شطرنج با سه وزیر

عمید نمازی‌خواه
کشوری با جمعیت 1/306/313/812 نفر قاعدتا از مهره های اساسی صفحه شطرنج جهانی محسوب می شود؛ مهره ای که آن را به سختی نمی توان تهدید کرد و در مقابل آن نیز به راحتی نمی توان ایستادگی کرد. کشور چین توان نظامی و میزان نیروی انسانی بسیار بالایی دارد، که قدرت نظامیش را مدیون کشور همسایه اش روسیه است.
کشور روسیه، سیاست دوجانبه ای را در زمان جنگ سرد اجرا کرد. در زمان جنگ سرد (بعد از جنگ جهانی دوم)، دو رقیب اصلی آمریکا و شوروی بودند که باعث ایجاد جنگ سرد شدند.
لقب جنگ سرد به این دلیل است که هر دو ابرقدرت نظامی با وجود تسلیحات گوناگون اتمی و غیراتمی، با یکدیگر به جنگ تکنولوژی پرداختند.
در سال ۱۹۹۱ پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، از قدرت این کشور کاسته شد و در آن صورت، کشور آمریکا به عنوان تنها ابرقدرت شناخته می شد. مسئولان ارشد روسیه هم تصمیم گرفتند تا برای اینکه معادلات امنیتی جهان تغییرات اساسی نداشته باشد و جهان به سمت تک قطبی شدن یا بهتر است بگوییم آمریکایی شدن نرود، شروع به فروش تجهیزات نظامی و در بسیاری موارد تکنولوژی ساخت آنها به کشورهایی چون چین و هند بکنند و امیدوار باشند که از چنین کشورهایی که از لحاظ نظامی توان کم و از لحاظ نیروی انسانی توان بالایی دارند، شبه ابرقدرتهایی بسازند و در مقابل سیاستهای یکجانبه و جاه طلبانه آمریکا ایستادگی کنند.
ولی به تازگی قدرت نظامی این کشورها به ویژه چین پیشرفت شگفت انگیزی داشته است.
حدود ۲ دهه است که ابرقدرتهای نظامی چون آمریکا و روسیه از این موضوع وحشت دارند و بیشتر سیاستهای آنها به ویژه سیاستهای کشور آمریکا بر محدودکردن قدرت نظامی چین است. کمرنگ بودن ارتباطات آمریکا و چین در عرصه نظامی باعث پررنگ تر شدن ارتباطات نظامی چین با روسیه شد، ولی هم اکنون خود چین نیز تهدیدی برای روسیه به حساب می آید.
روسها برخلاف آمریکاییها- که تنها در صورت قدیمی شدن فناوری و تجهیزات حاضر به صدور پروانه ساخت هستند- در صورت توافق حاضرند که هر گونه تکنولوژی را به کشورهای دیگر ارائه دهند و این مساله هم به دلیل شرایط اقتصادی موجود در کشور روسیه است.
در همین راستا کشورهای چین و هند سالهاست که کلکسیونی از تولیدات نظامی برتر روسیه را خریداری کرده اند و با میزان خرید بالا، قادر به خرید تجهیزات با حداقل قیمت بوده اند. از طرف دیگر این دو کشور با صرف بودجه های تحقیقاتی هنگفت و با پرورش مهندسین تراز اول، در بسیاری از تکنولوژی های روز خودکفا شده اند. در واقع رفتاری که روسیه با چین در عرصه تسلیحات نظامی داشته است، ما را به یاد ضرب المثل «مار در آستین پروراندن» می اندازد.
در شانزدهمین کنگره حزب کمونیست چین، اطلاعات جنجال برانگیزی منتشر شد مبنی بر اینکه چین در نظر دارد ارتش خود (ملقب به ارتش آزادی بخش خلق چین) را طی ۲۰ سال آینده تبدیل به یکی از قوی ترین و مدرن ترین ارتشهای دنیا کند. به همین دلیل به مؤسسات و مجتمع های نظامی چین ماموریت داده شد که ظرف مدت ۲۰ سال کیفیت محصولات خود را به سطح استانداردهای جهانی برسانند.
آقای چی هات یان،وزیر دفاع چین نیز اعلام کرد که سیاستهای نظامی که در اولویت قرار گرفته است، تلاشهای جدی تر تحقیقاتی برای دستیابی به فن آوری کلیدی برای قطع وابستگی نظامی به واردات تسلیحات از روسیه و اسرائیل است.
از طرف دیگر چین برای روسیه بهترین مشتری است و حتی این دو کشور همسایه محسوب می شوند و مرزهای خاکی شما ل شرق چین مهمترین مکان برای ارتباط آنهاست، ولی د رصورت خودکفایی چین در عرصه تسلیحات نظامی، روسیه متحمل ضرر و زیان فراوانی خواهد شد.
صنایع نظامی روسیه کاملا وابسته به صادرات است و جالب است بدانید که تنها درآمد روسیه در بخش همکاریهای فنی _ نظامی از صادرات به کشور چین معادل بودجه ای است که دولت روسیه برای ارتش خود در نظر می گیرد و حتی بخشی از آن هم صرف تعمیر و نگهداری ماشین آلات و تجهیزات قدیمی می شود و اگر روزی چین واردات خود را از روسیه قطع کند، احتمالا بسیاری از مجموعه های صنعتی _ نظامی روسیه شکست خواهد خورد.
سابقه همکاری نظامی چین با روسیه زیاد است. در دهه های ۵۰ و ۶۰ میلادی با حضور اتحاد جماهیر شوروی در جمهوری خلق چین، صدها کارخانه عظیم با حضور اتحاد جماهیر شوروی در جمهوری خلق چین راه اندازی شد. همچنین شوروی در زمان خود برای تجهیز ۶۰ لشگر چین، تسلیحات و مهمات بسیاری در اختیار آنان قرار داد.
اولین قرارداد بزرگ آنها، خرید ۲۰ فروند هواپیمای شکاری سوخو- ۲۷ اس کا و ۶ فروند سوخو- ۲۷ یوبی کا بود. بعدها روسیه تعداد ۵۶۰ فروند هواپیمای جنگنده سوخو- ۳۰ ام کاکا به جمهوری خلق چین فروخت و در سال ۱۹۹۶ نیزتوافقنامه ای جهت فروش مجوز پروانه ساخت ۲۰۰ فروند هواپیمای شکاری سوخو- ۲۷ اس کا در کارخانه شن یانگ، با چین به امضا رسید. در صورتی که روسیه به دلیل وضعیت اقتصادی شاید مجبور به فروش آنها و چند صد فروند موشک در انواع مختلف به چین بود، چینی ها نیز با رقبت آنها را خریداری می کردند و سپس شروع به یادگیری فن آوری موجود در تسلیحات خریداری شده می کردند. البته رویه تقلید و بعد تحقیق رویه کار بسیاری از کشورهای در حال توسعه است.
تغییرات ساختاری نهادهای صادراتی تسلیحات نظامی روسیه در سالهای اخیر نیز بر صادرات روسیه تاثیرات بسیاری گذاشت.
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ساختار صادرات تسلیحات روسیه چندین بار تغییر کرده است. ابتدا هر شرکتی می توانست تسلیحات صادر کند. سپس این امر توسط سه ارگان مخصوص صادرات تسلیحات یعنی روس و اروژنیه، پروم اکسپورت و راسیسکه تکنولوژی انجام شد. اما در حال حاضر روس آبارون اکسپورت امور صادرات تسلیحات روسیه را به عهده دارد.
مدیرعامل روس آبارون اکسپورت، آقای بلیانینوف گفت: هم اکنون این کمپانی بیش از ۱۲ میلیارد دلار سفارش دریافت کرده است، ولی باز هم مشخص نیست که دوران فعالیت روس آبارون اکسپورت تا چه زمانی ادامه خواهد داشت، زیرا اخیراً مجموعه های صنایع نظامی روسیه در حال تاسیس اتحادیه های صنعتی هستند و اظهار می دارند که دوران فعالیت روس آبارون اکسپورت به سر آمده و این اتحادیه های جدید هستند که باید به صورت مستقل در بازار تسلیحات روسیه فعالیت کنند. اما مخالفان زیادی نیز هستند که هنوز تجارت و تولید را در یک اتحادیه هم خوان نمی دانند. کشور چین مرزهای آبی فراوانی دارد و به همین دلیل چینی ها توان رزمی ناوگان دریایی خود را نیز با کمک روسها به صورت چشمگیری افزایش داده اند. در سالهای ۱۹۹۹ و ۲۰۰۰ چین دو فروند ناوشکن از نوع ای-۹۵۶ از روسیه خریداری کرد. در ژانویه سال ۲۰۰۲ نیز قرارداد ساخت دو فروند دیگر از این نوع ناوشکن مجهز به موشکهای ضد کشتی پیشرفته را با روسیه به امضا رساند.
و در گذشته یعنی در دهه ۱۹۹۰ ، ۲ فروند زیردریایی الکترو دیزلی از نوع ای کا ام-۸۷۷ و ۲ فروند دیگر از نوع ۶۳۶ که یک مدل از نمونه قبلی بالاتر است را از روسیه خرید و در ادامه آن در سال ۲۰۰۲ موافقت نامه فروش ۲۸ فروند هواپیمای شکاری- دریایی سوخو- ۳۰ ام کاکا و ۲ مجموعه پدافندی اس-۳۰۰ اف مخصوص ناوگان دریایی بین دو کشور به امضا رسید. به منظور تجهیز ساماندهی پدافند هوایی جمهوری خلق چین، روسیه ۸ گردان s-۳۰۰pmu1 و ۲۷ مجموعه Tor-m1 به چین فروخت و چندی بعد نیز قرارداد فروش ۴ گردان سامانه پدافند هوایی s-۳۰۰pmu2 که نسبت به مدل قبلی مدرن تر است به امضا رساند. چین همچنین در نظر دارد برای کامل کردن پوشش پدافند کشورش چند گردان دیگر s-۳۰۰pmu از روسیه خریداری کند.
در لیست علاقه مندیهای چین خرید هواپیماهای رهگیری میگ- ۳۱ و هواپیمای بمب افکن توپولف- ۲۲ مجهز به موشکهای کروز از نوع گرانیت و همچنین رزم ناوهای اتمی از نوع ۱۱۴۴ مجهز به ۲۰ فروند موشک گرانیت و زیردریایی های اتمی از نوع ۹۴۲ که مجهز به ۲۴ فروند از این نوع موشک است نیز دیده می شود. حتی چینی ها تقاضای خرید موشکهای بالستیک قاره پیمای اس اس-۲۵ را نیز دارند.
در سنوات قبل چین از اتحاد جماهیر شوروی پروانه ساخت میگ های _ ۲۱ را خرید و خیلی سریع به فناوری ساخت آن دست یافت و نمونه آن را با نام اف-۷ ساخت و به عنوان یک رقیب سرسخت، در بازار کشورهای جهان سوم مقابل روسها قرار داد. هم اکنون تاریخ می تواند برای هواپیمای سوخو-۲۷ تکرار شود با این تفاوت که امکانات چینی ها در تجارت بیشتر از روسهاست.
حال باید منتظر بمانیم تا ببینیم تا چند سال آینده چین مشتری تبدیل به چین رقیب برای روسیه می شود یا همچنان مشتری باقی خواهد ماند. البته چینی ها برای رقابت در عرصه هوافضا باید راه بسیار سختی را طی کنند تا بتوانند گوشه ای از تکنولوژی های اصیل روسی را در اختیار بگیرند. به هر حال مطمئناً تا ۲۰ سال دیگر (بنا به وعده های مسئولان کشور چین) یک ابرقدرت نظامی دیگر به شطرنج جهانی اضافه می شود و به طور حتم اگر چنین شود، معادلات امنیتی جهان متحول خواهد شد.