ضرورت بازنگری در امر نظارت فرهنگی

رامین شریف‌زاده
یکی از وظایف هر دولتی اعم از دینی یا عرفی نظارت بر حسن اجرای قوانین است . این امر نیاز به تاکید شرعی ندارد بلکه اصلی عقلی است که اجرای آن از نظر هر انسان عاقلی الزامی است . به عبارتی چنانچه در باره حدود نظارت و نظر شارع تردیدهایی وجود داشته باشد لکن اصل آن غیر قابل تردید است .
یک جامعه شامل اجزا مختلفی است که موفقیت آن بستگی به هماهنگی اجزا مختلف آن از جمله نظام کنترل و نظارت دارد. در حقیقت زمانی که یک برنامه تهیه رهبری و هدایت آن مشخص می شود و برای اجرای آن سازماندهی به عمل می آید نخستین انتظار آن است که روند حرکت دقیقا در مسیر تحقق اهداف قرار گیرد. اطمینان از اینکه اجرای برنامه و هدایت آن درست صورت گرفته و در صورت مشاهده انحراف اقدام لازم برای تصحیح آن به عمل می آید نیازمند فرآیندی است که آن را نظارت و کنترل می نامند.
کنترل و نظارت همواره جز اصول و وظایف اساسی مدیریت بوده که ارتباط تنگاتنگی با سایر اصول و وظایف مدیریت دارد به طوری که ناکامی در آن برابر با ناکامی در مدیریت است . اصول اساسی و روش های کنترل و نظارت در متون رایج مدیریت بیان شده است اما محتوای این فرآیند بیش از هر چیزی تحت تاثیر نگرش حاکم بر اصول مدیریت و ارزش های رایج در محیط است . به عبارتی در جامعه ای که می خواهد بر اساس مبانی و ارزش های خود و در جهت تحقق اهدافش پایه گذاری شود باید نظام های کنترلی آن نیز با این ارزش ها و اهداف هماهنگی داشته باشد.
در نظام اعتقادی اسلام هستی محدود به این جهان مادی نیست که با مرگ انسان پایان پذیرد بلکه این جهان تنها جز کوچکی از هستی است و جسم انسان نیز جزئی از وجود او را تشکیل می دهد و پس از مرگ زندگی انسان در مراتب بالاتری از حیات ادامه پیدا می کند. زندگی در این جهان مقدمه ای بر حیات ابدی اوست و نحوه زندگی در آن جهان بستگی به چگونگی زندگی او در این جهان دارد بنابراین لحظات زندگی انسان ارزش بی نهایت پیدا می کند زیرا سرنوشت ابدی او را رقم می زند. « ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید « سخنی جاری نمی شود مگر اینکه رقیب و عتید نام دو فرشته که ثواب و گناه را ثبت می کنند(1) و یا « فمن یعمل مثقال ذره خیرا یره و من یعمل مثقال ذره شرا یره » پس هر کس به اندازه ذره ای کار نیک کرد پاداش خواهد دید و هر کس به اندازه ذره ای مرتکب کار زشت شد جزا خواهد دید . (2)
دین مبین اسلام با بیان نگرش خاص خود نسبت به مبادی موضوعه در تئوری های مدیریت و با ارزش های اصیل خود که مبتنی بر فطرت انسان است بیشترین تاثیر را در محتوای فرآیند کنترل و نظارت دارد. به علاوه با توجه به شمول احکام اسلامی در مرحله اجتماع و تشکیل حکومت اسلامی در زمان حیات رسول اکرم (ص) و امیرالمومنین (ع) در مرحله فرآیند نیز به ما یک نظام کاربردی ارائه می دهد. بنابراین تبیین نظام کنترل و نظارت در اسلام در دو بخش اصول اعتقادی و ارزش های اسلامی و اصول کاربردی و تمهیدات عملی اسلام صورت می گیرد. این نظارت می تواند به دو حوزه خصوصی و عمومی تقسیم شود. حوزه خصوصی آن تذکراتی است که افراد بر اساس تشخیص دینی خود به خطاکاران می دهند و البته باید تابع شرایط خاص خود باشد اما در بخش عمومی این مسئولیت بر عهده دولت است و می تواند برای آن جزا و عقاب خاص دنیوی در نظر گرفته شود. در حقیقت پایه و اساس امر به معروف و نهی از منکر بر به رسمیت شناخته شدن نوعی نظارت عمومی است . این که مسلمانان به « امر به معروف و نهی از منکر » سفارش شده اند به عنوان یک اصل جامع در قرآن پذیرفته شده و در آیات زیادی موضوع نظارت و کنترل همگانی تحت عنوان امر به معروف و نهی از منکر مطرح شده است . « و المومنون و المومنات بعضهم اولیا بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر » (3)
در سیره امام علی (ع ) نیز موارد متعددی در باره بحث نظارت دولتی می توان یافت . توصیه به عمال برای نظارت بر زیردستان که در نامه 53 نهج البلاغه درج شده دستورات کتبی ایشان به استانداران را داریم که مرتب بر نظارت بر کار عمال تاکید دارند. در عهدنامه مالک اشتر نیز ایشان وجود دستگاه نظارتی را سبب وفاداری آنان به عهد و پیمان آنان می داند : « و ابعث العیون من اهل الصدق و الوفا علیهم فان تعاهدک فی السر لامورهم حدوه لهم علی استعمال الائمانه و الرفق بالرعیه و تحفظ من الاعوان » (4)
این موضوع بیانگر این واقعیت است که یکی از مهمترین مراجعی که مسئولیت نظارت و کنترل را در مدیریت جامعه اسلامی بر عهده دارد امام است . البته منظور از نظارت امام نظارت مستقیم او نیست بلکه مجموعه وسایل و دستگاه هایی است که در یک جامعه برای نظارت و اقدام اصلاحی جامعه بکار می رود و بخشی از اختیارات و اهرم های نظارت است که در جامعه اسلامی زیرنظر مستقیم یا غیرمستقیم امام و ولی امر قرار دارد. بدیهی است که با وسعت و پیچیدگی سازمان های موجود نیاز به وجود دستگاه ها و سازمان های مختلف پیدا می شود. امام علی (ع ) در این باره می فرماید : « ولی علیکم الطاعه و ان لا تنکصوا عن دعوه و لا تفرطوا فی صلاح و ان تخوضوا الغمرات الی الحق فان انتم لم تستقیموا لی علی ذالک لم یکن احد اهون علی من اعوح منکم ثم اعظم له العقوبه ولا یجد فیهما رخصه » . و حق من بر شما پیروی و فرمانبرداری است و اینکه از فرمان من رو برنگردانید و در کاری که صلاح بدانم کوتاهی ننمائید و در سختی های راه حق فرو روید پس اگر شما اینها را درباره من بجا نیاورید هیچکس خوارتر از کجروان شما در نزد من نیست . پس او را به کیفر بزرگ می رسانم و نزد من رخصت و رهایی برای او نمی باشد.
انقلاب ما یک انقلاب فرهنگی است
درباره تعریف فرهنگ نظاریات متعدد و گاه متناقضی وجود دارد. برخی با تاکید بر اکتسابی بودن فرهنگ معتقدند که فرهنگ : « مجموعه الگوها یا هنجارهای رفتاری است که از طریق یادگیری از نسلی به نسل دیگر انتقال می یابد » . و گاهی نیز فرهنگ را به « راه و رسم زندگی جامعه » تعریف کرده اند. با چشم پوشی از مباحث مفصلی که در این مقام وجود دارد و با انتخاب دیدگاه حداکثری می توان فرهنگ را به « کلیت هم تافته باورها ارزش ها آرمان ها دانش ها هنرها فنون آداب و فعالیت های اجتماعی به عنوان بخش ذهنی فرهنگ و تمدن به عنوان بخش عینی آن » تعریف کرد.
با توجه به تعاریفی که از فرهنگ ارائه شده می توان به اهمیت آن در حیات فردی و نظام اجتماعی پی برد. مجموعه دانش ها نگرش ها عادات رسوم و... که شکل دهنده فرهنگ یک جامعه می باشند از سویی موجب انسجام اجتماعی و یکپارچگی ملی و حتی وحدت نوع بشر می باشد و از سوی دیگر همین عوامل نقش مهمی در شکل گیری شخصیت فردی دارد. از این رو گفته می شود که جامعه فرهنگ و شخصیت آنچنان با یکدیگر پیوستگی دارد که به نظر می رسد پژوهندگان به هنگامی که سعی می کنند آنها را از یکدیگر جدا کنند دچار اشتباه شوند.
بی شک نمی توان از نقش تربیت به عنوان یک اصل مهم در بحث شکوفایی فرهنگی غافل بود. تربیت شکوفاسازی استعدادها و جهت دهی آن به سوی کمال مطلوب است . تربیت ضروری ترین نیاز انسان در زندگی است و انسان بدون تربیت صحیح ره به جایی نمی برد. بدین جهت تربیت عالی ترین هدف و اساسی ترین پیام پیامبران و اولین و ضروری ترین وظیفه آنان بوده است . تربیت جریانی مستمر و فعالیتی تدریجی است که نه مرز می شناسد و نه زمان و مکان اما از آنجا که درخت تربیت زود ثمر نمی دهد و نباید انتظار داشت یک شبه یا چند ماهه در امر ظریف و پیچیده تربیت معجزه انجام گیرد نظارت مستمر و حساب شده بر وضعیت اخلاقی تحصیلی و رفتاری مردم جامعه یک ضرورت انکارناپذیر در امر تربیت است .
امام علی (ع ) که به تربیت نفس توجه ویژه ای داشته اند در این باره فرموده اند : « ای مردم ! خودتان عهده دار تربیت نفس خویش باشید و آن را از کشیده شدن به طرف هوس ها و عادات ناروا باز دارید. » ایشان در باره تاثیر محیط و جامعه در تربیت مردم گوشزد کرده و می فرماید : « واسکن الا مصار العظام فانها جماع المسلمین واحذر منازل الغفله و الجفا و قله الاعوان علی طاعه الله » در شهرهای بزرگی که مرکز اجتماع مسلمانان است مسکن گزین و از محیط و جوامعی که اهل غفلت و ستمکاری در آنجا هستند و یاران مطیع خدا کمتر در آن نواحی یافت می شوند بپرهیز.
نباید فراموش کنیم که انقلاب اسلامی ایران یک انقلاب فرهنگی است و اگر نگوییم همه اختیارات و امکانات قدر مسلم این است که می توانیم بگوییم بیشترین مهمترین و عمده ترین تلاش ها و توانمندی ها باید برای تکامل و توسعه و تحرک فرهنگی درهمه شئون فردی و اجتماعی به بهترین نحو صرف شود. این کلام و پیام رهبر کبیر انقلاب اسلامی امام خمینی در باب فکر و فرهنگ بر صحیفه دل ها و کتیبه جان ها نقش شده است : « فرهنگ مبدا همه خوشبختی ها و بدبختی های یک ملت است . نفوذ و جایگزین شدن فرهنگ آموزنده اسلامی ملی و انقلاب فرهنگی درتما م زمینه ها درسطح کشور آنچنان محتاج تلاش و کوشش است که برای تحقق آن سالیان دراز باید زحمت کشید. راه اصلاح یک مملکت فرهنگ آن مملکت است . اصلاح باید از فرهنگ شروع شود » . رهبر معظم انقلاب نیز با توجه به نقش مهم فرهنگ در ساخت جامعه مطلوب می فرمایند : « فرهنگ یک جامعه اساس هویت آن جامعه است . » و یا فرموده اند : « فرهنگ به عنوان شکل دهنده به ذهن و رفتار عمومی جامعه است . اندیشیدن و تصمیم گیری جامعه بر اساس فرهنگی است که بر ذهن آنها حاکم است . »
با توجه به این مهم که فضای فرهنگی جامعه متاثر از سیاست ها و عملکرد ارگان ها و سازمان هایی است که به نحوی از انحا به بدنه حکومت متصل هستند لذا نظام موظف به ارائه برنامه ها و سیاست هایی جهت تربیت مورد نظر اسلام است . ترسیم نقشه مهندسی فرهنگی که در سال های گذشته بسیار مورد تاکید مقام معظم رهبری قرار گرفته است در حقیقت بستری برای دستیابی به فرهنگ مطلوب در سایه منابع و مقدورات موجود است « یکی از مهمترین تکالیف ما در درجه اول مهندسی فرهنگ کشور است . »
اما از آنجا که بحث مدیریت و نظارت فرهنگی از جمله موضوعات بسیار مهم و تاثیرگذار در اصلاح جامعه به شمار می رود وظیفه همه مصلحان دلسوزان و دین مداران در این زمان بسیار سنگین است . در حقیقت همه وظیفه دارند تا به هر نحوی که می توانند در اجرای این مهم اهتمام ورزند و بی شک آرزوی گسترش فرهنگ اسلامی در جامعه محقق نخواهد شد مگر آنکه از همه اختیارات و امکانات نظام استفاده شود.
تفحص و دقت نظر در قوانین مقررات و آئین نامه هایی که تا کنون در باب مسائل تربیتی و فرهنگی توسط مراجع ذیصلاح به تصویب رسیده است نه تنها راه مناسبی جهت ارزیابی عملکرد نظام در تبیین زیر ساخت های فرهنگی مورد نظم نظام اسلامی می باشد بلکه کاستی ها و ضعف های موجود را چه در برنامه ریزی ها و چه در مرحله اجرا روشن می سازد.
بر اساس « اصل سوم » قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران دولت جمهوری اسلامی ایران موطف به بکارگیری تمامی امکانات خود به منظور ایجاد محیط مساعد برای رشد فضایل اخلاقی بر اساس ایمان و تقوا و مبارزه با کلیه مظاهر فساد و تباهی و همچنین بالا بردن سطح آگاهی های عمومی در همه زمینه ها می باشد . همچنین به استناد بند 2 قانون اهداف و وظایف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که در تاریخ 29/2/1366به ریاست جمهوری وقت ابلاغ شد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که مسئول اجرای سیاست های رسمی نظام جمهوری اسلامی ایران در زمینه فرهنگ عمومی است عهده دار تحقق وظایفی چون ایجاد زمینه های رشد فضائل اخلاقی بر اساس ایمان و تقوی و همچنین استقلال فرهنگی و مصونیت جامعه از نفوذ فرهنگ اجانب و زمینه های رواج فرهنگ و هنر اسلامی است . از سوی دیگر وظیفه تدوین اصول سیاست فرهنگی نظام جمهوری اسلامی و تعیین اهداف در جهت برنامه های فرهنگی بر عهده شورای عالی انقلاب فرهنگی قرار گرفته است . در حقیقت آئین نامه های نظارت بر نمایش فیلم و اسلاید صدور پروانه نمایش (تئاتر و موسیقی ) قوانین و مقررات چاپ کتاب و نشریات و ... که در طول سالهای پس از انقلاب توسط هیات وزیران و یا شورای عالی انقلاب فرهنگی مصوب شده اند همگی با هدف حسن اجرای قوانین و تاکید بر روند حرکت دقیق در مسیر تحقق اهداف متعالی فرهنگی به نگارش درآمده اند.
به عنوان مثال در « آئین نامه نظارت بر نمایش فیلم و اسلاید و ویدیو و صدور پروانه نمایش » که توسط هیات وزیران مورخ 8/8/1361به تصویب رسید ضمن تاکید بر این موضوع که کلیه فیلم ها و نوارهای ویدیویی باید دارای پروانه نمایش فیلم از اداره کل نظارت و نمایش وزارت ارشاد اسلامی باشد به مواردی که وجود آنها در یک فیلم می تواند مانع از صدور پروانه نمایش شود از قبیل انکار یا سست کردن اصل توحید و دیگر اصول دین مقدس اسلام نفی یا تحریف و یا مخدوش کردن فروع دین مقدس اسلام اهانت مستقیم و یا غیرمستقیم به پیامبران الهی و ... و یا شرایط و تعداد اعضای هیات نظارت اشاره شده است . همچنین هیات وزیران بنا به پیشنهاد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در تاریخ 13/7/1366 در اجرای بند 23 ماده 2 قانون اهداف و وظایف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی آئین نامه بررسی فیلمنامه و صدور پروانه فیلمسازی را تصویب کرد. در این آئین نامه صدور پروانه فیلمسازی منوط به بررسی فیلمنامه توسط شورای بررسی فیلمنامه و تایید آن می باشد که رعایت این مقررات می تواند تا حدود زیادی تضمین کننده تولیدات مطلوب نظام باشد.
به عبارتی توجه و رعایت مواد مندرج در آئین نامه ها علی رغم کاستی ها و ضعف های آشکار موجود در آنها متضمن حرکت در چارچوب قانون است لکن هنگامی که به دلایل مختلف عمل به این مصوبات مورد کم لطفی و گاه بی توجهی قرار گیرد شرایط نامطلوبی ایجاد خواهد شد. به عنوان مثال پس از انتخاب سیدمحمد خاتمی به عنوان هفتمین رئیس جمهور ایران و انتصاب عطااله مهاجرانی در سمت وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی وضعیت سینمای کشور با تحولات عجیبی روبرو شد که تا کنون شاهد آثار و عواقب آن هستیم . مرحوم سیف اله داد معاونت سینمایی وقت ارشاد در بدو ورود به کار با حمایت و دستور مهاجرانی مبادرت به اعمال سلایقی کرد که کوچکترین محمل قانونی نداشت . از جمله آنکه به بهانه جلوگیری از سانسور افکار مردم و دادن شعار آزادی اندیشه عملا بحث نظارت فیلمنامه را از دستور کار ارشاد خارج ساخت . در حالیکه تا پیش از این صدور مجوز ساخت یک فیلم منوط به تایید فیلمنامه بود از اواخر سال 1376 تایید فیلمنامه تنها به ارائه خلاصه آن در حد یک صفحه از سوی فرد متقاضی تقلیل یافت . این موضوع باعث شد تا آثاری به مرحله تولید برسند که کوچکترین وجه تشابهی میان خود فیلم و خلاصه یک صفحه ای آن وجود نداشت که از آن میان می توان به فیلم « نیمه پنهان » ساخته تهمینه میلانی به عنوان یکی از مشهودترین آثار تولید شده آن سالها اشاره کرد. متاسفانه باید اعلام کرد که این نحله نامیمون حتی در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت نهم نیز به وضعیت پیشین خود که کاملا منطبق بر آئین نامه ها و مقررات قانونی بود باز نگشت . فیلم « سنتوری » ساخته داریوش مهرجویی نمونه روشنی از این بی توجهی ها بود. فیلمی پس از گذشت چهار سال از زمان مجوز تولید ساخته شده و علی رغم بسیاری از مخالفت ها در جشنواره فجر پیشانی سینمای ایران به نمایش گذاشته می شود لکن به حق از اکران عمومی منع می شود.
در بحث نظارت هنگام ساخت فیلم که به نوبه خود می تواند از بسیاری از انحرافات و هدر رفتن سرمایه ها جلوگیری کند نیز شاهد به حاشیه رفتن کامل آن مقررات شدیم . چه بسیار مواردی را می توان نام برد که بی توجهی در نظارت بر فیلمنامه و همچنین نظارت هنگام ساخت باعث شده تا فیلمی با هزینه های بالای ساخت تولید شده اما هنگام کسب پروانه نمایش در شورای نظارت مردود شناخته شود. این موضوع نه تنها زمینه های از بین رفتن سرمایه های ملی اعم از بیت المال و یا شخصی را فراهم آورده است بلکه هزینه های بالای معنوی را برای نظام ایجاد کرده است . به عنوان مثال فیلم « آتشکار » که با هزینه « مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی » تولید شده توسط معاونت سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی غیر قابل پخش شناخته می شود.
ورود اشخاص غیر متخصص و گاه غیر متعهد به شورای نظارت فیلم نیز به نوبه خود باعث ورود انحرافات عمیقی در مفاهیم فیلم های تولید شده شد. موضوعی که اثرات سو آن همچنان در بدنه سینمای ایران به وضوح دیده می شود. متاسفانه معاونت سینمایی دولت نهم نیز توجه چندانی به وضعیت شورای نظارت نداشت به گونه ای که در طول چهار سال گذشته شاهد بروز انحرافات گسترده ای از قبیل « عرفان های وارداتی » « تفکرات پلورالیستی » « باورهای فمینیستی » و گاه دین ستیزانه در عرصه سینمای کشور بودیم . این موضوع آنچنان مشهود بود که رهبر معظم انقلاب در دیدار خود با اعضای محترم هیات دولت صریحا بخش فرهنگ را « مظلوم ترین » بخش دولت دانسته و آقای احمدی نژاد نیز نارضایتی خود را به دفعات از این نابسامانی اعلام کرده اند.
آنچه در پایان باید به آن اشاره داشت اینست که فقدان نظارت صحیح در امور فرهنگی به سرعت جامعه را در مسیر استحاله و فاصله گرفتن از اهداف و آرمانهای نظام قرار خواهد داد.