هویت ملی و دستاوردهای دفاع مقدس

منصوری لاریجانی
هویت ملی به احساسات و تعهد جمعی افراد یک جامعه به منافع مشترک، مختصات ملی و باورهای ارزشی و دینی اطلاق می شود.
از این جهت که امام خمینی(ره) ضمن تأکید بر هویت ملی به هیچ وجه ملی گرایی را به عنوان یک ایدئولوژی قبول نداشت و همواره مکتب اسلام را مقصد عالی ملت معرفی می کردند: «انبیاء نیامده اند که مردم را در امور با هم مجتمع کنند، آمده اند که همه را در راه حق مجتمع کنند.» (صحیفه نور- ج8- ص155)
هم چنین امام خمینی(ره) انگیزه الهی همراه با اجتماع ملی و وحدت کلمه را رمز پیروزی می داند، اما اصالت را به ایمان و اعتقاد به خدا می دهد:
«یک چیز داشتیم و دنبال آن یک چیز دیگر عقیده به اسلام، ایمان به خدا قیام برای خدا که دنبال آن جمع شدن همه قشرها در زیر بیرق اسلام بود. این نیروی عظیم را ما داشتیم که یکی اصل و یکی دنبال نیروی اصیل.»
حضرت مولوی هم با بیان زیبا اصالت ماهیت زندگی بشر در همه ابعاد را به خدای متعال می دهد:
گر به جهل آییم آن زندان اوست
ور به علم آییم آن ایوان اوست
ور به خواب آییم مستان وییم
ور به خندیم آن زمان برق وییم
ور به خشم و جنگ عکس قهر اوست
ور به صلح و عذر عکس مهر اوست
ما کییم اندر جهان پیچ پیچ
چون الف او خود چه دارد هیچ هیچ
انسان با همه نمودهای گوناگونش در زندگی، از خود چیزی ندارد، هرچه هست از مصدر عنایت الهی و تعالیم ارزش های دینی است که از او صادر می شود.
بنابراین مؤلفه های هویت ملی اجزای مختلف یک کشتی را تشکیل می دهند که در بحر هستی، جامعه بشری را در سیل خدا با هویتی مؤمنانه به حرکت درمی آورد و در واقع این کشتی نماد احساس و هویت واحد (امت) سرنشینان آن است که بدون همدلی و قبول شیوه های مشترک در این سفر به ساحل مقصود نخواهند رسید.
عجیب است که سیر الی الله بدون اجتماع مردم و قبول هویت واحد ممکن نیست و به همین دلیل رسول خدا(ص) برای هدایت و حرکت اجمال امت به سوی حق تعالی جانفشانی می کرد تا جایی که خداوند متعال فرمود: «ای رسول نزدیک است که تو اگر مردم به قرآن ایمان نیاوردند و هدایت نشدند جانت را هلاک کنی.»
دستاوردهای دفاع مقدس با رهیافت هویت ملی
الف) دستاوردهای داخلی: اعتماد به نفس و خودباوری، تقویت باورهای دینی، شکوفایی استعداد و خلاقیت، تولد تفکر بسیجی، تحکیم وحدت ملی، رشد فضائل اخلاقی و اجتماعی، حضور داوطلبانه جوانان در جبهه ها، تحول در صنایع دفاعی، تأثیر در نگرش علمی و پژوهشی دانشگاه ها و مراکز عالی کشور، مشارکت فعال آحاد ملت، ساده زیستی و پرهیز از اسراف و اشرافی گری، مهار فرهنگ سرمایه داری، تجلی ایثار و مقاومت، مشارکت فعال زنان، تأثیر در تحکیم روابط اجتماعی و روح برادری، تحکیم بنیان خانواده ها، تأثیر در فرهنگ عمومی کشور، شناخت دوست از دشمن، تجربه دفاع بازدارنده همه جانبه.
ب) نتایج بین المللی منطقه ای: تثبیت اقتدار جمهوری اسلامی ایران، تضمین استقلال کشور، تولد استراتژی نوین دفاع، ایجاد الگوی مبارزه با قدرت های بزرگ، اثبات مظلومیت ایران به جهانیان، رشد روابط سیاسی و دیپلماسی با کشورها، اعتقاد به نقش ایران در تأمین امنیت منطقه، اثبات کارآمدی دین اسلام، شکست اهداف زمان بندی شده اسرائیل در خاورمیانه، شکست استراتژی مهار دوجانبه آمریکا، ارزیابی عملکرد سازمان های بین المللی و منطقه ای.
دستاوردهای دفاع مقدس و اثبات هویت ملی
دستاوردهای داخلی و بین المللی هشت سال دفاع مقدس نشان می دهد که غالباً در جهت تثبیت و دفاع از هویت ملی بوده است، عناصر هویت ملی، نظیر: دفاع از اراضی و مناطق مرزی کشور، حفظ استقلال، خودباوری، خودکفایی، اقتدار جهانی و... با آموزه های دینی و اخلاقی برآمده از تعالیم مکتب اسلام به دست آمده اند. روح فداکاری، ایمان، ایثار، شهادت طلبی ملت ایران، به عنوان آموزه های دینی آنچنان در خدمت دفاع مقدس قرار گرفت که امام خمینی به عنوان فرمانده کل قوا جنگ را در رأس امور قرار داد و جبهه رفتن را از اوجب واجبات دانست. گویی هویت دینی و هویت ملی دو همزاد هستند که از یکدیگر دفاع می کنند و در هشت سال دفاع مقدس ملت مسلمان و شهیدپرور ایران با تمام هویت دینی خود به میدان آمد تا از هویت ملی خود دفاع و حتی تفکیک این دو هویت کار آسانی نیست. فقط با تحلیلی ذهنی می توان گفت: که هویت دینی ما همه جلوه هایش در هویت ملی متجلی شد و هویت ملی در پرتو آن اقتدار جهانی یافت. در این جا به مهمترین موارد تعامل ملیت و دیانت در دفاع مقدس می پردازیم.
1-ملیت ترجمان دیانت
بسیاری از مفاهیم و اصطلاحات دینی، با مؤلفه های ملیت ترجمه شدند. مثلا مفهوم شهادت با خونی که از رگ های جوانان سلحشور ملت در جبهه ها جاری گشت، ترجمه عینی شده یا مفهوم ایثار و فداکاری در ده ها و صدها حکایت رزمندگان، جانبازان و ایثارگران موج می زند. برای مثال دو رزمنده مجروح در حال شهادت، آب ناچیز قمقمه را به یکدیگر تعارف می کردند تا این که با لب تشنه هر دو شهید شدند.
2-استفاده از ظرفیت‌های ملی
همه ما به خوبی می دانیم که حضور چشمگیر جوانان و آحاد ملت در جبهه های نبرد تنها به خاطر انگیزه های الهی و اسلامی بوده است و هیچ کس برای رسیدن به زر و سیم یا مقامی دنیوی به جبهه نرفته است و بعد از هشت سال دفاع مقدس هم از کسی مدال و سکه دریافت نکرده است. این شور خداجویی و شهادت طلبی بوده است که به برکت تعالیم نورانی اسلام در او به وجود آمده بود. از این آموزه های اسلامی در دوران دفاع مقدس توانسته است از تمامی ظرفیت های ملی نظیر قومیت، کرد، لر، ترک و... استفاده کند و لشکرهای مختلفی توسط هر استان تشکیل و در جبهه ها حضور می یافتند و رقابت های سالمی در دفاع از تمامیت ارضی کشور و دفع متجاوز بین آنها شکل گرفت. حتی از ترانه ها و سرودهای محلی با مضامین حماسی و مذهبی برای تشویق و بسیج نیروها استفاده می شد.
سحر بیو تلایه ونگ ونگه
سحر شد و بانگ خروس بلند است
پسر جبهه در و مشغول جنگه
در حال بیدار می شوم که پسرم در جبهه است
از سنگر اسلام کنه پاسداری
او از سنگر اسلام پاسداری می کند
خدا دونه مه دل ونسه تنگه
خدای می داند دلم برای او خیلی تنگ است
3-دیانت و بازشناسی هویت
زمانی که رژیم بعثی عراق در آغاز تجاوز سراسری بسیاری از اراضی و شهرهای مرزی ما را اشغال نمود و بنی صدر و دولت او تصمیم جدی برای دفع تجاوز دشمن اتخاذ نکردند، این شایعه در کشور مخصوصاً مناطق عرب نشین، قوت گرفت که جمهوری اسلامی به مرز جغرافیایی اهمیت نمی دهد و اصولا در اسلام مرز جغرافیایی و ملیت جایگاهی ندارد. طی هشت سال دفاع مقدس همه دنیا شاهد بودند که خاک داغ خوزستان و ارتفاعات بلند ایلام و کردستان از خون بهترین جوانان این مرز و بوم رنگین شد تا یک وجب خاک میهن اسلامی در چنگال اشغالگران نماند و جمهوری اسلامی ایران در میدان عمل ثابت کرد که نه تنها دفاع از هویت ملی از واجبات دین است، بلکه عزت و حیثیت دینی مسلمانان در گرو جهاد و دفاع از ناموس و حریم ملت است و اینک یکی از ره آوردهای افتخارآمیز هشت سال دفاع مقدس این است که بازشناسی هویت ملی و اقتدار کشور را در دنیا تثبیت کرده است.
4-تفکر بسیجی
تفکر بسیجی که تبلور اندیشه امام خمینی(ره) بوده است، در دوران دفاع مقدس نماد عینی تلازم دین با ملیت است. تفکری که به همه اگر و مگرها و شکاف های ذهنی بین دین و ملیت پایان داد. کرد و لر و ترک و بلوچ و گیلک و عشایر و قبایل در اقصی نقاط کشور با پذیرش تفکر بسیجی هویت ملی واحدی را تشکیل دادند و با بنیان مرصوص در برابر دشمن صف آرایی کردند و شجاعت و مقاومت کم نظیری را از خود نمایان ساختند.
5-رابطه هویت ملی و هویت‌های دینی
پیوند ارزش های ملی و ارزش های اسلامی در تفکر بسیجی پیوندی میمون و مبارک است. به عنوان یک تجربه در انقلاب اسلامی نشان داده است که هرچه اعتقاد دینی مردم بیشتر باشد گرایش ملی و احساس تعلق او به هویت ملی بیشتر است. در طول دفاع مقدس کسانی که اعتقادات دینی آنها ضعیف بود یا اصلا به جبهه نیامدند و یا این که حضور کم رنگ داشته و قاطبه مدافعان ما افراد دیندار و مؤمنی بودند که با شور عاشورایی در میادین نبرد حاضر می شدند. باید این رخداد را به عنوان سندی معتبر در فرهنگ ملی کشور ثبت و ضبط کنیم و در هیچ مرحله ای از زمان فریب ملی گرایان را نخوریم.
نتیجه
دفاع مقدس طی هشت سال آوردگاه اندیشه ها و آزمون نظریه های مختلف بوده است. از جمله پیوند دیانت و ملیت و دفاع دین از هویت ملی و بازشناسی آن با آموزه های دین در فرایند جهانی شدن این فرضیه را به اثبات رسانده است که هرگاه دین با هویت ملی در آمیزد نه تنها در برخورد با امواج جهانی شدن استحاله نمی شود، بلکه پروسه جهانی شدن را که به قصد تخریب و پایمال کردن هویت ملی و مبانی و مؤلفه های فرهنگی و سنتی کشورها به میدان بیاید در هر نقطه از جهان به چالش می کشد و این یکی از دستاوردهای بزرگ دفاع مقدس است که فعالان سیاسی و پژوهشگران مباحث علوم استراتژیک باید با رویکردهای علمی و عقلانی بدان بنگرند.
دفاع مقدس طی هشت سال نه تنها بنیان ها و مؤلفه های ملی را در کشور تخریب نکرد، بلکه به شناسایی و بازشناسایی مبانی و مؤلفه های هویت ملی کمک فراوان کرد و سازگاری آموزه های دینی با کوچکترین عنصر ملی و سنت های بومی اقوام مختلف را به اثبات رسانده و آن چنان بار معنوی و ایمان به عناصر ملی و سنتی و عناصر مثبت فرهنگ و تمدن ایران بخشید که نه تنها از امواج جهانی شدن در امان است، بلکه موجب بقای عناصر مثبت و باز اندیشی عالمانه ارزش های ملی و بومی شده است و در افق قهری جهانی شدن، طلوع ارزش های متعالی را نوید می دهد که با فطرت الهی انسان هماهنگ است. دیر یا زود انسان تشنه معنویت در جهان را در مقابل گزینه های متعدد معنوی و اخلاقی قرار می دهد. اگر ما مروجان شایسته ای برای ارزش های انقلاب اسلامی و دفاع مقدس باشیم و به جای اشتغال به سرگرمی های دنیوی به ارائه راهبردهای فعال و ایجابی بپردازیم، هیچ بعید نیست که فرهنگی معنوی در گستره جهان به وجود آمده و زمینه برای ظهور نهضتی حقیقت طلب و عدالت خواه در چارچوب حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) فراهم آید.
انشاءالله