«خودی»هایی که «دگر» تعریف می‌شوند

محمدرضا تاجیک
خصلت «دگربینی» و «دگرسازی»، کی از خصلت های گفتمان های مسلط بر جامعه ایرانی در دوران های مختلف بوده است. این غیریت سازی، طیف وسیعی از مفاهیم، از تمایز و رقابت تا طرد و سرکوب خشونت بار را در بر می گیرد و لبریز و سرشار از دوانگاری های متضاد همچون: ایرانی/ انیرانی ایرانی ماقبل اسلامی/ ایرانی ما بعد اسلامی/ ایرانی مسلمان/ ایرانی غیر مسلمان ایرانی مسلمان آمریکایی/ ایرانی مسلمان غیر آمریکایی ایرانی مسلمان ناب/ ایرانی مسلمان غیر ناب و ... است. بی تردید گفتمان مسلط بر جامعه امروز ما نه تنها وام دار و باردار چنین کردار، پندار و رفتار دگرسازی است بلکه تلاش دارد به سهم خود، چیزی بر آن بیفزاید و چهره ای حادتر و زمخت تر بدان ببخشد. از این رو، امروز شاهد تحولاتی چند سطحی در این عرصه هستیم. در سطح نخست، بسیاری از دوانگاری های فوق در حال متراکم و متقاطع شدن و ایجاد وضعیتی بغرنج و پیچیده هستند. در سطح دوم، خصلت دگرسازی در مسیر تعمیق، تکثیر و گسترش قرار گرفته و در حال رسوخ به درونی ترین لایه ها است. در سطح سوم، این «دگرسازی» در حال همراه شدن با کنشی به نام «طرد و حذف» است. نمود و نماد آشکار این تحول را امروز می توان در برخورد با شخصیت هایی جست و جو کرد که در درون لایه خودی های نظام دینی-انقلابی قابل تعریف هستند. این شخصیت ها، آنگاه که دیگران با فاصله و با حزم و احتیاط از« انقلاب»، «امام»، «اسلام سیاسی»، «جنگ» و ... سخن می گفتند بی فاصله از کنار آنان ایستاده بودند و «بودن» و «هستی» خود را در ربط تنگاتنگ و وثیق با آنان تعریف کرده بودند. این شخصیت ها مورد عنایت امام بزرگوار بودند و در سخت ترین شرایط مورد اعتمادترین یاران وی محسوب می شدند. اکنون چه حادث شده است که عده ای از آنان را «دگر» تعریف می کنند. عده ای دیگر با آنان به اشکال گوناگون به ستیزش برمی خیزند و عده دیگری نیز به تماشا منشینند و با سکوت خود (و عدم استفاده از اقتدار قانونی خود) مهر تاییدی بر اینگونه تحرکات می زنند؟! خلاصه کنم و نتیجه بگیرم. تردیدی ندارم که این خصلت در جامعه امروز ما (خصوصا در پهنه گفتمان مسلط) در حال تشدید و تعمیق است اما آنچه تجربه دیروز و امروز دگرسازی و طرد به ما می آموزد این است: غیریت، ضدیت و طرد هر قدر هم شدید باشد، نمی تواند فرآیند حذف رقیب را به سرانجام برساند چرا که گفتمان های رقیب هیچگاه کاملا حذف و سرکوب نمی شوند و همواره امکان بازسازی و بازگشت آنها وجود دارد.