت این کمیته، همچنان شاهد عدم پذیرش نتایج انتخابات هستیم. متأسفانه دامنه اعتراضات گسترش یافته و به تعدی به اموال عمومی و خصوصی سرایت کرده است و برخی آشوب‎طلبان نیز از این رهگذر، مشکلات امنیتی در پایتخت ایجاد کرده‎اند.
با نگاهی به این اولین‎ها و بسیاری از تحولات خاص، باید پذیرفت که انتخابات دهم در نوع خود، انتخابات منحصر به فردی بود و زوایایی از آن تا سال‎ها در ذهن مردم باقی خواهد ماند.