هشدارهای اقتصادی خاتمی

گروه اقتصادی، خاطره وطن‌خواه: دیدار ما با سیدمحمد خاتمی در فضایی کاملاً صمیمانه صورت گرفت. نزدیک به یک ماه پس از استقرارش در دفتر موسسه باران گروه اقتصادی روزنامه شرق به دیدار شخصی می رود که هشت سال سکان اقتصاد کشور را برعهده داشته؛ هشت سالی که آغازش با شعار توسعه سیاسی همراه شد و پایانش به توسعه اقتصادی گرایید. خاتمی در این دیدار به جز اشاره به مشکلات پیش رویش در اداره اقتصاد کشور به مسائل سیاسی اشاره می کند و در نهایت همچون گذشته امیدوارانه از برنامه هایی یاد می کند که قرار است در موسسه باران دنبال کند.
خاتمی گفت: «نقد عملکرد هشت سال گذشته برنامه ای است که اخیراً در موسسه باران آغاز شده است.» او افزود: «در واقع ما به دنبال این هستیم که تحلیلی از وضعیت گذشته برای آینده ارائه کنیم زیرا آنچه مهم است نه فقط شعار که برنامه است و هر دولتی باید بداند در عرصه اقتصاد، سیاست، فرهنگ، روابط بین الملل و امنیت از چه الگویی پیروی کند و هم ملت باید بداند به چه چیز و چه کس رای می دهد. فکر می کنم بعد از ۲۷ سال باید از مرحله شعار و حرف به برنامه ریزی و تدبیر رسیده باشیم و براساس علم، کارشناسی و واقع بینی به سوی آرمان ها حرکت کنیم. امیدوارم باران بتواند در عرصه نقد و عرضه اندیشه و نیز ظرفیت سازی در صحنه های مختلف موفق باشد.»
خاتمی می گوید: نقد به دوره های قبل هم وارد است و در نهایت می خواهیم آن دوران را هم بررسی کنیم. چرا که اولویت ها باید با توجه به واقعیت ها تنظیم شود. او حرکت های اصلاحی انجام گرفته در دوران ریاست جمهوری خود را به بذرهایی تشبیه کرد که اکنون سر از خاک برآورده است منتها نگران تندبادها و احیاناً توفان هایی است که ممکن است حاصل زحماتش را به باد دهد. او گفت: از مجموعه تحولاتی که در هر دو دوره ریاست جمهوری ام رخ داد ناراضی نیستم و معتقدم پایه ها و پشتوانه های جامعه مدنی باید با اقتصاد و علم و اندیشه تکمیل می شد.
او در تشریح فعالیت های خود برای تبیین ایده گفت و گوی تمدن ها عنوان کرد که به زودی سفرهایش را در دنیای اسلام افزایش خواهد داد و قصد دارد در سایه طرح ایده گفت و گوی تمدن ها چهره واقعی تر، عقلانی تر و معتدل تری از اسلام را در دنیا به نمایش بگذارد.سیدمحمد خاتمی در این دیدار با اشاره به سیر تحولات صورت گرفته در دنیا یادآور شد: در دنیای کنونی دیگر جایی برای حکومت های متمرکز مستبد و غیرمسئول و بدون تکیه بر آرای مردم وجود ندارد. او گفتمان غالب در دنیای کنونی را مردم سالاری دانست و تصریح کرد: امروز گفتمان حاکمیت بر سرنوشت خود و گفتمان حفظ حرمت انسان گفتمان غالبی است. گرچه به دلیل برخی حوادث طنین آن کمتر از طنین گذشته است، اما در عمق جامعه وجود دارد. خاتمی تاکید کرد: اگر رادیکالیسم، تند روی، جمود و وابستگی در دورانی ظهور پیدا کند بسیار سریع عوامل انحطاط را در درون خود تولید می کند و این جریان مجبور می شود به سرعت صحنه را ترک کند.
خاتمی با اشاره ای گذرا به گسست روابط روشنفکران و حکومت درگذشته تصریح کرد: در ادوار گذشته متاسفانه روشنفکران ما نتوانسته اند روابط خود را با توده های مردم برقرار کنند و در نتیجه در انزوا به سر برده اند. درحالی که شرط اول در ایجاد این روابط شناخت مردم و وضعیت اجتماعی آنها بود. او افزود: از سویی توجه صرف حاکمیت به روشنفکران و یا توده مردم نیز موجب بروز مشکلاتی خواهد شد به همین دلیل باید این دو گروه را همواره در کنار یکدیگر دید. خاتمی در ادامه با اشاره به مشکلات موجود در برقراری روابط در دنیای اسلام اظهار داشت: رادیکالیسم چند سال گذشته در دنیای اسلام پایگاه نسبتاً محکم تری نسبت به گذشته پیدا کرده است و به همین دلیل راه را بر گفتمان اصلاح طلبی در دنیای اسلام و البته کشورهای در حال توسعه تنگ کرده است، این مسئله در برخی از کشورهای اسلامی از قبل سازمان یافته تر و مشخص تر وارد صحنه شده است.
رئیس موسسه باران با بیان اینکه نظام های توتالیتر و دیکتاتوری دیگر جایگاهی بین مردم ندارند، خاطرنشان کرد: این مسئله بسیار مهمی است که نقش کشورهای مسلمان را در آینده مشخص تر خواهد کرد. او افزود: غرب و نو محافظه کاران علاقه مند هستند که جمهوری اسلامی دست از سرسختی بردارد و با ایران وارد مذاکره شود. برای آنها که از این ایده پیروی می کنند هیچ تفاوتی ندارد که چه کسی پای میز مذاکره می آید. او با اشاره به اینکه در دوران ریاست جمهوری اش هر قدمی که در راستای اعتمادسازی برداشته می شد با مشکلات فراوان روبه رو می شد، تصریح کرد: امروز مذاکره یک ارزش محسوب می شود و به عنوان پیروزی بزرگ از آن یاد می شود درحالی که در گذشته چنین نبود. او افزود: البته این اقدام بدی نیست اما آنچه مهم است حفظ منافع نظام و مردم است. چرا که نباید به هیچ عنوان در این شرایط به دنبال بحران برویم. خاتمی گفت: وقتی بحران به وجود بیاید زیان های بزرگی می بینیم. درحالی که باید مشکلات موجود مسالمت آمیز حل شود. رئیس جمهور پیشین ایران مسئله هسته ای را یک موضوع مهم در روابط خارجی ایران ارزیابی و تصریح کرد: غربی ها هنوز باور ندارند که قصد ایران از دستیابی به انرژی هسته ای استفاده صلح آمیز از آن است بلکه آنها با توجه به ریشه های انقلابی مردم ایران فکر می کنند ایران با دستیابی به انرژی هسته ای قصد تولید سلاح هسته ای را دارد، به همین دلیل تمام تلاش خود را برای دست نیافتن ایران به این حق مسلم خود به کار می گیرند، درحالی که تولید سلاح هسته ای هیچ جایی در سیاست های راهبردی ما ندارد. وی تاکید کرد: ما بر حق خود نسبت به فناوری هسته ای صلح آمیز تاکید داشته و داریم و امیدوارم با استفاده از شرایط مناسب تری با اتخاذ دیپلماسی پویا، واقع بینانه و سنجیده بتوان بدون استقبال از بحران این مرحله را پشت سر گذاشت. او گفت: در زمان ریاست جمهوری ام پیشنهاد تشکیل کنسرسیومی متشکل از فرانسه و روسیه و ایران برای تولید سوخت هسته ای ارائه کردم اما در آن زمان مورد پذیرش واقع نشد.
معتقد بودم ایجاد این کنسرسیوم تضمین اطمینان بخشی برای کشورهای مشارکت کننده خواهد بود و از سویی برای ما هم این اطمینان حاصل می شود که در برنامه ریزی و طراحی و تولید حضور مستقیم داشته باشیم. رئیس موسسه باران با اشاره به انتخابات کنگره آمریکا که قرار است در ماه نوامبر سال جاری میلادی برگزار شود، خاطرنشان کرد: در حال حاضر فشار بر نومحافظه کاران افزایش یافته است بنابراین امکان اینکه جورج بوش رئیس جمهور آمریکا بخواهد راساً و با غرور و بدون توافق با اعضای کنگره یا خارج از چارچوب شورای امنیت رفتار خصمانه ای را در مقابل ایران در پیش بگیرد وجود ندارد و نیاز به جلب همکاری بیشتر قدرت های بین المللی و نیز توجیه افکار عمومی داخلی برای فشار به ایران دارد.
 واردات بی‌رویه، ضربه به تولید
سیدمحمد خاتمی در جریان این دیدار به مسائل اقتصادی هم اشاره کرد و یادآور شد: باید دید شعارهایی که بر مبنای آن قرار است نفت بر سر سفره مردم برود و یا وعده هایی که در این دوره به توده های مردم داده شده چقدر عملی است. او افزود: اگر تورم مهار نشود و بیکاری کاهش نیابد و یا قدرت خرید مردم بالا نرود طبعاً موج مخالفت ها به راه می افتد. او ادامه داد: در حال حاضر سرمایه گذاری در کشور با مشکل مواجه است و درآمد ناشی از افزایش بهای نفت درآمدهای کلانی را نصیب بودجه کشور ساخته است. چنین ارقامی از فروش نفت تاکنون سابقه نداشته است به طوری که امسال با وجود احتساب هر بشکه ۴۰ دلار بهای نفت در بودجه باز هم حدود ۲۰ دلار افزایش درآمد فروش در هر بشکه پیش بینی می شود. خاتمی تاکید کرد: اما این درآمد ها چگونه هزینه خواهد شد؟ خاتمی با بیان اینکه در دوران ریاست جمهوری اش با تاسیس حساب ذخیره ارزی قصد تشویق تولیدکنندگان بخش خصوصی را داشته، گفت: از این حساب که برای کنترل نوسانات بهای نفت و تقویت بخش خصوصی ایجاد شد، نزدیک به یازده میلیارد دلار برای کمک به رشد و توسعه بخش خصوصی مصوب شد و نزدیک به پنج میلیارد دلار نیز به بخش خصوصی اختصاص یافت که در نوع خود تحول عظیمی بود. او افزود: اما اکنون باید مسئولان بفرمایند که در یک سال گذشته چه مقدار از حساب ذخیره ارزی به بخش خصوصی داده شده است و چه مقدار را دولت و در چه جهتی مصرف کرده است؟ خاتمی با بیان اینکه آخرین آمار مربوط به واردات در پایان دوران ریاست جمهوری اش حدود ۳۱ میلیارد دلار بوده، خاطرنشان کرد: از این رقم فقط حدود ۱۴ درصد برای واردات کالاهای مصرفی اختصاص یافت و بقیه واردات کالاهای واسطه ای و تجهیزات بود ولی واردات در سال های ۸۴ و ۸۵ تاکنون خیلی بیشتر از اینها است و باید مشخص شود که نسبت کالاهای مصرفی به کل واردات چقدر است. ما نباید به شیوه ای رفتار کنیم که در میان مدت به افزایش بیکاری و کاهش تولید داخلی منجر شود. رئیس موسسه گفت و گوی تمدن ها با خطرناک توصیف کردن این شیوه یادآور شد: نامه ۵۰ اقتصاددان نامه قابل تاملی بود. اما با آن برخورد سیاسی شد. این درحالی است که بسیاری از امضاکنندگان آن نامه اصولاً شخصیت های سیاسی نیستند. خاتمی گفت: اگر به برخی از نیازهای واقعی مردم پاسخ داده نشود کشور لطمه خواهد دید. او افزود: هنوز هم معتقدم بهترین طرحی که در زمینه اقتصاد قابل قبول است طرح ساماندهی اقتصادی است. باید این جامعه تولید داشته باشد و در عین حال عدالت هم قربانی نشود البته عدالتی که همراه با توسعه باشد. این مباحث در برنامه سوم و سپس برنامه چهارم تجلی پیدا کرد و به دنبال آن چشم انداز ۲۰ ساله تدوین شد. خاتمی خاطرنشان ساخت: قطعاً باید نفت را به عنوان یک دارایی به حساب آورد تا منجر به افزایش تولید شود. او با اشاره به طرح هدفمند کردن یارانه ها گفت: متاسفانه این مشکل در دولت من وجود داشت و باقی ماند. به همین دلیل این مسئله را از ناکامی های دولت خود یاد کردم. خاتمی یادآور شد: سالانه ده ها میلیارد دلار یارانه انرژی پرداخت می شود که این رقم بسیار وحشتناکی است. این میزان حدود نیمی از بودجه دولت را شامل می شود، درحالی که با این میزان از بودجه می توان تامین اجتماعی نیرومندی داشت. خاتمی تصریح کرد: در سال ۷۹ برای حل این مشکل لایحه ای به مجلس وقت (مجلس ششم) بردم که در آن تاکید شده بود حتی تا سطح ۴۵ لیتر بنزین ارزان حتی مجانی در اختیار مردم قرار بگیرد و مابقی به قیمت روز فروخته شود اما این لایحه رد شد و مشکلات باقی ماند، به همین دلیل این کار عقب افتاد. خاتمی با بیان اینکه بهترین زمان آغاز این جراحی در دولت در دوره دوم بود تصریح کرد: رد این لایحه و مخالفت با آن مانع حل این مشکل شد. من نتوانستم در هدفمند کردن یارانه ها آن گونه که می خواستم موفق شوم و از این بابت متاسفم.
اقتصاد مقدم بر سیاست
رئیس موسسه باران در پاسخ به این سئوال که چرا بعد از دوره دوم ریاست جمهوری شعارهای توسعه سیاسی وی کمرنگ تر از گذشته شد، گفت: معتقدم هر دولتی که سرکار می آید یک سلسله تشکیلات سیاسی خاص به همراه می آورد که بعضاً پایه ندارد و مثل گل های مصنوعی بدون ریشه در گلدان است. درحالی که باید تشکیلات سیاسی از متن جامعه بیرون بیاید و ماحصل آن احزاب و تشکل های سیاسی وسیع تری شوند که ریشه در مردم آن کشور داشته باشد. او افزود: به همین دلیل در دوره من تلاش زیادی برای توسعه تشکل های غیردولتی شد تا بخش هایی از کشور مثل زنان و جوانان و متخصصان هویت جمعی پیدا کنند. و این بخش ها به عنوان سلول های اصلی جامعه مدنی عمل کنند تا گسترش آنها منجر به تشکیل احزاب قدرتمند شود. خاتمی یادآور شد: در دوره اول ریاست جمهوری سیاست زدگی مفرط گروه های سیاسی و خلط شدن بسیاری از مباحث نگران کننده شده بود. با وجودی که در این باره با گروه های سیاسی صحبت کردم اما احساس کردم دچار یک عقب ماندگی مزمن اقتصادی هستیم و جامعه نیاز به یک پشتوانه محکمی از لحاظ مسائل سیاسی و اقتصادی دارد. او ادامه داد: اکنون هم از مجموعه تحولاتی که در هر دو دوره رخ داد ناراضی نیستم و معتقدم پایه ها و پشتوانه های آن جامعه مدنی باید با اقتصاد تکمیل می شد. خاتمی گفت: در طول آن دو دوره هیچ وقت از شعارهایم دست برنداشتم. شاید تکیه بر آنها کمتر شد اما دلیل آن آشفتگی هایی بود که در آن زمان در سطح گروه های سیاسی به وجود آمد. او گفت: اصلاح طلبی را باید در متن جامعه جست وجو کرد و نه در اتاق های دربسته. ۱۵۰ سال است که خواست تاریخی این مردم سه اصل آزادی، استقلال و پیشرفت است. خاتمی افزود: هیچ کدام از این اصول نباید مورد غفلت قرار گیرد و می بایست و می باید از موقعیت ممتازی که انقلاب اسلامی پدید آورده بود، یعنی همسو شدن خواست تاریخی مردم و هویت تاریخی جامعه، استفاده کنیم تا پایه های جامعه مدنی پیشرو و مردم سالار سازگار با موازین دینی و فرهنگی مستحکم شود. رئیس موسسه باران خاطرنشان کرد: این ملت واقعاً از عقب ماندگی رنج کشیده و با وجود غروری که دارد همواره علاقه مند بوده که کانون تمدن بشری باشد. او با اشاره به اینکه دو دسته آزادی و دین را در مقابل هم معنا می کنند، گفت: عده ای از مرتجعین تنگ نظر و دیگر گروهی هستند که دین را قبول ندارند و وجه اشتراک این دو گروه این است که دین را با دموکراسی هماهنگ نمی دانند. درحالی که راه واقعی اصلاحات، استقرار مردم سالاری و آزادی هماهنگ با دین است. او افزود: این تئوری بود که باید ما پیش از روی کار آمدن بر روی آن کار می کردیم. و بر اساس آن استراتژی برنامه ها را مشخص می کردیم. خاتمی با بیان اینکه ضعف تدوین تئوری و استراتژی مدون، مهمترین مشکل دیروز و امروز از جمله دوران ریاست جمهوری اش بوده، یادآور شد: از مهمترین مشکلاتی که اصلاحات با آن مواجه بود همین مسئله بود و این شعارها باید در طول زمان تبدیل به گفتمان غالب می شد و نهادینه می گشت. او تاکید کرد: بخشی از این آشفتگی ها به همین دلیل رخ داد و من هم کسی را چندان مقصر نمی دانستم و نمی خواستم در برابر تمام بخش های اصلاحات دائماً موضع بگیرم، از طرف دیگر موانع واقعی در برابر حرکت اصلاحات وجود داشت و دارد، به همین دلیل با احتیاط بیشتری عمل می کردم. از سویی مردم از یک دولت انتظار داشتند که زمینه را برای تولید و اشتغال آنان فراهم کند اگرچه در این مسیر گام های خوبی برداشته شد، اما هنوز هم معتقدم تنها راه نجات جامعه استقرار یک نظام دموکراسی سنجیده و پیشرو البته سازگار با معیارهای دینی است. او حرکت های اصلاحی انجام گرفته در دوران ریاست جمهوری خود را به بذرهایی تشبیه کرد که اکنون سر از خاک برآورده و در معرض توفان قرار گرفته است. خاتمی گفت: یکی از مشکلات من در قوه مجریه اختیارات بود؛ به خصوص در زمینه اجرای قانون اساسی، که به نظر من مهمترین مسئولیت رئیس جمهوری است.