تاریخچه حزب توده از تأسیس تا فروپاشی

 عرفان کریمی
دهه1320 در تاریخ معاصر ایران یکی از برهه های خاص و پرفراز و نشیبی بود که تحولات عمده و بعضا منحصر به فردی در این فاصله زمانی به وقوع پیوست . این دهه که آغاز آن با سقوط و اخراج رضا شاه همراه است ، به نوعی دوره ای است که فشارها و خفقان سیاسی ایجاد شده در دوران پهلوی اول کاهش یافته و در این بستر گروهها و احزاب سیاسی هر کدام از گوشه ای سر برآورده و فعالیتی را آغاز می کنند که عمر برخی از آ نها مانند دامنه نفوذ و تاثیرشان محدود و بعضی دارای عمر و تاثیر نسبتا طولانی تری هستند.
از میان احزابی که در دهه مورد اشاره پا به عرصه وجود گذاشت حزب توده است ، حزب توده که می توان آن را متشکل ترین و سازمان یافته ترین حزب در دوران قبل از انقلاب دانست دارای تاریخی پرپیچ و خم و پررمز و راز است . حزبی که با ایدئولوژی چ‘ و برگرفته از مارکسیسم - لینینیسم به فعالیت پرداخت و در بزنگاههای تاریخی نقشهای متعددی را ایفا نمود . اما سازمان یافته ترین حزب دوران پهلوی حزبی وابسته و دست ساخته کشور ی اجنبی بود که فرصتهای بسیاری را بر باد داد ، سرمایه های هنگفتی را زایل ساخت، خیانت هایی را مرتکب شد و توطئه های فراوانی را بعد از انقلاب علیه نظام جمهوری اسلامی طراحی و اجرا کرد .
در این مقال با نگاهی تاریخی به بررسی اجمالی تاریخچه فعالیتها، اقدامات و تشکیلات و ... حزب توده از زمان تشکیل تا فروپاشی آن پرداخت خواهد شد .
در سال1320 زمانی که ایران تحت اشغال متفقین بود ، کمینترن تصمیم گرفت برای تامین و حفظ منافع شوروی در ایران حزبی وسیع و فراگیر را تشکیل دهد. اما از آنجایی که تشکیل و فعالیت حزبی با مرام کمونیستی، هم از نظر قانونی با توجه به مصوبه سال1310 ممنوعیت داشت و هم از لحاظ مقبولیت اجتماعی با توجه به تجربه ای که حاصل فعالیت حزب کمونیست ایران در سالهای پیشین بود با مشکل روبرو گشته و می بایست شرایطی ویژه در نظر گرفته شود.
با توجه به شرایط مذکور کمینترن تصمیم گرفت به ایرانیانی که در ارتباط با آن سازمان بوده و مورد اعتمادش بودند اعلام کند «کمونیست ها و «عناصر ملی» باید مشترکا حزب وسیعی به وجود آورند و برنامه ایجاد اصلاحات اجتماعی را ، به طوری که خرده بورژوازی وسرمایه داری را نرهاند، مطرح نمایند.» (1) بنابراین با افرادی نظیر رضا روستا، سید جعفر پیشه وری و ... تماس برقرار شده و تصمیم کمینترن دال بر تشکیل یک حزب کمونیستی با پوشش ملی که حافظ و حامی منافع شوروی در ایران باشد اطلاع داده شد . طی این تماسها سلیمان میرزا اسکندری سیاستمدار کهنه کاری که عقایدی نزدیک به کمونیست ها داشت و در فعالیتهای حزبی و سیاسی فردی با سابقه به حساب می آمد، برای رهبری حزبی که می بایست تشکیل شود مورد توجه قرار گرفت.(2)
پس از فراهم آورده شدن مقدمات ، در جلسه ای که در پانزدهم مهرماه سال1320 در منزل سلیمان محسن اسکندری و با شرکت حدود هشتاد نفر برگزار شد تولد حزبی با نام «حزب توده ایران » اعلام گردید (3) از میان شرکت کنندگان در این جلسه که می توان آن را جلسه هیئت موسسان حزب توده نامید تعداد قابل توجهی جزء گروه معروف به53 نفر بودند که در سال1316 دستگیر شده و با سقوط رضا شاه از زندان آزاد شده بودند، همچنین عده ای از عناصر هوادار انگلیس نیز در چارچوب سیاست در جبهه واحد ضد فاشیستی در این جلسه شرکت داده شده بودند.(4)
در جلسه مذکور15 نفر از اعضای کمیته مرکزی موقت حزب انتخاب شده و رئوس اولین مرامنامه حزب به تصویب رسید . ارگان حزب تازه تاسیس توده نیز روزنامه سیاست تعیین شد که به مدیریت عباس اسکندری به چاپ می رسید. پس از کناره گیری عباس اسکندری از حزب توده در سال1321 روزنامه رهبر ارگان حزب شد . روزنامه هایی نظیر مردم، آژیر ، راستی ، ظفر و دماوند نیز از روزنامه های وابسته به حزب توده به شمار می رفتند (5) .
در اوایل اسفند1320 برنامه موقتی حزب توده که از آن به عنوان مرامنامه اولیه یاد می شود منتشر شد. در مرامنامه اولیه حزب کتمان کاری، ارائه تصویری ملی و دموکراتیک و پنهان نمودن چهره و اهداف اصلی حزب کاملارعایت شده بود. در این مرامنامه ادعا شده بود برنامه های حزب بدین شرح است : «محو آثار دیکتاتوری رضا شاه ، حراست از قانون اساسی ، آزادی های مدنی و حقوق انسانی ، حمایت از حقوق همه شهروندان بویژه حقوق توده ها، همیاری در مبارزه جهانی دموکراسی علیه وحشیگری فاشیسم(6)»
جالب توجه اینکه در مرامنامه اولیه حزب سعی تام شده بود تا سخنی از ایدئولوژی مارکسیسم به میان نیاید و چهره واقعی حزب هویدا نگردد. در این مرامنامه حزبی که ساخته و پرداخته وزارت امنیت شوروی بود و جلسه اعلام موجودیت آن با حضور مستقیم نماینده شوروی ( حیدرعلی اف) تشکیل شده بود، حزب توده حزبی ملی ، مترقی و معتقد به قانون اساسی مشروطه معرفی گردید و در حالی که اکثر قریب به اتفاق هیئت موسسین آن کمونیست بودند اشاره ای به مرام کمونیستی نشده بود. این شیوه ( یعنی کتمان و اختفای هویت واقعی حزب) در سالهای اولیه فعالیت حزب توده در ایران همواره به کار گرفته می شد به گونه ای که در سال1322 یعنی حدود دو سال پس از تاسیس حزب توده روزنامه رهبر ارگان این حزب نوشت: « آیا حزب توده کمونیست است؟ نسبت کمونیستی به حزب توده ایران ، نسبتی که دسته سید ضیاء می کوشند به ما وارد سازند و بدان وسیله سعی دارند سرمایه داران و تجار ایرانی را از ما بترسانند نسبتی است غلط و دور از حقیقت ...»(7)
چنین رویکردی از سوی حزب توده حاکی از آگاهی اعضای آن از اوضاع و شرایط جامعه ایران مبنی بر مخالفت با احزاب و گروههایی است که ضد مذهب و ملیت هستند. به هر حال سالهای اولیه فعالیت حزب برهمین منوال گذشت و سردمداران حزب البته به صلاحدید روسای روسی خود همواره از اعلان آشکار هویت اصلی و واقعی خود خودداری کردند . تا اینکه رویدادهای تاریخی هر آنچه آنها نهان کرده بودند را عیان ساخت . رویدادهایی نظیر امتیاز نفت شمال غائله، آذربایجان کردستان و جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران که در ادامه به آنها اشاره خواهد شد.
در دومین سال تاسیس حزب توده این حزب به کمک پشتیبان خود ، شوروی در پنچ استان مهم کشور ( آذربایجان ، خراسان ، مازندران ، گیلان و اصفهان ) کمیته ایالتی تاسیس کرده و در نوزده شهر نیز کمیته محلی تشکیل داد . همچنین اولین کنفرانس ایالتی تهران رادر17 مهر1321 برگزار کرد . اما اولین کنگره حزب در10 مرداد1323 در خیابان فردوسی تهران در مقابل کلوپ مرکزی حزب با حضور168 نماینده دارای حق رای و19 نفر مستمع آزاد برگزار گردید. در این کنگره اعضای کمیته مرکزی و کمیسیون تفتیش مشخص شدند. همچنین تقسیم کار و ساختار تشکیلاتی با تعیین هیئتهای سیاسی و دبیران و کمیسیونهای تشکیلات، تبلیغات و کمیسیون مالی و نیز مشخص شدن نماینده کمیته مرکزی، مسئول سازمان جوانان حزب و مخبر فراکسیون پارلمانی مشخص گردیده و وظایف هر یک تشریح شد . جالب توجه اینکه در این کنگره نیز همچنان در خصوص ایدئولوژی حزب (مارکسیسم - لنینیسم ) سخنی به میان نیامد (8)
حزب توده در چهارمین سال تاسیس خود یعنی سال1324 به اوج قدرت خود رسید، این امر کاملادر امتداد موضع و وضعیت شوروی قرار داشت توضیح اینکه با سقوط برلین که موفقیتی قابل توجه برای شوروی و ارتش سرخ این کشور به شمار می آمد، حزب توده که این پیروزی را موفقیت خود می دانست دست به تبلیغات وسیعی زد و هواداران این حزب در سراسر کشور به جشن و سرور پرداختند. در این میان عده ای از فعالین ظاهربین سیاسی به سوی حزب متمایل شدند. در ایران نیز شرایطی رخ داد که حزب احساس قدرت بیشتری کرد که از جمله آنها شکل گیری فرقه دموکرات در آذربایجان و کردستان به دست شوروی و برافراشتن علم جدایی در این مناطق بود.
این شرایط احمد قوام را ناچار ساخت سه وزیر توده ای وارد کابینه کند و امتیازاتی برای آنان قائل شود . بدین ترتیب که ایرج اسکندری به عنوان وزیر بازرگانی پیشه و هنر انتخاب شد ، فریدون کشاورز وزارت فرهنگ را گرفت و مرتضی یزدی نیز به وزارت بهداری رسید.
اما همان شرایطی که حزب توده را به اوج خود رسانده بود در نهایت موجبات ضعف آن را فراهم آورد ؛ توضیح اینکه حزب توده که تا آن زمان با اعمال ، رفتار و گفتار فریبکارانه سعی کرده بود خود را حزبی ملی ، اصلاح طلب ، مترقی و در عین حال غیرکمونیست جلوه دهد با حمایت صریح از فرقه دموکرات آذربایجان و کردستان که در راستای منافع و مصالح شوروی علم استقلال خواهی برافراشته بودند، هویت اصلی خود را تا حدود زیادی آشکار ساخت.
اما با بازیهای سیاسی قوام و تغییر اوضاع وشرایط بین المللی، شوروی دست از حمایت فرقه دموکرات برداشته و نشان داد که دوستی قابل اعتماد نیست همین امر نیز موجبات شکست فرقه دموکرات آذربایجان و کردستان و هویدا شدن ماهیت اصلی حزب توده را فراهم آورد.
همان گونه که اشاره شد شکست فرقه دموکرات باعث تضعیف حزب توده شد . اولین آثار ضعف نیز در داخل حزب نمایان شد ، به گونه ای که عده ای بر مشی حزب مبنی بر اطاعت بی چون و چرا از شوروی و برخی سیاستهای حزب معترض شدند . در میان معترضین افراد سرشناس نظیر جلال آل احمد و خلیل ملکی حضور داشتند.
اعتراض آل احمد از سر اعتقاد بود و زمانی که از حزب کناره گرفت روی به سمت مذهب آورده و آثاری چون غربزدگی ، خسی در میقات ، در خدمت و خیانت روشنفکران حاصل پیشیمانی وی و انتخاب راه و رسم صحیح است . اما خلیل ملکی که رهبری گروه وی را به عهده داشت که پس از مجادلات فراوان سرانجام از حزب جدا شده و «نیروی سوم» را تشکیل دادند در اعتقاد خود مانند آل احمد راسخ نبود.
وی از دامان شوروی گریخته و در دام انگلستان افتاد. هر چند انشعاب در حزب و گسستن افرادی سرشناس از آن شکست عمده ای برای حزب توده به شمار می رفت اما حزب همچنان با انجام تصفیه های تحت حمایت شوروی به حیات خود ادامه می داد و کنگره دوم خود را در پنجم اردیبهشت1327 در سالن کلوپ مرکزی حزب در تهران با شرکت118 نماینده از سازمانهای حزبی سراسر کشور تشکیل داد.(9)
در این کنگره19 نفر به عنوان اعضای کمیته مرکزی و16 نفر به عنوان مشاور انتخاب شدند. همچنین در این کنگره مرامنامه و اساسنامه جدیدی به تصویب رسید. هر چند به برنامه جدید حزب توده در رئوس اساسی خود تفاوت مهمی با مرامنامه های پیشین نداشت اما اساسنامه جدید حزب به طور کامل مبتنی بر تئوری های مارکسیستی و ساختار تشکیلاتی احزاب کمونیست بود و اصولی مانند « مرکزیت دموکراتیک » و تبعیت اقلیت از «اکثریت» و مواردی شبیه آن اصول اساسی آن را تشکیل می دادند.