رقابت‌های قدرت در خاورمیانه

* اهداف سفر پوتین به عربستان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
** این برای نخستین بار در تاریخ 2 کشور است که یک رئیس‌جمهور از روسیه به عربستان می‌رود. روابط 2 کشور در دوره جنگ سرد در چارچوب رقابت شرق و غرب تعریف می‌شد و عربستان در بلوک غرب بود. در دهه 1980 به خاطر اشغال افغانستان، عربستان منبع اصلی کمک مالی به مجاهدان افغان بود. پس از فروپاشی شوروی نیز همچنان عربستان حامی اصلی جریان‌های اسلامی در افغانستان، آسیای مرکزی، قفقاز و بالکان بود و در همه این مناطق، به نوعی رودرروی روسیه و یا متحدان آن قرار داشت. اما پس از 11 سپتامبر 2001، عربستان تحت فشار آمریکا قرار گرفت و روس‌ها از این فرصت برای نزدیک شدن به این کشور و در واقع، رخنه در عمق استراتژیک جریان‌های اسلامی دشمن خود بهره گرفتند. طی چند سال اخیر، مسکو همچنین سیاست نزدیک شدن به مسلمانان را به طور جدی دنبال کرده است که عضویت ناظر در سازمان کنفرانس اسلامی و دعوت از مقامات حماس با وجود تحریم غرب از آن جمله‌اند.
به هر حال، این سفر در چارچوب سیاست کلی و نگرش جدید روسیه به منطقه خاورمیانه و جهان اسلام انجام می‌شود و از نظر روس‌ها، عربستان یکی از ارکان مهم جهان اسلام و منشا بسیاری از جریانات اسلامی در جهان و از جمله درون و مجاور فدراسیون روسیه است. البته عربستان نیز به خاطر کاهش فشارهای آمریکا و حتی نوعی تعادل در روابط روسیه ـ ایران، مایل است از نقش و نفوذ مسکو بهره بگیرد. پوتین پیش از این به سوریه، فلسطین و مصر نیز سفر کرده و این بار با سفر به عربستان، اردن و قطر سیاست نفوذ در خاورمیانه را تکمیل می‌کند. البته ذکر این نکته ضروری است که روسیه هم در دوران جنگ سرد و هم در حال حاضر بازیگر حاشیه‌ای منطقه خاورمیانه است، اما امیدوار است که با استفاده از مشکلات موجود در روابط آمریکا با کشورهای منطقه، بر نقش خود بیفزاید و از این موضوع برای مسائل خود با غرب و ‌آمریکا و منافع خود در منطقه مجاور استفاده کند. طبعاً این امری عادی است و ذات سیاس خارجی کشورها همین است. البته در این سفر هیاتی از بازرگانان و روس نیز حضور دارند و آنها امیدوارند که مناسبات تجاری دو کشور نیز آغاز شده و روسیه بتواند بازار تجاری جدیدی به دست آورد.
* ورود روسیه به حل مناقشات بین‌المللی و استفاده از نقش عربستان تا چه اندازه در اهداف این سفر می‌گنجد؟
** روس‌ها در سال‌های اخیر، صراحتاً اعلام کرده‌اند که در جنگ میان غرب و جهان اسلام، وارد هیچ «اتحاد مقدسی» نمی‌شوند. حتی در دکترین نظامی جدید مسکو بر نقش روسیه به عنوان «داور ژئوپلتیک» بحران‌های بین‌المللی تاکید شده است. مهم‌ترین بحران بین‌المللی فعال امروز، بحران فلسطین است و عربستان نقش مهمی در این موضوع دارد و توافق اخیر حماس و فتح در مکه حکایت از وزن عربستان دارد. از طرفی، عربستان به طور غیرمستقیم در مسائلی از قبیل افغانستان نقش دارد و نیز این کشور در عراق نفوذ داشته و نسبت به آنها حساسیت‌های زیادی دارد. روس‌ه‌ا نیز پیش‌بینی‌هایی در مورد احتمال وقوع یک بحران جدید به خاطر پر رنگ شدن حضور آمریکا در خلیج فارس دارند لذت سفر به عربستان در این چارچوب هم معنا می‌یابد. به طور ملی، از نگاه مسکو، تحولات سال‌های اخیر نشان داده است که برخورد فرهنگ و تمدن غربی و اسلامی یک پای منازعات و مناقشات بین‌المللی آینده است و در جهان اسلام نیز نقش ایران و عربستان یک اصل است.
* آینده روابط آمریکا و روسیه در رهگذر ورود مسکو به عرصه حل مناقشات خاورمیانه چگونه خواهد بود؟
** آنچه مسلم به نظر می‌رسد اینکه روسیه دیگر همانند دوره یلتسین دنباله‌روی آمریکا نیست، بلکه یک سیاست مستقل را دنبال می‌کند که در بعضی جاها با آمریکا همکاری می‌کند و در مواردی هم رقابت دارد. در واقع یک روابط عادی است که نه در قالب اتحاد یا دنباله‌روی قابل تحلیل است و نه در چارچوب دشمنی و رقابت ایدئولوژیک دوره جنگ سرد. در دوران جنگ سرد، مسکو وضع موجود نظام بین‌المللی را به چالش می‌کشید و واشنگتن از آن دفاع می‌کرد، اما در حال حاضر، روسیه در نقش مدافع حاکمیت‌های ملی و نهادهای بین‌المللی و استفاده از آنها برای محدودسازی اقدامات یکجانبه آمریکا عمل می‌کند.
در سند اخیر دکترین نظامی که در دست بررسی است اشاراتی به احساس تهدید از سوی غرب و آمریکا در کنار همکاری در مقابل برخی تهدیدات نظیر تروریسم و گسترش هسته‌ای وجود دارد. شاید اگر روابط میان قدرت‌های بزرگ جهان‌ نظیر چین، اروپا، هند و روسیه را با آمریکا بررسی کنیم، تفاوت‌هایی میان آنها وجود دارد. در اروپا نیز میان سه کشور اصلی (انگلیس، فرانسه و آلمان) در روابط با آمریکا تفاوت‌هایی هست. اروپا متحد آمریکاست، اما رقابت‌های محدودی هم دارد.