امنیت بهداشتی بین‌المللی، بی‌مرزی تهدیدها

دکتر سیدمحمدکاظم سجادپور
اخبار مربوط به گسترش آنفلوانزای خوکی در گوشه کنار جهان و تأثیرپذیری زندگی روزمره مردم و حتی انجام اعمال و فرایض مذهبی نظیر مناسک حج و سفر زیارتی عمره از این بیماری، مجدداً روشن می‌کند که مسائل بهداشتی، فرامرزی شده و ماهیت پیچیده‌ای یافته‌اند. هیچگاه مسائل بهداشتی و گسترش بیماری‌ها چون امروز از زاویه امنیتی مورد توجه قرار نگرفته است. نهادهای بزرگ سیاسی بین‌المللی، درگیر مسائل بهداشتی شده‌اند و بیماری‌های واگیردار در زمره تهدیدهای امنیتی قلمداد می‌شوند. برای اولین مرتبه، انگلیس بیماری‌های واگیردار را  به عنوان یکی از تهدیدهای امنیتی ملی در سند استراتژی امنیت خود ثبت کرد و هم‌ردیف سایر منابع تهدید امنیتی در نظر گرفت. در این میان، مفهوم جدیدی بر واژگان امنیت بین‌المللی افزوده شده و آن امنیت بهداشتی جهانی «International Haelth Security» است. این مفهوم، منعکس‌کننده چه واقعیت‌هایی است و بر چه ویژگی‌هایی از روابط بین‌الملل موجود، پرتو می‌افکند؟
در عمق خود، مفهوم امنیت بهداشت بین‌المللی بر این واقعیت استوار است که مفهوم مرز در تهدیدهای بهداشتی از بین رفته است. هیچ شخص و هیچ جامعه‌ای از بیماری‌های واگیردار که بعضاً محصول زندگی معاصر است، در امان نیست. در روز دوم آوریل سال 2007 میلادی (1386)، سازمان بهداشت جهانی در قالب امنیت بهداشت بین‌المللی، اجلاسی از کارشناسان و دست‌اندرکاران عالیرتبه را در سنگاپور برگزار کرد. مدیر کل سازمان بهداشتی جهانی، خانم «مارگارت چان»، در نطق افتتاحیه خود در این اجلاس، تحلیل قابل توجهی در خصوص مفهوم امنیت بهداشتی بین‌المللی عرضه کرد. اصلی‌ترین نقاط تحلیل آن بود که ماهیت دگرگون‌ شده زندگی انسان امروز، بی‌مرزی تهدیدهای بهداشتی را تبدیل به واقعیت غیرقابل انکار کرده است. تحرک و جابه‌جایی انسان‌ها هیچگاه مانند امروز نبوده است. سالانه 2 میلیارد نفر بوسیله هواپیما در سفرهای داخلی و بین‌المللی جابجا می‌شوند. گسترش شهرها و رشد جمعیت، مناطقی را که محل زندگی دام‌ها و حیوانات بود، به مراکز تجمع انسانی وصل کرده است. زندگی شهرنشینی با چالش‌های زیست محیطی روبرو است و حشرات، راه‌های زنده ماندن در شهرها را فرا گرفته‌اند و بیماری‌ها را به راحتی منتقل می‌کنند. به علاوه، حوادث و سوانح طبیعی بیماری‌ها را گسترده کرده است و با در نظر گرفتن حجم عظیم جابجایی انسان‌ها، دیگر هیچ بیماری در محدوده مرزهای محلی باقی نمی‌ماند. به عبارت دیگر، مفهوم گسترش بیماری‌ها در سطح محلی و منطقه‌ای، مترادف با گسترش بیماری‌ها در سطح جهانی شده است.
بی‌مرزی تهدیدهای بهداشتی فقط حوزه مناسبات پزشکی را در برنمی‌گیرد. ثبات اقتصادی کشورها بر اثر گسترش بیماری‌ها و شایعات مربوط به آنها به هم می‌ریزد. در سال 2003 بیماری «سارس» با 10 هزار مورد ابتلا، ضرری حدود 60 میلیارد دلار را به همراه داشت. سوانح طبیعی نیز به گسترش انواع بیماری‌ها می‌انجامند. در سال 2006، جمعاً بیش از 134 میلیون نفر در دنیا در سوانح طبیعی گوناگون گرفتار شدند. در این میان، سیستم‌های بهداشتی کشورها آسیب جدی دید و جمعاً 21 هزار و 342 نفر بر اثر سوانح طبیعی کشته شدند. افق تهدیدهای بهداشتی، زمینه‌های مربوط به بیوتروریزم، استفاده از مواد شیمیایی، رادیو اکتیو و تهدیدهای تروریستی بیولوژیکی را نیز در بر می‌گیرد. حادثه تروریستی سال 1995 متروی توکیو و نامه‌های آغشته به مواد و گازهای سمی در سال 2001 آمریکا، در این راستا قابل ذکرند.
این موارد نشان دادند که رابطه تروریزم، مواد شیمیایی؛ و ترس ناشی از ابتلا به بیماری‌ها، تهدیدهای جدی و قابل توجهی هستند. در پهنه تهدیدهای بهداشت جهانی، همچنین نباید فراموش کرد که در جهان امروز، حدود 40 میلیون نفر حامل ویروس بیماری ایدز هستند و ویروس‌هایی نظیر ایدز در مرزهای ملی متوقف نمی‌شوند. بی‌مرزی تهدیدهای بهداشتی، روشن می‌کند که برای تأمین امنیت بهداشت بین‌المللی، مجموعه به هم پیچیده‌ای از دیدگاه‌ها، سیاست‌ها، برنامه و اختصاص منابع لازم است. جهان نیازمند تقویت نظام‌های بهداشتی در سطوح مختلف است. در مجموع، تهدیدهای بهداشتی نشان می‌دهند که جهان پرتلاطم ما بیش از هر زمان دیگری بهم پیوسته است و سرنوشت‌ها بیشتر به هم گره خورده‌اند.