روندهای امنیتی در عراق و راهبرد ایران

عوامل ثابت ناامنی‌ها در عراق
ناامنی ها و خشونت ها در عراق از برخی عوامل ثابت و متغیر ناشی می شوند. از عوامل ثابت موثر در ناامنی عراق می توان به حضور نیروهای اشغالگر نگرش منفی کشورهای عربی به عراق جدید نوع نگرش اهل سنت داخل عراق و بافت قومی ـ فرقه ای داخل این کشور اشاره کرد.
حضور نیروهای اشغالگر
حضور نیروهای اشغالگر آمریکایی در عراق از عوامل ثابت و اصلی ناامنی در عراق محسوب می شود. چرا که این اعتقاد وجود دارد که صرف حضور این نیروها در عراق بهانه و توجیه لازم را برای خشونت و انفجار در این کشور فراهم می سازد. بنابراین تا زمانی که این نیروها در عراق حضور دارند گروه ها و افراد مختلف با انگیزه های متفاوت به ناامن سازی مبادرت خواهند ورزید.
انگیزه های ناسیونالیستی از جمله مهمترین انگیزه ها برای ناامنی و مقابله با اشغالگر و گروه های متعامل با آن محسوب می شوند. انگیزه های مذهبی به ویژه در شکل افراطی آن که حتی باعث ورود ستیزه جویان خارجی به عراق در قالب گروه هایی مانند القاعده شده است نیز عاملی عمده برای ایجاد خشونت و ناامنی با توجیه مقابله با اشغالگران شده است . نکته دیگر این که نوع مدیریت و فعالیت نیروهای اشغالگر و راهبردهای آنان نیز به ناامنی ها دامن می زند.
نگاه منفی کشورهای عربی به عراق جدید
نگاه منفی اغلب کشورها به تحولات عراق و ساختار جدید قدرت در آن نیز از عوامل ثابت و مهم ناامنی ها محسوب می شود. تداوم رویکرد منفی کشورهای عربی به عراق جدید به رغم فشارهای آمریکا و غرب بر این کشورها جهت تغییر رویکرد خود در قبال عراق و حمایت از آن کشور صورت می گیرد.
در حالی که فشارهای آمریکا ظاهرا باعث از سرگیری پاره ای از تعاملات سیاسی و دیپلماتیک این کشورها با عراق شده است اما در عرصه عمل رویکرد منفی و مخالفت اعراب با دولت عراق تداوم دارد و هنوز هم هدف و اولویت اصلی عمده سران عرب ناکامی روند سیاسی کنونی عراق است . این رویکرد منفی به حمایت کشورهای عربی از عوامل و گروه های خشونت گرا در عراق منجر می شود.
مخالفت اعراب با حاکمیت شیعی در عراق و پیامدهای آن در عرصه منطقه ای به ویژه گسترش نقش و نفوذ منطقه ای ایران از عوامل این رویکرد منفی است و به نظر می رسد تا زمانی که نگاه کشورهای عربی به عراق جدید و هویت جدید شکل گرفته در آن تغییر نکند حمایت منطقه ای عربی از ناامنی در عراق تداوم خواهد داشت .
نوع نگرش اهل سنت داخل عراق
نوع نگرش گروه های سنی به عراق جدید و عملکرد آنها در سال های ذشته نیز از دیگر عوامل ناامنی و بی ثباتی در این کشور بوده است . اعراب سنی در چند دهه گذشته به صورت مطلق در راس حاکمیت بوده اند و عمده ترین ارکان قدرت را در اختیار داشته اند اما در شرایط جدید پس از حمله آمریکا قدرت و نفوذ آنها در عراق بسیار کاهش یافته و این امر نارضایتی شدید آنها و در نتیجه مخالفت و ایجاد ناامنی را در پی داشته است .
گروه های سنی عراق نسبت به بسیاری از ارکان و ساختارهای شکل گرفته در دوره پس از صدام اعتراض و نارضایتی دارند. این گروه ها نسبت به قانون اساسی عراق پست ها و مقامات اختصاص یافته در دولت تعیین مرزهای استانی و عدم حضور سنی ها در نیروهای سیاسی و امنیتی نارضایتی هایی دارند و در مجموع نگاه آنها به شرایط جدید عراق منفی تلقی می شود. این نوع نگرش تلاش آنها را برای تغییر شرایط عراق در قالب های مسالمت آمیز و خشونت آمیز در پی داشته است . تلاش بعثی ها برای ایجاد ناامنی و همچنین همکاری با القاعده در این راستا ارزیابی می شود.
بافت اجتماعی داخل عراق
بافت اجتماعی عراق و شکاف های چندگانه قومی ـ فرقه ای چندپارگی عراق و واگرایی را در این کشور در پی دارد. این شکاف ها باعث شکل گیری منازعاتی در عرصه سیاسی و اختلاف منافع و اهداف کردها سنی ها و شیعیان شده است . در نتیجه همواره زمینه اجتماعی و سیاسی بالقوه برای تشدید منازعات و ناامنی ها در عراق وجود دارد; به گونه ای که بخش عمده منازعات در عراق در شرایط کنونی گرایش و رنگ و بوی قومی و فرقه ای دارد و امنیت سازی نیازمند مدیریت چالش های قومی ـ فرقه ای در آن کشور است .
روندها و شرایط امنیتی عراق از زمان حمله آمریکا
عراق از زمان حمله آمریکا دوره های متفاوتی را از نظر شرایط امنیتی طی کرده است . در این دوره ها شرایط امنیتی تابعی از چالش های درونی عراق و سطح چگونگی این چالش ها بوده است . از جمله اصلی ترین این چالش ها می توان به چالش منازعه قدرت گروه های سنی در برابر دولت چالش مدیریت و کنترل بین آمریکا و دولت عراق چالش امنیتی سلفی ها و بعثی ها و چالش مخالفت های منطقه ای در برابر دولت اشاره کرد که عمده ترین تاثیرگذاری را بر ناامنی ها داشته اند. بر این اساس می توان عراق را به چهار دوره متفاوت از منظر شرایط امنیتی از زمان حمله آمریکا تاکنون تقسیم کرد. دوره اول ماه های اولیه پس از اشغال عراق را شامل می شود . دوره دوم دوره تشدید و به اوج رسیدن ناامنی ها است که تا اواخر سال 2005 و اوایل سال 2006 را شامل می شود . دوره سوم دوره کاهش ناامنی ها و بهبود شرایط امنیتی به صورت نسبی است که از سال 2006 تا اوایل 2009 را شامل می شود . دوره چهارم دوره ظهور مجدد ناامنی ها و تداوم سیکل ثبات نسبی و ناامنی نسبی است که از ابتدای سال 2009 آغاز شده است .
دوره ورود اشغالگران
دوره اول دوره فروپاشی رژیم صدام و آغاز کنترل نیروهای آمریکایی در عراق طراحی های جدید درون عراق و به موازات آن شکل گیری چالش های داخلی بود. در این دوره به دلیل شرایط اولیه پس از اشغال و عدم وجود نیروهای مخالف داخلی و منطقه ای جدی ناامنی ها در سطح پایینی است .
دوره اوج گیری ناامنی‌ها
دوره دوم دوره ای است که در آن چارچوب نظام سیاسی جدید عراق به تدریج مشخص می شود و دولت دموکراتیک با حاکمیت شیعی ـ کرد از مشخصه های آن است . در این دوره سنی ها مشارکت در روند سیاسی و عرصه قدرت را نفی می کنند و تشدید منازعه قدرت گروه های سنی رخ می دهد. رویکرد اولیه سنی ها مواجهه و مقاومت مسلحانه بود که سپس به رویکرد دوگانه مشارکت و مقاومت تبدیل می شود. مشخصه دیگر این دوره تثبیت حضور آمریکا در عراق است که باعث شکل گیری گروه های شورشی و همچنین ورود ستیزه جویان افراطگرای خارجی می شود. این مساله تشدید ناامنی ها از سوی گروه های شورشی را در پی داشت که انفجار سامرا در فوریه 2006 اوج عملیات های خشونت آمیز شورشی ها بود .
مشخصه دیگر این دوره فقدان حمایت منطقه ای قوی از عراق و افزایش چالش های درونی این کشور بود که به معنای تشدید فزاینده چالش های منطقه ای دولت عراق بود. بر این اساس بود که هجوم ستیزه جویان وهابی از جهان عرب به عراق و حمایت مالی اعراب از آنها چالش های امنیتی عراق را تشدید نمود. در مجموع در مرحله دوم و در نتیجه همراهی و هم گرایی سه چالش عمده یعنی منازعه قدرت و مخالفت گروه های سنی مخالفت و مبارزه مسلحانه گروه های شورشی سلفی ـ بعثی و حمایت منطقه ای عربی از جریان شورش در عراق باعث شد ناامنی ها به اوج خود برسد. اما نکته مثبت در این دوره همکاری ها و تعامل آمریکا و دولت عراق در ایجاد امنیت بود.
دوره بهبود نسبی شرایط امنیتی
از مشخصه های این دوره افزایش سطح مشارکت گروه های سنی در روند سیاسی عراق به معنی گرایش بیشتر به رویکرد مشارکتی و راه حل های سیاسی به جای تقابل نظامی بود. نمونه عمده این رویکرد مشارکت سنی ها در انتخابات مجلس نمایندگان عراق در دسامبر 2005 بود . نکته دیگر اقدامات دولت عراق در تعدیل قانون بعثی زدایی و جذب عناصر سنی در ارتش و سازمان های دولت و پیگیری روند آشتی ملی بود که در کنار رویکرد مشارکتی سنی ها در مجموع به کاهش سطح چالش گروه های سنی با دولت منجر شد.
دومین مشخصه دوره سوم امنیتی عراق تضعیف توان و گستره عملیاتی القاعده در این کشور بود. بخش عمده ای از این مساله به رویکرد خشونت آمیز القاعده عراق و واکنش سنی ها در مقابل آن بود که به تقابل نظامی سنی ها با القاعده منجر شد. آمریکایی ها نیز با استفاده از این فرصت به سازماندهی نیروهای محلی سنی در قالب شوراهای بیداری پرداختند. نتیجه اصلی این تحول کاهش چالش سلفی ها و القاعده برای دولت عراق بود.
دیگر ویژگی این دوره فشارهای آمریکا به کشورهای منطقه جهت همکاری و کنترل مرزی بیشتر و آغاز تعاملات دیپلماتیک بین کشورهای عربی و دولت عراق بود. این مساله باعث کاهش چالش های منطقه ای عراق شد ولی هنوز ناخرسندی اعراب از وضعیت عراق تداوم دارد. نکته دیگر همکاری ها و تعاملات آمریکا و دولت عراق برای امنیت سازی بود. افزایش نیروهای آمریکایی در عراق فشارهای منطقه ای آمریکا بر دولت عراق و برخی امتیازدهی های دولت عراق به سنی ها جهت تسهیل همکاری و جذب گروه های مخالف در این راستا قابل اشاره است . در مجموع نتایج اقدامات و تحولات دوره سوم بهبود نسبی شرایط امنیتی عراق بود.
دوره ثبات و ناامنی نسبی
عمده مشخصه های دوره چهارم شرایط امنیتی عراق حاصل نتایج تحولات دوره قبل بود. از جمله این نتایج می توان به تقویت دولت عراق در عرصه داخلی و منطقه ای توافق نامه خروج نیروهای آمریکایی از عراق تحول استراتژی آمریکا از حضور نظامی به حضور سیاسی و اطلاعاتی احساس تهدید دولت عراق از فعالیت عناصر شوراهای بیداری و نفوذ بعثی ها در ساختارهای سیاسی و امنیتی جدید اشاره کرد.
از ویژگی های این دوره آغاز اعمال تدریجی حاکمیت از سوی دولت عراق و تلاش برای تقویت دولت مرکزی بود که با حفظ و افزایش نفوذ سیاسی و اطلاعاتی از سوی آمریکا در عراق در تقابل نسبی قرار گرفت . این تقابل نسبی در کنار واگذاری تدریجی مسئولیت های امنیتی به دولت عراق و خروج نیروهای آمریکایی از مناطق شهری فرصت ها و حفره هایی را برای افزایش اقدامات تروریستی و بروز ناامنی ها ایجاد می کند. مشخصه دیگر تنش های بین شوراهای بیداری و دولت عراق با توجه به تلاش دولت برای جذب انحلال و مهار این شوراهاست که برخی گرایش های مجدد به القاعده و افزایش ناامنی ها را در پی دارد. عامل دیگر افزایش تعامل و همکاری سلفی های القاعده و عناصر بعثی است که چالش سلفی ـ بعثی و ناامنی ناشی از آن را تشدید می کند. علاوه بر مولفه های فوق می توان به افزایش فعالیت ها و مخالفت های عربی در قبال دولت عراق اشاره کرد که از مسایل منطقه ای تغییر دولت در آمریکا و به ویژه حساسیت نسبت به نقش و نفوذ منطقه ای ایران تاثیرپذیر است . مجموعه عوامل و مشخصه های فوق بروز مجدد ناامنی و دوره ای از ثبات توام با ناامنی های نسبی را به همراه دارد.
عوامل متغیر در ناامنی‌های اخیر
همان گونه که عنوان شد ناامنی های عراق در طول سال های گذشته حاصل عوامل و مولفه های ثابتی بوده است و تاثیرگذاری این عوامل تداوم ناامنی ها را در پی دارد. با این حال ناامنی ها و خشونت های اخیر علاوه بر تاثیرات عوامل ثابت از برخی عوامل متغیر و مقطعی نیز ناشی می شوند که در واقع خود این عوامل زیرمجموعه عوامل و چالش های اصلی عراق هستند.
نمایش قدرت بعثی‌ها
یکی از این عوامل متغیر ناامنی های اخیر تلاش بعثی ها برای نمایش قدرت و خودنمایی در سالروز حزب بعث بود. بعثی ها در مرحله کنونی در تلاش اند تا به بازسازی و سازماندهی مجدد فعالانه و قوی در عراق بپردازند و نیروهای ناراضی از وضعیت کنونی را جذب و جهت ایجاد ناامنی بیشتر تلاش کنند. از سویی بعثی ها برای همکاری و اقدامات مشترک بیشتر با القاعده و استفاده از عناصر انتحاری این گروه نیز کوشش می کنند.
عملکرد آمریکا
عملکرد مقامات و نیروهای آمریکا در عراق نیز از عوامل ناامنی های اخیر عراق تلقی می شود. آمریکا بسیاری از زندانیانی را آزاد کرد که در شورش هایی فعال بوده و عنوان می شود که برخی از این افراد آزاد شده در انفجارات دست داشته اند. مساله دیگر تخلیه برخی مناطق از سوی نیروهای آمریکایی بدون اطلاع دولت عراق بود که به خلا امنیتی در این مناطق انجامید. روند واگذاری مسئولیت های امنیتی به نیروهای عراقی مشکلات امنیتی را ایجاد می کند اما گزارش ها نشان دهنده اختلاف نظرهایی در سطح بالاتر بین مقامات عراقی و آمریکایی است . از نشانه های این اختلاف نظر برکناری موفق الربیعی و شهوانی از پست های امنیتی در عراق از سوی دولت و تلاش آمریکا برای دادن جایگاه بهتر به بعثی ها در امور امنیتی است که به چالش عمده برای دولت مالکی تبدیل شده است .
مسایل و چالش‌های سیاسی
اختلاف نظرها و چالش های سیاسی در عراق بین گروه های مختلف نیز از عوامل بسترساز ناامنی های اخیر در عراق محسوب می شود. انتخابات شوراهای استانی در عراق باعث شکل گیری آرایش سیاسی جدیدی در سطح استان ها شده است و در بسیاری موارد انتقال عمده وظایف و مسئولیت های سیاسی و امنیتی را در پی دارد. این آرایش جدید و انتقال قدرت همیشگی و عملکرد قوی در امور امنیتی استان ها را کاهش داده است . علاوه بر این برگزاری انتخابات پارلمانی در عراق در اواخر سال جاری و رقابت های معطوف به آن می تواند چالش های امنیتی را افزایش دهد.
عوامل منطقه‌ای
به رغم تلاش های صورت گرفته برای افزایش حمایت های منطقه ای از عراق جدید و به ویژه همکاری هایی جدی برای برقراری امنیت در این کشور هنوز اراده جمعی مشترک و جدی در این خصوص مشاهده نمی شود. حتی با وجود برخی همکاری ها و حمایت های منطقه ای از امنیت سازی در عراق در سال گذشته اکنون روند معکوسی وجود دارد که ورود ستیزه جویان به عراق و ناامن سازی را تشدید می کند. علاوه بر این برخی ساز و کارهای منطقه ای ایجاد شده مانند اجلاس وزرای خارجه همسایگان عراق خنثی شده است . نکته مهم این که هنوز توافقی بین کشورهای عربی منطقه ایران و ترکیه در خصوص آینده عراق شکل نگرفته است و این مساله می تواند به تداوم چالش های امنیتی منجر شود.