سیاست مهاجرپذیری دولت ژاپن

کریستین کاریل و آلیکو کاشی راجی
مترجم: فاطمه واعظی
از سالها پیش مینورو تاکاشی برای بهبود وضع کارگران برزیلی که در ناگایو (Nagayo) زندگی می‌کنند، اولین قدم را برداشت، به فوتبال، موسیقی سامبا و سواحل برزیل می‌اندیشید. (و تصور می‌کرد از این طریق می‌تواند توجه مردم ژاپن را به زیبائیهای فرهنگ مردم برزیل جلب کند. تاکاهاشی که برزیلی ـ ژاپنی است و در یک سازمان غیرانتفاعی که حدود 60 هزار مهاجر را تحت پوشش دارد، فعالیت می‌کند اظهار می‌دارد: ژاپنی‌ها مایل به شنیدن این‌گونه مطالب نیستند. آنها فقط می‌خواهند درباره مسائل پر سر و صدا و بی‌ارزش این مهاجران صحبت کنند. او که بیشتر اوقاتش را صرف انجام امور عادی می‌کند، تمام تلاش خود در کمک به برزیلیها در رفع موانع مختلف و واهی، برای نزدیک شدن به مردم ژاپن به کار می‌گیرد. وی هنوز از بی‌توجهی دولت ژاپن درباره مسائل مربوط به بیگانگان در شکست است و از توکیو انتظار "عمل" داشته مهاجران از اهمیت خاصی برخوردارند و باید مورد توجه قرار گیرند.
در حقیقت بی‌توجهی به سخنان تاکاهاشی مؤید انفصال انتقادآمیز بیگانگان از مردم است بین خواست مردم و آنچه در حال وقوع است، اختلاف وجود دارد. بنا به دلایل مهم اقتصادی، دولت ژاپن باید نسبت به ملیت‌های مختلف روی خوش نشان دهد. جمعیت این کشور به سوی کهنسالی پیش رفته و در واقع رو به کاهش است. پیش‌بینی می‌شود در سال 2050، شمار آن از 128 میلیون نفر کنونی به حدود 105 میلیون نفر تقلیل یابد. بنا به گفته کارشناسان، برای حفظ اقتصاد کارآمد، دولت ژاپن باید نسبت به مهاجران توجه بیشتری مبذول دارد. این موضوع نه تنها کارگران خارجی بلکه اتباعی که در خارج متولد شده‌اند را هم در بر می‌گیرد. در گزارش هیات دولت در سال جاری، درصد کل خارجی‌های مقیم ژاپن نباید از سه درصد یعنی تقریباً دو برابر آمار روز، تجاوز کند.
شهروندان معمولی و کارمندان، آگاهانه یا ناآگاهانه، بر این باورند که ژاپنی‌ها دارای فرهنگی یکسان و منحصر به فرد هستند. لذا مشکل اساسی که در محاوره‌های مردم این جزیره مشاهده می‌شود، این است که آنها چگونه با افزایش مهاجران کنار آمده و تأثیر بیگانگان را بر تحولات آتی ژاپن درک کنند. مارائتی سورنن ابراز می‌دارد: دولت، در مورد مهاجران سیاست مناسبی را اعمال نکرده است، در صورتی که می‌تواند با ایجاد آژانس‌های مختلف و تغییر قوانین به این مهم به راحتی دست یابد. تی سورنن که فنلاندی بوده و به تابعیت ژاپن درآمده است، تنها نماینده تبعه پارلمان ملی یا دایت (Diet) است.
امروزه، اگر سرتاسر ژاپن را بگردید، خواهید دید که بخش عمده‌ای از شغلها به دست مهاجران خارجی این کشور اداره می‌شود. چینی‌ها در شغل آشپزی غذاهای سبک و سریع، هندیها در برنامه‌نویسی نرم‌افزاری، بنگلادشی‌ها واسطه‌های فروش ماشینهای دست دوم، برزیلیها در کارخانه‌های نساجی و سریلانکاییها به عنوان صندوق‌دار در فروشگاههای بزرگ مشغول به کار هستند. اکثریت چشمگیری از خارجیانی که تابعیت ژاپن را پذیرفته‌اند، یعنی حدود 15 هزار نفر، چینی و کره‌ای هستند، اما افرادی مثل کاُارومی ‌کی که قبلاً نامش کولین رستال بوده و در انگلستان به دنیا آمده، هم زیاد به چشم می‌خورند. می‌کی سی که 33 سال دارد و از راه ترجمه متون کامپیوتری به زبان انگلیسی امرار معاش می‌کند، اظهار می‌دارد: معمولاً مردم انتظار ندارند شخصی مانند من به تابعیت ژاپن درآمده باشد. او در بهار سال جاری تابعیت این کشور را پذیرفته است.
آمار خارجیهای مقیم ژاپن در 15 سال اخیر بیش از دو برابر افزایش داشته است. توضیح اینکه در سال 1990 مهاجران این کشور حدود 886 نفر بوده که امروز این تعداد به بیش از دو میلیون نفر رسیده است که بالغ بر 57 درصد از کل جمعیت را در بر می‌گیرد. البته این رقم در مقایسه با کشورهای اروپای غربی (بدون در نظر گرفتن آمریکا و کانادا) کمتر است. اما این تنها یک طرف قضیه است. به علت افزایش افراد کهنسال کاهش متولدین بومی، نیروی کار تقلیل یافته است، لذا بالا بردن میزان مهاجرت راه‌حل مناسبی برای جبران این کاهش به شمار می‌رود. موضوع دیگر، افزایش آمار ازدواج بین ژاپنی‌ها با غیر ژاپنی‌هاست. آمار این‌گونه ازدواجها 5/5 درصد از کل ازدواجهای سال 2004 را شامل می‌شود. (این آمار طبق اطلاعات به دست آمده در سال گذشته، ثبت شده است).
این اعداد و ارقام روند رو به رشد "مهاجرت" را نشان می‌دهد. در دهه‌های اخیر، بخش عمده‌ای از مهاجران در کشور ژاپن، قبایل کره‌ای بودند اکثریت آنها در اینجا متولد شده و به لحاظ قانونی به تابعیت این کشور درآمده‌اند. عده‌ای دیگر فوت کردنده‌اند و یا تابعیت ژاپن را نپذیرفته‌اند. لذا سهم این افراد نسبت به کل مهاجران کاهش پیدا کرده است که ساکنان دائمی ‌این کشور ـ یعنی افرادی که در خارج متولد شده و برای مدت طولانی زندگی در ژاپن را اختیار کرده‌اند. پیوسته در حال افزایش است. یکی از فعالان حقوق بشر به نام دبیتوا رودو که آمریکایی بوده و تبعه ژاپن است بیان می‌دارد: در حال حاضر غیر از متولدین در ژاپن، آمار مهاجرانی که اقامت دائمی‌ در این کشور دارند، افزایش یافته است. این بدین معناست که آنها قصد ندارند ژاپن را ترک کنند. من قبلاً اعلام کرده بودم که نیمی ‌از مهاجران متولد ژاپن هستند، اما امروز بر این باور هستم که تنها یک چهارم آنها در ژاپن به دنیا آمده‌اند.
آرودوآ ابراز داشت: پیامد آن کاملاً مشهود است. ما در آینده‌ای نه چندان دور در ژاپن افرادی را مشاهده می‌کنیم که شبیه ژاپنی‌ها نیستند، لیکن ژاپنی هستند. این غیر قابل انکار است، طبق قانون کشور ژاپن، مهاجرانی که مدت پنج سال در این کشور زندگی کرده و از سرمایه کافی برخوردار بوده و مرتکب عمل خلافی نشده باشند، می‌توانند از وزارت عدلیه، درخواست تابعیت کنند. در واقع به دست آوردن تابعیت این کشور بسیار پیچیده است و تقریباً دو سال به طول می‌انجامد.
به نظر می‌رسد به منظور برقراری ارتباط بیشتر ژاپنی‌ها با سایر مردم جهان، بسیاری از مقامات ژاپن نسبت به موضوع مهاجرت توجه خاصی معطوف داشته‌اند. پس بیایید با بیگانگان خوشرفتار باشیم. باید بدانیم اقتصاد مهاجرت را هدایت می‌کند و در حقیقت مهاجرت زاییده اقتصاد است. با وجود داشتن اقتصاد پویا و کاهش جمعیت، بسیاری از کارخانه‌های صنعتی ژاپن با کمبود نیروی کار مواجه شده‌اند و برای حل این معضل که از توان ژاپنی‌ها خارج است و یا نمی‌خواهند آن را بهبود بخشند ـ مهاجران به کمک آنها شتافته‌اند. این وضع در شهرهایی مثل‌ هاماماتسو ـ که صنایع موتوسیکلت‌سازی و ماشینهای تولید داخل توسط کارگران خارجی در آنجا فعال است ـ همچنین شهر اوتا ـ که کارخانه سوبارو و بخشهای تولیدی وابسته به آن در آنجا واقع شده، کاملاً مشهود است.
با منطقه هومی ‌گااُکا (حومه شهر تویوتا) را در نظر بگیرید ـ بخشی که 5 هزار نفر دورگه برزیلی ژاپنی، از کل جمعیت 9 هزار نفری آن در خانه‌های دولتی مدرن زندگی می‌کنند. برزیلیهایی که به ژاپن مهاجرت کرده‌اند، از قوانین دیرینه (پانزده ساله) این کشور، که در جهت رفع نیازهای کارگران مناطق خاص صنعتی، از آنها حمایت می‌کند، راضی هستند. در روزهای اخیر استانداردی آیشی (Aichi) تأکید کرد که تولید و عرضه قطعات کارخانه تویوتا و دیگر تولیدات داخلی در گرو فعالیت کارگران برزیلی است (که در حال حاضر بسیاری از آنها ساکنان دائمی ‌بوده و مجاز به اقامت در کشور ژاپن برای مدت نامعین هستند).
اخیراً هفته‌نامه (Dimond) خلاصه‌ای از وضع کشور را در سرفصلی، این چنین عنوان کرد: در این برهه از زمان ادامه فعالیت کارخانه تویوتا بدون کارگران خارجی غیرممکن است.‌ هایدنوری ساکاناکا، مدیر سابق دفتر امور مهاجران توکیو اعلام کرد: با همکاری و مساعدت این کارگران، ژاپن در ساخت ماشینهای خوب و ارزان موفق خواهد شد.
مشکل این است که مخارج این کارگران مهاجر، در مدت طولانی، چندان هم اندک نماند. مثلاً بسیاری از کارگران هومی ‌گااُکا، پاره‌وقت بوده و فاقد بیمه تندرستی و یا تأمین اجتماعی هستند (در صورتی که غالباً کارگران تمام وقت از این امتیازات برخوردار هستند). ضعف قانون در این است که کارفرمایان می‌توانند به راحتی آنها را رد کنند. برخی از آنها مهارتشان تنها به زبان ژاپنی ختم می‌شود. هیچ قانونی آنها را ملزم به فرستادن فرزندانشان به مدارس دولتی نکرده است. بسیاری از فرزندان مهاجران وقتی وارد مدرسه می‌شوند، زبان ژاپنی آنها ضعیف است و دولت عملاً اقدامات لازم را برای آموزش زبان ژاپنی به عنوان زبان دوم به آنها که وارد سیستم آموزشی می‌شوند، نکرده است. در نتیجه آمار دانش‌آموزانی که ترک تحصیل کرده‌اند بسیار بالاست. نیاز به توضیح نیست که وجود عده قابل توجهی جوان بیکار در جامعه باعث ایجاد مشکلاتی در آینده خواهد شد.
اما در مورد مهاجران هندی در بخش ادوگاوای توکیو ـ در سال 1998 نخست‌وزیر دولت وقت، یوشیرو موری، برای جبران کسری مهندسین نرم‌افزار، قانونی را از تصویب گذراند تا برنامه‌نویسان هندی به راحتی بتوانند وارد کشور شوند. جاگ موهان شاندرانی، پنجاه و دو ساله، که از سال 1978 در این حوزه زندگی می‌کرده است، ابراز داشت: در سال 2000، نام 243 هندی در اردوگاوا به ثبت رسیده است. اما امروز این تعداد به 1014 نفر یعنی چهار برابر افزایش یافته است.
در "ایندیاتاون" پدیده مهاجرت تحت کنترل درآمده است. مهاجران یک شبکه پشتیبانی تأسیس کرده‌اند که به طور مثال، برای تازه‌واردان قراردادهای اجاره‌خانه را به عنوان ضامن، امضاء می‌کنند. بیشتر تازه واردها برای بنگاههای تجاری که در مرکز شهر توکیو، محل عبور مترو از رودخانه، واقع شده عدد رمز، گذاشته‌اند. این اشخاص، مهاجران بی‌تجربه و ناتوانی را که برای ژاپنی‌ها کار می‌کنند متعجب ساخته‌اند.
هنوز برخی از سازمان‌ها، به شدت به دنبال ایجاد مدرسه‌ای برای فرزندان مهاجران هستند. در این مورد توکیو هیچ کمکی نکرده است، در حالی که دولت هند امکاناتی را برای ژاپنی‌های مقیم دهلی‌نو فراهم کرده است. از لحاظ قانونی، هنگامی ‌که اعتبار روادید هندیها پایان یابد، آنها می‌توانند به کشور خود باز گردند. هر چند که رشد جمعیت مهاجران در ژاپن نشان از آن است که عده‌ای برای ماندن در این کشور به دنبال کار می‌گردند تا وابستگانشان را هم به ژاپن بیاورند.
پنج سال از ارسال پیشنهاداتی برای دولت، از طرف گروهی از مهاجران می‌گذرد، اما هنوز هیچ پاسخی به آنها داده نشده است. تنها این عده نیستند که ابراز نگرانی کرده‌اند. گروهی از ملیتهای مختلف از طرفداران اولیه سیاست مهاجرت هستند. وزارت رفاه، کار و بهداشت ژاپن پیش‌بینی کرده است که در سال 2030 نیروی کار کشور از 66 میلیون به 10 میلیون نفر کاهش خواهد یافت.
(Hiroshi okuda) هیروشی اوکودا، رئیس اتحادیه تجاری ژاپن قبل از کناره‌گیری‌اش از کار، عناوینی را مبنی بر فراخوان عمومی، به منظور پذیرش کارگران خارجی، در همه بخشهای تجاری متذکر شد.
طرفداران مهاجرت، با استمرار این سیاست موافقند. آنچه مهم است این که این‌گونه مهاجرت‌ها تنها عامل مؤثر در جبران کاهش جمعیت است، اما اقتصاددانان، این عامل را به تنهایی کافی نمی‌دانند. یک اقتصاددان در مورگان استانلی، به نام آلبر آلن فلامن اشاره می‌کند که همیشه کارگران مهاجر نسبت به کارگران بومی ‌از بازدهی کمتری برخوردارند. به این معنی که عده بی‌شماری از خارجیان بالاجبار و به منظور جبران خلأ موجود به ژاپن آورده می‌شوند. او ابراز می‌دارد: راه‌حل مناسب این است که با به کارگیری زنان و افراد مسن ژاپنی، می‌توان درصدد افزایش تولید برآمد.
علیرغم نوسانات موجود در زندگی اجتماعی بیشتر خارجیان در ژاپن به بهترین شکل زندگی می‌کنند و مایل به بازگشت نیستند. این موضوع در مورد برزیلیهای منطقه "هومی ‌گااُکا کاملاً" صادق است. ادیشن آراکاوا که 12 ساله است، می‌گوید که او به زندگی در ژاپن بسیار علاقه‌مند است هر چند که از زمان ترک تحصیل به سختی می‌تواند منظورش را به مردم القاء کند، اما ابراز می‌دارد:"من مایل نیستم به برزیل برگردم."
ممکن است او به آرزوهایش برسد و شرایط اقامتش فراهم شود. اگر چنین شود تنها دولت ژاپن است که می‌تواند با آسان کردن شرایط تابعیت برای کسانی که در ژاپن متولد می‌شوند و با تحمیل پرداخت هزینه بیمه از طرف کارفرمایان و نیز با فراهم آوردن شرایط تحصیل اجباری برای فرزندان مهاجرانی که به طور قانونی در کشور به سر می‌برند و همچنین با فراهم آوردن امکانات لازم برای آموزش زبان ژاپنی به مقیمان خارجی، پاسخگوی اعتراضات او باشد. در گذشته هیچیک از این موضوعات به این صورت مورد انتقاد قرار نگرفته است اما می‌توان آنها را برای آینده ژاپن مفید دانست.