اینترنت در روابط بین‌الملل

پروفسور حمید مولانا
یکی از تأثیرات بزرگی که اینترنت در روابط بین الملل در دهه اخیر داشته، تقلیل هزینه ارتباطات فردی و گروهی بین کشورها و فرهنگ های مختلف است. روند به اصطلاح جهانی شدن نیز به ویژه در حوزه های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و نظامی گسترش یافته است. شکاف اقتصادی و ارتباطاتی بین افراد و گروه ها و ملل، فعالیت سازمان های غیر دولتی درسطح ملی و بین المللی و شکل گیری عقاید و افکار عمومی سه موضوع بسیار مهم در مطالعه و تنظیم آئین نامه ها و مقررات مربوط به اینترنت و شبکه های جدید ارتباطی هستند.
بهره برداری صحیح و مؤثر از اینترنت توسط گروه های غیر دولتی یک عامل مهم در تقویت فعالیت آنها و افزایش قدرت سیاسی، اطلاع رسانی و روانی اینگونه نهادهاست. در جریان اخیر تجاوز رژیم صهیونیستی به لبنان به نظر می رسد که گروه حزب الله و طرفداران آنها تسلط بسیار گسترده ای بر شبکه اینترنت داشته و در جنگ اطلاعاتی و روانی همانند جبهه نظامی صدمات قابل توجهی به ارتش اسرائیل وارد کرده اند. در چند سال اخیر موضوع امنیت، ارجحیت فوق العاده ای در کاربرد اینترنت داشته است.
به طور مسلم در شرایط کنونی ملی و بین المللی گسترش شبکه اینترنت تأثیر فوق العاده در شکاف طبقاتی و اطلاعاتی به جای گذاشته است. مثلا در سال 2000 میلادی در آفریقای جنوبی از هر 46 نفر یک نفر از اینترنت استفاده می کرد در حالی که در بقیه قاره آفریقا از 1468 نفر فقط یک نفر به اینترنت دسترسی داشت. در آمریکای شمالی از هر دو نفر یک نفر به اینترنت دسترسی دارند و در اروپا از هر چهارنفر یک نفر از این شبکه اطلاعاتی استفاده می برد. در پنج سال اخیر یعنی بین 2000 تا 2005 میلادی این رقم تغییر کرده و تعداداستفاده کنندگان زیاد شده است ولی شکاف به همان سطح قبلی هنوز باقی مانده است.
در سیاستگذاری و تنظیم آئین نامه های مربوط به اینترنت و فن آوری های جدید اطلاعاتی شش موضوع بیشتر از همه مورد توجه قرار گرفته است:
(1) از جنبه فنی مرکزیت اینترنت باید تقلیل یافته و تنوع و مدیریت منطقه ای و ملی آن تشویق شود. (2) گوناگونی و استفاده های متنوع از اینترنت باید مورد توجه قرار گیرد و کنترل و انحصار آن شکسته شود. (3) بخش خصوصی باید در اداره و مسئولیت اینترنت نقش مهمی ایفا کند. (4) استفاده از اینترنت درتجارت الکترونیک باید با سیاست های ملی و بین المللی مطابقت کند. (5) استفاده ملی از اینترنت باید با تنظیم آئین نامه های مربوط به نرم افزارها و مطابق احتیاجات اقتصادی، سیاسی، امنیتی و فرهنگی مطابقت داشته باشد. (6)حریم خصوصی افراد باید تا حد امکان از حملات دیگران مصون باشد، به ویژه درمورد کودکان و خانواده ها.
امروز دولت های ملی کوشش دارند تا می توانند حاکمیت خود را در مورد اینترنت گسترش دهند و برای این منظور در مناطق و کشورهای مختلف در یک دهه اخیر به ویژه درسال های بین 2000 و 2006 میلادی قوانین و آئین نامه های خاصی تصویب شده است که می توان آنها را به طریق زیر دسته بندی کرد:
قوانین و آئین نامه های مصوب از جهت کنترل و سانسور اینترنت در مطالب و مسائل مربوط به امنیت، دفاع و پورنوگرافی که هم اکنون حداقل در 42 کشور از جمله در خاورمیانه و جمهوری های سابق شوروی از جمله روسیه درحال اجراست. قوانین و آئین نامه ها که مطابق آن استفاده کنندگان از اینترنت باید قبلا اسم نویسی کنند. جریمه نقدی و حتی حبس برای کسانی در نظر گرفته شود که در وب سایت های خود قوانین موجود کشوری را نقض می کنند. فیلتر کردن سایت های بخصوص از طریق معاهده با شرکت ها و بنگاه های اینترنتی که این امکان را به دولت ها می دهد تا از فهرست استفاده کنندگان آگاهی یابند. بستن کافی نت ها در صورتی که علیه قوانین و مقررات موجود کشوری کار کنند و از جمله محدودیت استفاده از فن آوری رمز شناسایی که بسیار در چین، آلبانی، اسرائیل، عربستان سعودی و تونس معمول است. محدودیت پروانه استفاده از اینترنت به مؤسسات ملی و دولتی و وادار کردن این مؤسسات برای نظارت بر عملکرد افراد در استفاده از اینترنت و سایت ها. تقاضا از بنگاه های تهیه کننده سرویس اینترنت در سطح بین المللی (آی.پ.اس) برای وصل کردن سیستم های آنها به شبکه های امنیتی، اطلاعاتی دولتی برای نظارت، بررسی و جست وجو و کسب اطلاعات در مورد افراد و استفاده آنها از اینترنت به ویژه پست الکترونیک و محتویات مبادله شده.در آمریکا پس از حوادث 11 سپتامبر 2001، قانون «وطن پرستی» مربوط به امنیت ملی مصوبه کنگره برای اولین بار در تاریخ آمریکا این آزادی عمل را به مأموران و مقامات دولتی و امنیتی محول می کند که بدون اجازه از دادگاه ها و مقامات قضائی به تفتیش اطلاعات، عقاید و دارائی شهروندان پرداخته و اطلاعات لازم را جمع آوری کنند. در انگلیس پس از حادثه انفجارهای مترو لندن، دولت لوایحی مشابه این قوانین به هر دو مجلس آن کشور تقدیم کرده است که قسمتی از آن اخیراً به تصویب مجلس عوام رسیده است. مطابق این قانون، مثلا هرگونه تجلیل و تکریم در مورد تروریسم توسط شهروندان جرم شناخته می شود. مطابق همین قانون دولت انگلیس می تواند هر شهروند چه تبعه انگلیس باشد یا نباشد بدون اظهار دلیل به مدت 28 روز بازداشت کند. در قانون «وطن پرستی» آمریکا به رئیس جمهور اختیار داده شده است که هر شهروند را بدون اظهار دلیل و بدون حضور وکیل دادگستری و بدون حضور در دادگاه به مدت نامحدودی بازداشت و زندانی کند، اگر چنین افرادی به نظر رئیس جمهور علیه امنیت داخلی آمریکا مضر شناخته شده و با عملیات تروریستی ارتباط داشته باشند. اخیراً دولت آمریکا از بانک های اطلاعاتی مانند «گوگل» و «یاهو» درخواست کرد که فهرست استفاده کنندگان از سایت های مختلف را دراختیار مقامات امنیتی آمریکا بگذارند.درایران وجود شبکه اینترنت و زیر ساخت های آن باعث تکثیر «خبرگزاری ها» و تأسیس مؤسسات اطلاعاتی ویژه گردیده است. در کشوری که اکثر مطبوعات آن از حمایت مالی و سازمانی دولت بهره مند هستند و به طور مستقیم توان پرداخت هزینه اشتراک چنین «خبرگزاری ها» را ندارند معلوم نیست که این مؤسسات بدون کمک و حمایت مستقیم دولت و یا شرکت های بازرگانی پایدار بمانند.
به طور خلاصه درعصر کنونی فن آوری اطلاعات، به ویژه اینترنت، به دلیل ماهیت اطلاعاتی خود از مرزهای فن آوری گذشته و به سوی علوم انسانی و اجتماعی از جمله علوم الهی، فلسفه، اخلاق و معرفت شناسی روی آورده است. بررسی تطبیقی نظرات مکاتب گوناگون درباره ماهیت، فلسفه و اخلاق در محیط مجازی اطلاعات بدون شک باید در دستور امروز پژوهشگران و علاقه مندان به این حوزه جدید قرار گیرد.