5 عامل عقب‌ماندگی کشور از تجارت الکترونیکی

* تجارت الکترونیک چه نقشی در اقتصاد امروز دارد؟
** تجارت الکترونیک نقش اساسی را در بازارهای امروز به عهده گرفته است. در دنیای امروز فعالان اقتصادی به طور لحظه‌ای در فضای اقتصادی به تبادل می‌پردازند. امروزه فعالیت‌های اقتصادی از محدودیت مکان در آمده و هر کس در هر جای جهان که هست می‌تواند در هر جای دیگر و در هر بازار حضوری فعال داشته باشد.
* با توجه به اینکه ایران از آغازگران تجارت الکترونیک در منطقه بوده است. جایگاه فعالان اقتصادی ما در این بازار نوین کجاست؟
** مایه تأسف است که از انقلاب ارتباطات قریب به دو دهه می‌گذرد اما فعالان اقتصادی ما با عدم دسترسی به امکانات مطلوب جهت ورود به دنیای تجارت الکترونیک روبه‌رو هستند. متأسفانه ما هنوز با مشکل سرعت پایین در ارتباطات شبکه اینترنت روبه‌رو هستیم و رتبه ما در استفاده از این امکانات در جهان قابل دفاع نیست.
با وجود اینکه ایران از اولین کشورهایی بود که در آسیا و اولین کشور در منطقه در فعالیت‌های بین‌المللی مربوط به تجارت الکترونیکی شرکت کرد و طراحی‌های لازم را در آن زمان (14-13سال قبل) شروع کرد اما هنوز استفاده از کسب و کارهای الکترونیک جایگاهی پیدا نکرده‌ایم. از میزان علاقه‌مندی ما در آغاز این مسیر همین بس که از معدود کشورهایی بودیم که وارد مرکز استانداردهای کسب و کار الکترونیکی شدیم و در وضع قوانین آن شرکت کردیم.
مقدمات حضور ما در بازارهای نوین جهانی با استفاده از تجارت الکترونیک بیش از یک دهه قبل فراهم شد،مصوبات قانونی به این منظور در قانون برنامه پیش بینی شد مبنی بر تکلیف برخی سازمان‌های دولتی جهت کمک کردن به واحدهای پیشتاز در تجارت الکترونیک، اما به این قوانین هیچ‌گاه جامه عمل پوشانیده نشد و تخصیص بودجه لازم صورت نگرفت. بدین جهت است که ما می‌بینیم تعدادی از کشورهای منطقه در حوزه تجارت الکترونیکی از ایران گوی سبقت را ربودند.
* تجارت الکترونیک چه کمکی به اقتصاد ما خواهد کرد؟
** هزینه و سود، اصل اولیه مبادلات اقتصادی است و کسی می‌تواند در دنیای امروز موفق باشد که بتواند هزینه‌های خود را کم وسودش را بالا ببرد اما قیمت تمام شده کالا یا خدمات موضوعی نیست که بتوان با محاسبه آن را کم و زیاد کرد بنابراین باید به دنبال راهکارهای جدید بود و تجارت الکترونیک مهم‌ترین راه کم کردن هزینه‌ها و بالا بردن سود است.
زیرا با توجه به امکاناتی که در اختیار شما می‌گذارد بسیاری از هزینه‌ها اعم از بازار یابی و. . . را کاهش می‌دهد.
* با این توضیح چه مشکلاتی باعث شده ما در زمینه تجارت الکترونیک عقب بمانیم؟
** قتصاد ما به دلایل محدودیت‌های سیاسی و برخی دلایل دیگر از جمله تورم مرتباً افزایش قیمت تمام شده در کالا و خدمات را به همراه دارد. در همین رابطه هزینه بالای خدمات بانکی یکی از مولفه‌های جدی است. پس باید انگیزه ما برای اینکه هزینه مبادله را از طریق تجارت الکترونیک کاهش دهیم بیشتر از دیگران باشد نه کمتر!
* بخش خصوصی در این راستا چه کرده است؟
** اتاق بازرگانی صنایع ومعادن ایران وظیفه خود می‌داند که بستر لازم را برای یک پورتال گسترده و توانا برای کسب و کار الکترونیک فراهم کند.
* این پورتال چه کاری خواهد کرد؟
** پورتال اتاق ایران تنها در محدوده اطلاع رسانی نخواهد ماند بلکه در زمینه بستر سازی اقتصادی و آشنایی فعالان با این عرصه نیز کارهایی در برنامه خواهد داشت.
* تجارت الکترونیک وپورتال اتاق بازرگانی صنایع ومعادن ایران کدامیک از واحدهای اقتصادی را به عنوان گروه هدف برگزیده است؟
** بیشترین سرمایه‌گذاری ما روی واحدهای کوچک و متوسط خواهد بود. ویژگی این واحدها این است که بنیه شان برای هزینه جهت استفاده از نوآوری‌های روز کمتر از بنگاه‌های بزرگ است، زیرا نمی‌توانند نیروهای متخصص و در تعداد زیاد را به کار گیرند. لذا خدمات اتاق برای این واحدها به منظور دسترسی به بازار می‌تواند تعیین‌کننده باشد.
هر کس که به حوزه ارتباطات کمی آشنایی داشته باشد می‌داند که هر اتفاق نویی در این عرصه به سرعت کهنه خواهد شد و هر نوآوری در بازار رقابت به سرعت پشت سر گذاشته می‌شود.
ویژگی کار در حوزه‌های سی تی این است که اطلاعات مرتب باید روزآمد شود و این موضوع نیاز به بازخورد دارد.
بازخورد این کار پورتال اتاق هم باید توسط رسانه‌ها صورت پذیرد. مخاطبین اصلی ما علاوه بر فعالان اقتصادی رسانه‌ها هم هستند. می‌دانیم که رسانه‌ها خاستگاه اقتصادی دارند و اگر بتوانیم کمک رسانه‌های اقتصادی را در این زمینه جلب کنیم برای هر طرف یعنی فعالان اقتصادی و رسانه‌ها گامی به جلو خواهد بود.
* تجارت الکترونیک و عملکرد آن چه کمکی می‌تواند به سیستم اداری کند؟
** اصولاً در بانک‌های اطلاعاتی نمی‌توان با بخشنامه اطلاعات را به روز کرد و باید برای روزآمد بودن به ارتباط دوسویه با مخاطب پرداخت. یعنی سهمی نیز برای مخاطب در نظر گرفت تا او خود بهترین‌ها را به سرعت به بانک اطلاعاتی معرفی کند. بعضی از سایت‌ها جایزه می‌گذارند تا این کار به طور طبیعی صورت پذیرد. اما در ایران ما نیاز به مخاطب فعال داریم تا راهکارهای جذاب، زیرا مخاطب فعال خود راهکار و الگوهای نوین را به همراه می‌آورد.
بسیاری از کارهای اداری می‌تواند در سیستم الکترونیک به وسیله امکانات دیجیتالی در سرعتی بالا انجام پذیرد اما ما هنوز عادت داریم که کارتابل‌ها را نگاه کنیم.
* در زمینه تجارت الکترونیک مشکل کجاست؟
** شاید مهم‌ترینش مشکل شرکت‌های پم باشد. شرکت‌های پم بهترین تجلی بخش خصوصی در حوزه‌های سی تی هستند اما متأسفانه با عدم همکاری که شرکت مخابرات با آنها کرده است آنها در آستانه فروپاشی قرار دارند، زیرا طبق قراردادهای صورت گرفته باید شرایط مساعدی برای فعالیت آنها مهیا می‌شد که اینگونه نشده و مشکلات به وجود آمده به شکایت حقوقی منجر شده است، امیدواریم با احقاق حقوق آنها وضعیت اینترنت کشور بهتر شود.
* اینکه می‌گویید ما جزو اولین‌ها در زمینه تجارت الکترونیک بوده‌ایم تا به حال چه عملکردی داشته‌اید؟
** اگر بخواهم جواب کاملی به سؤال شما بدهم باید به برنامه سوم وچهارم اشاره کنم که افق‌های روشنی را در زمینه تجارت الکترونیک پیش‌بینی کرده که اگر آن برنامه‌ها اجرا شده بود الان به جای آنکه به شما وعده توفیق تجارت الکترونیک در آینده را بدهم از عملکردها دفاع می‌کردم.
* از برنامه سوم توسعه و پیش بینی‌ها در زمینه تجارت الکترونیک بگویید؟
** در برنامه سوم توسعه تکلیف شده بود که تا پایان برنامه شرکت‌های دولتی موظف هستند نیمی از مبادلات مالی را به صورت الکترونیک انجام دهند. یعنی باید بانک‌ها پشتیبانی از سیستم بانکداری الکترونیک و مبادلات پولی را به عهده می‌گرفتند. اگر این موضوع اجرایی شده بود امروز تجارت الکترونیک زبان آشنایی برای بازار و فضای اقتصادی ما شده بود. طبعاً به دنبال توفیق بخش دولتی در این عرصه بخش خصوصی به دنباله روی این جریان گام بر می‌داشت. متأسفانه این برنامه‌ها محقق نشد و ما امروز باید بزرگترین مشکلمان اولین مشکل باشد یعنی سرعت پایین شبکه اینترنت.
* چگونه می‌توان از این وضعیت بیرون رفت؟
** هر زمان که دولت اجازه رقابت سالم و بی‌دردسر را به بخش خصوصی دهد. یعنی شرکت‌های ایرانی بتوانند همچون کشورهای دیگر در ارائه خدمات الکترونیک وارد شوند و بانک‌ها در ارائه خدمات بانکداری الکترونیک به مشتریانشان به حد قابل قبول برسند. اگر فضا را ایجاد کنیم این اتفاق خواهد افتاد. می‌دانید که تجارت الکترونیک بدون بانک الکترونیک نمی‌تواند ادامه پیدا کند. 95 درصد از تجارت جهان در سیستم تجارت در تجارت جریان دارد یعنی هر بنگاه سود خود را از مبادله دیگر بنگاه‌ها به دست می‌آورد و برای ایجاد چنین سیستمی باید امنیت را در فرایند مالی الکترونیک تقویت کرد.
حدود هشت سال پیش قوانین مورد نیاز برای تجارت الکترونیک با همکاری بخش خصوصی و دولتی به مجلس فرستاده و تصویب شد یعنی فضای حقوقی حمایت از فعالیت‌های اقتصادی الکترونیک را تأمین‌ کرده‌ایم. ما توقع داشتیم که در سال‌های اخیر در این رابطه هم پیگیری می‌شد. امیدواریم در دولت جدید اینگونه اتفاقی بیفتد.
* چگونه می‌توان مردم را با تجارت الکترونیک آشنا کرد، به هر حال مخاطب اصلی آنها هستند؟
** باید به فرهنگ گستری در این زمینه بپردازیم. گذشته‌ای نه چندان دور، من برای اینکه استفاده از کارت‌های الکترونیک را بین دوستان ترویج کنم خود به جلسات آنها می‌رفتم و در آنجا این کارت‌ها را در اختیارشان قرار داده و بعضاً توضیحاتی نیز در خصوص استفاده از آنها ارائه می‌کردم. بهترین راهکار برای جلوگیری از سوء‌استفاده، آموزش حسن استفاده است. با چاقو می‌توان آشپزی کرد و می‌توان به دست خود آسیب رساند. باید زمینه‌های استفاده‌های درست را ترویج و در کنار آن اخلاق حرفه‌ای و اجتماعی را رشد داد. مردم اگر شغل مولد داشته باشند آنقدر مشغول خواهند شد که فرصت کارهای خلاف را نخواهند داشت.
* امنیت در تجارت الکترونیک چگونه است؟
** به بحث خوبی اشاره کردید. امنیت در فضای سایبر و مبادلات بسیار جدی است. هر کس خواهان سرویس دهی است باید امنیت را تأمین‌ کند و حتی کاربر بتواند به طور بسیار سهل و آسانی حریم خصوصی خود را تعریف کند.
مشکلی که در موج اول تجارت الکترونیک ایجاد شد این بود که به یکباره کاربران احساس کردند که هیچ حریم خصوصی ندارند. یعنی هر دو طرف قضیه هم امنیت و هم حراست از حریم خصوصی مسائلی است که بسیار مهم است.
بسیاری از دولت‌ها سوء استفاده‌هایی در دسترسی به اطلاعات کردند. اطلاع دارید بودجه‌های هنگفتی که برخی دولت‌ها در این رابطه سرمایه گذاری کردند، صدای بسیاری از شرکت‌های بزرگ را هم درآورد.
اما نباید این موضوعات را با هم قاطی کرد. ملاحظه امنیت اطلاعات بسیار درست است اما نگاه امنیتی کردن به اینترنت جایی ندارد. ما باید در هر زمینه تخصصی، نگاه تخصصی آن را داشته باشیم و از تحمیل نگرانی‌ها از یک حوزه به حوزه‌های دیگر اجتناب کنیم.
* چه باید کرد تا مشکلات تجارت الکترونیک کشور حل شود؟
** کندی در تصمیم گیری، کندی در اجرا، میزان کم ضریب نفوذ الکترونیکی، نبود ایمنی اطلاعات و امضای الکترونیکی و علائم منفی از حوزه اقتصاد کلان به حوزه تجارت الکترونیکی از مهم‌ترین دلایلی است که به اعتقاد من موجب عقب ماندگی تجارت الکترونیک در کشور شده است.
* تجارت الکترونیک چند نوع است؟
** تجارت الکترونیک در چندین مدل در دنیا جریان دارد، تجارت بنگاه با بنگاه (b2C) تجارت بنگاه با مصرف کننده (b2C) از جمله مهم‌ترین نوع تجارت الکترونیک است که به ترتیب حجم بالای تراکنش‌ها را به خود اختصاص داده‌اند. حجم کل تجارت b2C جهان در سال 2005، 9 هزار و 900 میلیارد دلار است که این رقم نسبت به سال 2004 افزایش 9/16 درصدی را نشان می‌دهد همچنین ضریب نفوذ امنیت در کشور ایران در سال 2005 حدود 1/10 اعلام شده است.
در لایحه تجارت نیز تدوین فصل جدید اسناد تجارت الکترونیکی، صدور مجوز استفاده از ضمانت‌های مستقل الکترونیکی، صدور مجوز استفاده از وکالتنامه الکترونیکی، اصلاح مقررات ناظر به دفاتر تجار و نگهداری حساب‌ها مورد توجه قرار گرفته است که می‌تواند زمینه‌ساز توسعه تجارت الکترونیک در کشور باشد.
بر مبنای اغلب پیش‌بینی‌های صورت گرفته بیش از 95 درصد حجم تجارت الکترونیکی دنیا در سطح کشورهای توسعه یافته صورت می‌گیرد و در این میان سهم قاره‌هایی نظیر آفریقا و آمریکای لاتین مجموعاً کمتر از یک درصد است.
از سوی دیگر از میان انواع مدل‌های تجارت الکترونیکی مدل بنگاه با بنگاه، بیشترین حجم مبادلات تجارت الکترونیکی را به خود اختصاص داده و حدود 95درصد تراکنش‌های تجارت الکترونیکی در سطح دنیا را شامل می‌شود. مسلم آن است که برای توسعه تجارت الکترونیک در کشور، ورود به بازارهای جهانی و عضویت در سازمان‌هایی نظیر سازمان تجارت جهانی و داشتن نظام بانکی کارآمد از الزامات اساسی به شمار می‌آید و همچنین توسعه بانکداری الکترونیک در نظام بانکی نیز بسیار حائز اهمیت است. هرچند که برخی از روش‌های ارائه خدمات بانکداری الکترونیک نظیر استفاده از کارت‌های شتاب و ماشین‌های خودپرداز بیش از گذشته مورد استفاده قرار می‌گیرد اما تا رسیدن به سطح کشورهای پیشرفته در این زمینه راهی طولانی پیش رو است.
* در فضای سایبر بسیاری معادلات بی‌نام یا با نام مستعار انجام می‌شود. آیا در اقتصاد ما این موضوع جایگاهی دارد؟
** درست است که در دنیای اقتصادی در جهان این اتفاقات می‌افتد اما سیستم حقوقی همه اقتصاد‌ها در حال مقابله با این موضوع است. یعنی سیستم حقوقی مبادلات بین‌المللی و داخلی به این سمت حرکت می‌کند که طرفین مشخص باشد. الان در هر جای دنیا که حساب بانکی داشته باشید اگر داشته‌های شما از حدی بالا برود از شما سؤال می‌شود که این پول از کجا کسب شده است. بعد از یازده سپتامبر یکی از موضوعاتی که اقتصاد دنیا را با تغییر مواجه کرد همین نظارت بر جریان وجوه در فضای بین‌المللی است.
به تبع در بانکداری الکترونیک نیز اصل مقابله با پول‌شویی مورد توجه واقع شده است. درست است که در مبادلات در سطح کوچک می‌توانید با کوپن‌های بی‌نام معاملاتی انجام دهید اما این برنامه حجمی ندارد در مقایسه با حجم مبادلات جهانی. اتفاقاً اگر بخواهیم که مبادلات اقتصادی در تجارت الکترونیک در کشورمان راه بیفتد باید با ساختاری ورود پیدا کنیم که در مبادلات طرفین و کالا کاملاً مشخص باشد. در حجم کلان اقتصاد باید اطمینان به صحت معامله وجود داشته باشد اما این نباید با اصرار بر برادر بزرگی قاطی شود. این که حریم خصوصی طرفین باید حفظ شود یک امر حیاتی است. به نوعی همان مفهوم آزادی و عدالت است. در بحث‌های اجتماعی آزادی را یک حق شخصی می‌دانند وعدالت را یک حریم جمعی، باید میان اینها توازن وجود داشته باشد. حریم خصوصی طرفین باید حفظ شود اما آنها نیز نباید در مبادله به دیگران آسیب برسانند.
* تجارت الکترونیک واقتصاد به مفهوم عام از میان بحث‌ها بیرون نخواهد آمد. برنامه‌های اجرایی کی به ثمر خواهند رسید؟
** اقتصاد نقطه تلاقی مردم و جامعه است. یکی از فوایدی که گسترش فرهنگ تجارت الکترونیکی می‌تواند داشته باشد گسترش روشنفکری در جامعه است. حد طلایی توازن این دو مفهوم می‌تواند در میان بیانات متفکرین و بزرگان ما جایش را پیدا کند. با بحث نکردن راه حلی به وجود نخواهد آمد.