گفتوگو با سیدمحمود دعایى درباره اخلاق رسانهای:
امام گفت دروغ نگویید و دشنام ندهید
«راستگویی، حقیقتگویی، مستندگویی، دامننزدن به شایعات، حرمتگذارى به مخاطبان، وجود کمترین آسیبدیده از ناحیه یک رسانه و پرهیز از دروغگویى و فحاشی» از جمله مهمترین شاخصها و معیارهاى یک رسانه اخلاقگرامى است.
حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمود دعایی، مدیرمسئول روزنامه اطلاعات و نماینده ولىفقیه در موسسه اطلاعات اینها را چکیده مهمترین شاخصهایى عنوان مىکند که در تعریف « رسانه اخلاقگرا؛ رسانه سالم» مىتوان به آن اشاره کرد. مدیرمسئول روزنامه اطلاعات و نماینده ولىفقیه با اشاره به اولین فعالیتهاى تبلیغاتى و رسانهاىاش در دوران پیش از انقلاب اظهار کرد: به یک معنا مىتوان گفت اولین حرکت تبلیغى و رسانهاى ما به نوعى رسانهگفتارى بود. این تجربه که ما در خارج از کشور در کنار حضرت امام(ره) داشتیم، بهرهگیرى از یک موج رادیویى بود. این حرکت در ابتدا بیان نهضت روحانیت در ایران و سرانجام اداره «صداى روحانیت مبارز ایران» بود. ما شروع بهرهگیرى از این موج رادیویى را بدون اطلاع امام (ره) انجام دادیم و صرفاً با ارتباط با مرحوم حاجآقا مصطفى فرزند شهید ایشان این اقدام صورت گرفت. وى یادآور شد: پس از اطلاع امام(ره) و مسئولیتى که احساس مىکردند، ایشان دو نصیحت به ما کردند، اول اینکه دروغ نگویید و دوم اینکه دشنام ندهید. جالب اینجاست که من براى مسئله دروغگفتن از ایشان مدرک خواستم و پرسیدم شما کدامیک از عرایض ما را دروغ دانستهاید که ایشان با بزرگوارى به نکتهاى که در دفاع از خودشان بیان کرده بودیم و به نوعى خارج از واقعیت بود اشاره کردند.
دعایى با اشاره به نکتهاى که امام(ره) به عنوان مصداق دروغ از آن یاد کرده بودند، گفت: خاطرم هست مرحوم شهید چمران در زمانى که عضو اتحادیه انجمنهاى اسلامى دانشجویان در آمریکا بود، جزوهاى را در دفاع از امام(ره) و تبیین جریانهاى 15خرداد نوشته بود. شاه و اطرافیانش مدعى بودند امام حامى فئودالیسم و خود نیز زمیندار بودهاند. شهید چمران در پاسخ به این اتهامات نوشته بود پیشواى این نهضت یعنى آیتالله خمینى حتى یک وجب زمین هم ندارد. امام(ره) فرمودند این مسئله واقعیت ندارد و ما در خمین زمین داریم و در آنها کشاورزى مىشود، البته این زمینها در اختیار اخوى من است و درآمد حاصل از آنجا را هم به بستگان نیازمند یا دیگر فقرا مىدهیم، ولى اینطور نیست که ما یک وجب زمین نداشته باشیم. شما باید راست بگویید. مدیرمسئول روزنامه اطلاعات اضافه کرد: امام(ره) همچنین تأکید کردند فحش و ناسزا ندهید؛ چرا که صرف بیان حقیقت و ارائه مستندات و واقعیات، دشمن را افشا مىکند. ما با رعایت این تذکرات کار خود را شروع کردیم و حدود هفت سال این برنامه ادامه داشت و منشأ برکات زیادى شد؛ چنان که در آن شرایط، ما موفقیتهاى خوبى در بیان دیدگاههاى حضرت امام(ره)، افشاى ماهیت دشمن و ارائه راه و رسم مبارزه کسب کردیم. پس از توافق دو رژیم حاکم بر ایران و عراق و رسیدن به تفاهم و آشتی، آن امکان متوقف شد. وى به موضوع انتصاب خود به سمت مدیرمسئول روزنامه اطلاعات و نماینده امام(ره) در این مؤسسه از سوى شخص امام خمینی(ره) نیز اشاره کرد و افزود: در حکمى که امام(ره) به من دادند وصایایى موجود بود. توصیهاى که امام داشتند این بود که از امکانات مطبوعاتىیى که در اختیار داریم در خدمت به مستضعفان جامعه بهرهبردارى شود و بىطرفى کامل را لحاظ کنیم.
من جزو اولین افرادى بودم که به کانون توحید رفتم و در حزب جمهورى اسلامى اسم نوشتم و وقتى امام(ره) امر کردند که در مؤسسه اطلاعات باشم و بر رعایت بىطرفى تأکید کردند، من عضویت خود در حزب را معلّق کردم. البته فرم را پس نگرفتم، ولى دیگر به شرکت در جلسات حزب ادامه ندادم. مدیرمسئول روزنامه اطلاعات در ادامه یادآور شد: یکى از زیباترین تذکراتى که امام(ره) به ما دادند این بود که فرمودند شما به جاى اینکه خبر مربوط به من را تیتر اول کنید و عکس من را در صفحه اول بیاورید، به سراغ زحمتکشان و تولیدکنندگانى که اثرى را خلق و به مردم خدمت مىکنند بروید و کار و خدمات شبانهروزى آنها را عرضه کنید. این تذکر براى ما بسیار شیرین و آموزنده بود. بعد از رحلت امام خمینی(ره) منویات ایشان را مقام معظم رهبرى با همان هوشمندى دنبال مىکنند و خوشبختانه با نظارت دقیق و رهنمودهاى ایشان، ما موفقیتهاى زیادى داشتهایم. دعایى در ادامه گفتوگو با ایسنا یکى از معیارهاى کار صحیح در روزنامهنگارى را وجود کمترین افراد آسیبدیده از ناحیه یک رسانه برشمرد و افزود: اگر شکایت از یک رسانه و اعتراض به درج یک مطلب در آن و سرانجام بازخواست کردن از یک مسئول در رسانه ملاک باشد، من این افتخار را دارم که از ابتداى کار یعنى از اردیبهشت ماه 1359 تاکنون به هیچ دادگاهى احضار نشدهام. وى اضافه کرد: تنها یک بار از ما شکایت شد و شاکى هم حق داشت؛ چرا که در انتخابات ریاستجمهورى سال 76 که آقاى ناطق نورى رقیب آقاى خاتمى بودند، مقالهاى در روزنامه اطلاعات درج شد که در آن ضمن تجلیل از آقاى خاتمى و تحسین ایشان به نوعى تعریضى نسبت به آقاى ناطق نورى انجام شده بود که ستاد ایشان از ما شکایت کرد، ولى آقاى ناطق با بزرگوارى و جوانمردى شکایت را پس گرفت و مسئله به دادگاه کشیده نشد.
مدیرمسئول روزنامه اطلاعات راستگویی، حقیقتگویی، مستندگویى و دامن نزدن به شایعات را از جمله معیارهاى مهم یک رسانه اخلاقگرا برشمرد و اضافه کرد: فرض کنید در جامعه، بحرانى به وجود آید و به دنبال آن بحران یک حرکت قضایى صورت بگیرد و افرادى متهم شوند. طبیعتاً به صرف مطرح شدن اتهام نمىشود اعتماد کرد و با شتاب به انتشار مطالبى پرداخت که به حقوق آحاد مردم و عِرض و آبروى آنان آسیب بزند؛ چرا که یک قضاوت اولیه است و متهم باید دفاع کند. پیش از صدور نهایى حکم و قطعى شدن آن و دفاع متهم، آنچه مطرح مىشود به عنوان اتهام و دامن زدن به یک جوّ ملتهب در جامعه تلقى خواهد شد. ما تلاش مىکنیم از این جوّ فاصله بگیریم و به دامن زدن به التهاب و ترویج یک اتهام اثباتنشده کمک نکنیم.
دعایى حرمتگذارى به مخاطبان را یکى دیگر از معیارهاى رسانه سالم برشمرد و افزود: روایات دینى ما حرمت مؤمن را همطراز حرمت کعبه یا حتى بالاتر دانسته است. اگر مثلاً مخاطب یک روزنامه، صفحههاى آن روزنامه را باز کند و ببیند آغوش بازى او را دربر گرفته و با مهر و محبت و دلیل و برهان با او صحبت مىکند، این امر بسیار تفاوت دارد با اینکه مثلاً یک مشت گره کرده، به سوى او باز شود و با واژههاى خشن، قهرآلود و عتابآلود از او استقبال کند؛ البته من قصد ندارم به ابراز احساسات و برخورد مسئولانه برخى رسانهها که مصلحت را در صراحت بیشتر که گاهى با خشونت نیز همراه است، مىبینند، خرده بگیرم، ولى تصور من این است که از نظر اسلامى وقتى مىخواهیم مقولهاى را حتى در دفاع از خود بیان کنیم، باید به بهترین شیوه عرضه کنیم. قرآن کریم به صورت یک اصل عام و غالب، حتى در مورد غیرمسلمانان مىفرماید: دیگران را با حکمت و موعظه حسنه به راه خدا دعوت کنید و با آنها به طریقى که بهتر و زیباتر و اثرگذارتر است مجادله و گفتوگو داشته باشید، چه رسد به مسلمانان.
وى خاطرنشان کرد: ما تابع و پیرو مکتبى هستیم که بنیانگذار آن براى اتمام مکارم اخلاقى آمده است. این رسول گرامى در موارد متعددى مخالف بسیارى از تندگویان و ناسزاگویان بود و در برخورد و پاسخ به آنها داراى یک مشى معیّن بود و آن مشى براى ما الگو و اصل و قاعده است. روشى که خلاف قاعده باشد دلیل مىخواهد نه خود قاعده و طبیعتاً در پیروى از آن الگو نمونههاى والا و فراوانى داریم. دعایى در ادامه اظهار کرد: گاهى تأسف خوردهام که یک شخصیت فرهیخته و ارجمند در نظام جمهورى اسلامى ایران در رسانهاى مورد اتهام واقع شده و وقتى آن بزرگوار براى پاسخ به آن نشریه متوسل شده، نشریه از چاپ توضیح ابا کرده است. آن بزرگوار به ما متوسل شده بود و مىگفت من حق دارم در این جامعه از خودم دفاع کنم و ناگزیر از پاسخ به اتهامات آن نشریه هستم، ولى آن نشریه پاسخ مرا منعکس نمىکند. ما این افتخار را داشتهایم که متن پاسخ را منتشر کردهایم، آن هم بدون اینکه به رسانه صدمهرساننده اشارهاى کنیم.اى کاش دوستانى که مسئولان اداره چنین رسانههایى هستند، انصاف بیشترى مىداشتند و اجازه مىدادند یک فرد آسیبدیده از ناحیه آنها به طور کامل از خود دفاع کند و به آنچه حق است، برسد.
البته ما به رسانهها و روزنامهها احترام مىگذاریم و با همکاران مطبوعاتىمان برادریم و براى آنان نیز حرمت قائلیم؛ هرچند اختلافنظر و روش هم داشته باشیم. مدیرمسئول روزنامه اطلاعات در ادامه گفتوگوى خود با ایسنا با اشاره به برخى بداخلاقىهاى رسانهاى در شرایط امروز در کشور اظهار کرد: براى نمونه در مورد اخیر انتخاباتى صورت گرفت، نتیجه آن براى برخى جریآنها و کاندیداها مطلوب واقع نشد و به صورت طبیعى اعتراضاتى انجام شد. در برخورد با این اعتراضات جریانهایى برآشفتند و عکسالعملهایى نشان دادند. همچنین در برخورد با این موضوع از سوى هر دو جریان عمده کشور اظهاراتى صورت گرفت و یک طرف، قاطعانه طرف دیگر را وابسته به دشمن، خائن و جنایتکار توصیف کرد، اما فرهیختگان جامعه و کسانى که مسئولیت اداره جامعه ما را به عهده دارند براى قضاوت در این امر اقداماتى کردند که یکى از اقدامات جالب و زیبا، فراخوان طرفین قضیه بود. آنها پیشنهاد کردند مسئله به نهادهاى نظارتى ارجاع شود، ولى نتیجه خوشایندى حاصل نشد.
دعایى ادامه داد: به دنبال این مسئله شخص اول جامعه ما که همه ملزم به اطاعت از فرامین ایشان هستیم در اظهارات خود رهنمودهاى دقیقى داشتند؛ یکى از اظهارات ایشان این بود که ما باید حداقل دافعه و حداکثر جاذبه را داشته باشیم و هیچیک از طرفین قضیه را نیز به دشمن بودن و ارتباط با بیگانه متهم نمىکنیم. این یک معیار است که وقتى با کسى مخالف هستیم و حرکت اعتراضى او را هم برنمىتابیم، به سرعت وى را به بیگانه نسبت ندهیم و دستنشانده بیگانه و خائن معرفى نکنیم. وى همچنین با بیان اینکه دادن چنین نسبتهایى عجولانه و عصبى است، افزود: یکى از پیشکسوتان این کشور و از سرآمدان ولایتمدار و پیرو رهبرى در جامعه ما یعنى آقاى عسگراولادى با صفا و معنویتى خاص در رابطه با سه نفر که الان همه تهمتها به آنها زده مىشود، قضاوتى بیان کرد و گفت «نباید اینها را به سادگى از دست بدهیم؛ چرا که اینها در خط انقلاب و پذیرش جامعه منصف و منطقگرا هستند». البته ایشان هم نسبت به این دوستان و انعطاف نشان ندادن آنها نگران است و ابراز تأسف مىکند، ولى آنها را به خیانت متهم نمىکند، همچنین آنها را از گردونه نظام و انقلاب بیرون نمىداند، بلکه بالعکس وجود اجتماعى و خدماتى آنان را از دستاوردهاى همین انقلاب مىداند. اما شاهد بودیم که در برابر چنین اظهارنظرى برخى رسانهها و افراد با خشونت و تندى عکسالعمل نشان دادند.
دعایى همچنین با بیان این مثال، «برخورد عجولانه و احساسی» را از جمله دلایل عمده بروز بىاخلاقى در برخى رسانهها برشمرد و یکطرفه عمل کردن را آفتى براى آنها دانست و گفت: فرض کنید رسانه ملى ما در ارائه آنچه علیه یک جریان است خیلى سخاوتمندانه و جدى عمل مىکند و همه حواشى و اطراف یک قضیه را بیان مىکند و به درستى ادعاهایش هم رسیدگى نمىکند، ولى من کمتر دیدهام به طرف مقابل مجال و امکان دفاع بدهد یا امکان پاسخگویى برایش قائل باشد؛ در حالى که این رفتار از اخلاق اسلامى به دور است. وقتى یک رسانه یک طرف را به تمامى و با علاقه جانبدارانه منعکس کند، ولى مجال هیچ دفاعى به طرف مقابل ندهد و هیچ امکانى را فراهم نکند که جامعه نسبت به واقعیات افکار آن طرف آشنا شود، این نوعى جفا و دورى از اخلاق اسلامى است.
دعایى با ابراز تأسف از محقق نشدن منویات مقام معظم رهبرى از سوى برخى رسانهها و جریآنها افزود: من تأسف مىخورم که به منویات مقام معظم رهبرى و تأکیدات ایشان در جذب افکار و توجه به مفاخر و اندیشهها کمتر توجه مىشود. گاهى دیدهایم نهادهاى رسمى به تقلید و پیروى از کانونهاى متعصب یک پدیده هنرى را برنتافتند و آن را طرد کردند، ولى وقتى مقام معظم رهبرى از آن پدیده اطلاع یافتند، آن را پذیرفتند و حتى تأکید کردند که ارائه و عرضه شود. این امر فاصله بسیار زیاد بین برداشت و تلقى مقام معظم رهبرى را با آنچه گاهى در برخى نهادهاى رسمى اتفاق مىافتد، نشان مىدهد.
وى با یادآورى اینکه در زمان حضرت امام(ره) نیز گاهى با پدیدههاى هنرى برخورد نادرست مىشد، اظهار کرد: خاطرم هست که یک جریان دگم در ابتداى انقلاب قصد داشت تلاشهاى هنرى در زمینه موسیقى را محدود کند و با ارائه و طرح سؤالات به نحوى که پاسخ آن به نفع پرسشکننده باشد، مىخواست براى تحریم و محدودکردن اینگونه فعالیتهاى هنرى از امام(ره) فتوا بگیرد؛ ولى پاسخ امام(ره) به آن سؤالات بسیار هوشمندانه و مترقیانه بود. دعایى اضافه کرد: امام حتى براى اینکه این امر محقق شود پذیرفتند در حضور ایشان در حسینیه جماران، انواع و اقسام آلات موسیقى به کار گرفته و به طور زنده اجرا شود. در آن زمان سرود «شهید مطهر» در حسینیه جماران اجرا شد و همه انواع سازها اعم از سازهاى بادى و زهى و غیره در آن اجرا به کار رفت. در این سرود همخوانى خانمها و آقایان نیز انجام شد و کار بسیار جالبى صورت گرفت. امام(ره) نیز از ابتدا تا انتهاى کار را شنیدند و تماشا کردند و به این ترتیب به جامعه فهماندند که چنین امورى با این ویژگىها ایرادى ندارد و مىتواند عرضه شود.
مدیرمسئول روزنامه اطلاعات همچنین اظهار کرد: اینها فاصلههایى است که انسان بین نظریات رهبرى و برخى افراد صرفاً متعصب ملاحظه مىکند. در شرایط فعلى نیز تصور من این است که منویات مقام معظم رهبرى متفاوت از برخى تندروىهاى ناروایى است که صورت مىگیرد. تأکید ایشان در بصیرت داشتن تأکید راهگشایى است و اگر دوستان هر دو طرف با تفاهم و بصیرت بیشترى به مسائل بنگرند، به نتایج مطلوبترى مىرسند. وى در ادامه معیارى روشن براى موفق بودن یا موفق نبودن مسئول یک رسانه ارائه کرد و گفت: اگر مسئول یک رسانه در پایان کار روزانه یا هنگام شب که به خانه بازمىگردد، وجدان آسودهاى داشته باشد، باید بداند موفق است ولى اگر دغدغه داشته باشد که چند نفر را اغوا کردم یا به حیثیت چند نفر صدمه زدم، واى بر او.
دعایى در ادامه، شیوه برخورد مسئولان با رسانهها را براى میداندارشدن رسانههاى اخلاقگرا در جامعه بسیار مؤثر دانست و تصریح کرد: اگر مسئولان اجرایی، یک رسانه مثلاً فحاش و خشن را صرفاً به این دلیل که حامى آنهاست، تشویق کنند و به آن بها بدهند، ترویج بداخلاقى است. برعکس، اگر یک رسانه مراعاتکننده مسائل اخلاقى و اصول روزنامهنگارى صحیح را صرفاً به این دلیل که اظهارات آنها را چون نسبت به آنها یقین نداشته یا آن اظهارات را به حال جامعه مفید نمىدانسته، انعکاس نداده توبیخ و طرد نکنند، این یک خدمت است.
مدیرمسئول روزنامه اطلاعات و نماینده ولىفقیه در این روزنامه ادامه داد: گاهى با برخورد نابجاى برخى مسئولان نسبت به رسانهاى مواجه مىشویم که همراه یا حامى آنها نبوده است و مىبینیم که آن رسانه طرد مىشود؛ این مصداق بداخلاقى و بىتوجهى است. اگر این طور نباشد و حتى برعکس، یک فرد مسئول از رسانهاى که متین بوده و اصول اخلاقى را رعایت کرده و به دلایلى در ارائه دیدگاههاى او کوتاهى کرده، نرنجد، بلکه با آن رسانه ارتباط برقرار کند، این کار او نمونهاى از انصاف و خوشاخلاقى است. وى در ادامه در ارزیابى از انتخاب شعار «رسانه اخلاقگرا؛ رسانه سالم» اظهار کرد: ضرورت مطرح شدن این شعار در شرایط امروز از نان شب هم واجبتر است. باید واقعاً بتوان این مسئله را در جامعه منعکس کرد که بداخلاقى وجود دارد و جامعه از این بداخلاقىها آزرده است و در نتیجه باید با هم مهربان و صمیمى باشیم و در عین حال انتقاد و اعتراض و استدلال هم داشته باشیم، ولى مرزهایى را بین خطا و خیانت قائل شویم و یک خطاکار را خائن ندانیم.
نباید به صرف اینکه یک بیگانه از حرکتى در جایى استقبال کرد، فوراً همین کافى باشد براى اینکه افراد را وابسته به بیگانگان و عامل آنها بدانیم. اگر بتوانیم این رعایتها را در جامعه جا بیندازیم کار بزرگى انجام دادهایم. دعایى همچنین در پاسخ به این پرسش که آیا از خط مشى خود در روزنامه اطلاعات راضى هستید؟ گفت: از این نظر که به کسى صدمه نزدهایم و آبروى کسى را نریختهایم، کاملاً راضى هستم و احساس آرامش مىکنم، ولى از این نظر که گاهى نتوانسته باشیم در ارائه مطلبى که به آرامش جامعه و آموزش دقیق آن کمک مىکند به شایستگى عمل کنیم، گاهى افسرده هستم؛ به همین دلیل همواره از دوستان صاحب قلم با التماس مىخواهم همت کنند و مطلب بنویسند و اگر گاهى توفیق پیدا نکردهام مطلبى از آنها دریافت کنم تأسف خوردهام، ولى از این نظر که به شخصیت کسى توهین نکرده یا به آبرو و حیثیت کسى و نیز به آبرو و حیثیت نظام آسیب نزدهایم، راضى و خشنود هستم.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
