قرآن و راهکارهای گذر از واگرایی به همبستگی

1ـ مفهوم واگرایی و همبستگی
«واگرایی» به معنی دور شدن از همدیگر، در مقابل «همبستگی» به معنی ارتباط و پیوند بین دو چیز می‌باشد و «اتحاد»، یکی شدن دو چیز موجود است.»
مضمون اتحاد و همبستگی با الفاظی همچون: اعتصام به حبل‌الله، کلمه سواء، امت واحده، صراط مستقیم، تألیف میان دل‌ها، اخوت و برادری، بنیان مرصوص، کافة، حزب‌الله، اصلاح ذات‌البین و ریسمان خدا و مردم در قرآن به کار رفته است.
همبستگی ملی، اشتراک همه افراد یک ملت در آمال و مقاصد است، چنانچه که به منزله یک مجموعه واحد به شمار آیند و اتحاد در اصطلاح سیاسی، به معنی یگانه شدن دو یا چند کشور و پذیرش نظام سیاسی، نظامی و اقتصادی واحد است که در پی آن، به همه آن‌ها یک امت و کشور اطلاق می‌شود.
ایجاد همبستگی و اتحاد از دیدگاه اجتماعی حائز اهمیت است و مقصود از آن هم‌سویی در عقاید، آراء و کارها می‌باشد.
2ـ ارزش و اهمیت اتحاد و خطر بزرگ اختلاف و تفرقه
قرآن از همبستگی و اتحاد به عنوان نعمت بزرگی یاد کرده است و از مؤمنان خواسته تا تلخی دوران تفرقه را از یاد نبرند و به یاد داشته باشند که چگونه خداوند میان آنان انس برقرار ساخت: «واذکرو انعمت‌الله ‌علیکم‌ اذکنتم ‌اعداء فالف ‌بین ‌قلوبکم...و نعمت خدا را بر خود یاد کنید: آن‌گاه که دشمن [یکدیگر] بودید، میان دلهای شما الفت انداخت.»
همبستگی و اتحاد چنان مورد اهمیت قرآن کریم واقع شده که به تعبیر چهار آیه قرآن «اگر مصلحت ایجاب می‌کرد، خداوند با اراده تکوینی خود همه مردم را یکپارچه در یک ملت قرار می‌داد.»
پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در باب اهمیت وحدت و یکپارچگی می‌فرماید: «دست خدا بر سر جماعت است. آن‌گاه که یک نفر از جماعت جدا شد، شیطان او را می‌رباید: همان‌طور که گرگ گوسفند جدا از گله را می‌رباید.» همچنین حضرت علی (علیه‌السلام) در گفتاری بلند، سرگذشت امت‌های پیشین را گوشزد می‌کند که هنگام اتحاد چگونه دارای عزت و شوکت بودند و بر جهانیان فرمان‌روایی داشتند، اما آ‌ن‌گاه که از هم پراکنده شدند، خواری و ذلت به آنان روی آورد و خداوند لباس کرامت را از تنشان بیرون آورد.
اختلاف کلمه و پراکندگی در میان جمعیت به قدری خطرناک است که در ردیف عذاب‌های آسمانی، صاعقه‌ها و زلزله‌ها قرار گرفته است، بلکه باید گفت: ویرانی‌های ناشی از اختلاف و پراکندگی به مراتب بیشتر از ویرانی‌های ناشی از صاعقه‌ها و زلزله‌ها است، چرا که این عذاب الهی اگر دامنگیر جامعه شود، پراکندگی دل‌ها را در پی دارد و به تدریج به جبهه‌گیری و درگیری می‌انجامد.
3ـ راهکارهای گذر از واگرایی به همبستگی
قرآن به مسئله اتحاد از دیدگاه اجتماعی آن نگریسته و اتحاد بین ادیان، مسلمانان و نهاد خانواده را بیان کرده و پیوند بین دل‌های مؤمنان را نوعی تصرف الهی شمرده است. از این ‌رو، برای حفظ و ایجاد همبستگی راهکارهای زیر ارائه می‌کند:
الف ـ شناخت عوامل واگرایی در جامعه و رفع آن‌ها
اختلاف عقیدتی و اجتماعی امری عارضی و گاه ناخواسته است و مردم در سایه آموزه‌های الهی می‌توانند خود را از آن برهانند. بنابراین، عواملی را که باعث واگرایی در جامعه می‌شود، می‌توان برخاسته از ریشه‌هایی دانست که بخشی از آن‌ها اختلاف عقیدتی را به دنبال دارد و برخی اختلاف اجتماعی را. آنچه مدنظر این مقاله است، بحث درباره عوامل تفرقه و اختلاف از لحاظ اجتماعی و سیاسی است که شناخت این عوامل، راه را تا رسیدن به همبستگی ملی هموارتر می‌نماید.
واگرایی معلول عوامل مختلفی است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:
1ـ برتری‌جویی: «و ما اختلف فیه الا الذین اوتوه من بعدما جاءتهم البینت بغیا و جز کسانی که کتاب به آنان داده شد، به خاطر ستم [و حسدی] که میانشان بود، در آن اختلاف نکردند.» «و ماتفرقوا الا من بعد ما جاءهم العلم بغیا بینهم. و فقط پس از آنکه علم برایشان آمد، راه تفرقه پیمودند [آن هم] به صرف حسد [و برتری‌جویی] میان همدیگر.» در این آیات از تعبیر «بغیاً» به عنوان عامل تفرقه یاد کرده است که نشان می‌دهد از روی زیاده‌خواهی و حسد و ظلم با هم به اختلاف پرداختند.
2ـ انحصارطلبی: «ام لهم نصیب من الملک فاذا لایؤتون الناس نقیرا. آیا آنان نصیبی از حکومت دارند؟ اگر هم داشتند، به قدر نقطه پشت هسته خرمایی، چیزی به مردم نمی‌دادند.» مرحوم طبرسی درباره این آیه بیان می‌دارد که در صورت داده شدن دنیا و سلطنت به آن‌ها اندکی از حقوق مردم را ادا نمی‌کنند.
منازعات: «ولا تنزعوا فتفشلوا و تذهب ریحکم؛ با برود» یعنی با نزاع و کشمکش در میان خود ایجاد اختلاف نکنید و در نتیجه خود را دچار ضعف اراده مسازید و عزت و دولت و یا غلبه بر دشمن را از دست ندهید؛ زیرا اختلاف و تفرقه، نیروی شما را از بین می‌برد. پس آنچه مفاد این آیه به ما می‌گوید، این است که: اختلاف عقیده، کارایی و عملکرد شما را سست می‌کند و نزاع، شما را از درون پوک می‌سازد و از بیرون بی‌آبرو می‌کند.
امام علی(علیه‌السلام) می‌فرماید: «شما برادر دینی یکدیگرید و آنچه میان شما جدایی انداخته، درون پلید و نهاد بد است.»
بنابراین، برتری‌جویی، انحصارطلبی، و نزاع بین یکدیگر، عوامل واگرایی و دشمنان اصلی اتحادند و باید از صحنه جامعه رانده شوند.
ب ـ تمسک به ریسمان الهی صریح‌ترین آیه در دعوت به اتحاد: «واعتصموا بحبل‌الله جمیعا ولا تفرقوا...» است که مومنان را به چنگ زدن به ریسمان الهی و پرهیز از تفرقه دعوت می‌کند. قرآن، کتاب و سنت، دین الهی، جماعت، ولایت اهل بیت (علیهم‌السلام) و یا هر آنچه راه دست‌یابی به حق را در دین فراهم سازد، مصداق حبل‌الله دانسته شده است. اما با توجه به شواهد، بهترین تفسیر برای واژه «حبل‌الله» قرآن است؛ چنان که در روایتی از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) قرآن، ریسمان الهی کشیده شده میان آسمان و زمین معرفی شده است: «کتاب الله‌ هو حبل‌الله ‌الممدود من‌السماء الی‌الارض» و همچنین حضرت علی (علیه‌السلام) رجوع الی‌الله را رجوع به قرآن تفسیر کرده‌اند.
قرآن در کنار دعوت اکید مسلمانان به اتحاد و همبستگی و چنگ زدن به ریسمان الهی از آنان خواسته است تا به مانند پیروان ادیان پیشین که به پراکندگی فرقه‌ای جدا شدند، پراکنده نشوند. این امر نشان می‌دهد که قرآن کریم، ظهور چنین پراکندگی را پیش‌بینی کرده و به سبب خطرآفرینی، به شدت درباره آن هشدار داده است. پس پناه بردن به قرآن و استعانت جستن از قرآن یکی از راه‌های ایجاد همبستگی است:
ج ـ پایبندی به شعائر دینی، سیاسی
تشریع عبادات در اسلام به گونه‌ای است که فرد و اجتماع را به یگانگی و وحدت عملی دعوت می‌کند. دعا، نماز و مناسک حج مهم‌ترین عوامل زمینه‌ساز وحدت و همبستگی است:
1ـ دعا: قرآن از مومنان برای مناجات با خداوند چنین دعوت به عمل می‌آورد: «و قال ربکم ادعونی أستجب لکم...؛ و پروردگارتان فرمود: مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم.»
2ـ نماز: در نماز مسئله قبله واحد داشتن و نیز ضمایر جمعی که در سوره حمد آمده است، بیانگر جهت‌دهی مومنان به سوی همبستگی می‌باشد.
چنان که تأکید بر حضور در مساجد و برقراری نماز جماعت و ذکر ثواب‌های فراوان برای اقامه آن در روایات و حضور در نماز جمعه می‌تواند راهکاری برای پیوند و یگانگی بیشتر مومنان باشد و همه این‌ها نشان‌دهنده یکپارچگی و تلاش برای همبستگی مسلمانان است.
امام علی(علیه‌السلام) می‌فرماید: «همواره با بزرگ‌ترین جمعیت‌ها باشید که دست خدا با جماعت است و از پراکندگی بپرهیزید.» نماز جمعه، تظاهرات و حضور در صحنه انتخابات از مصادیق همراهی با جمعیت می‌باشد.
3ـ مناسک حج: از مهم‌ترین امتیازات اسلام نسبت به سایر ادیان، حضور مسلمانان در سرزمین وحی است که علاوه بر آثار و برکات فراوان و تبادل نظر درباره مسائل گوناگون، زمینه‌ساز همبستگی و اتحاد حقیقی است.
4ـ روزه، جهاد و امر به معروف و نهی از منکر: نیز که نشان‌دهنده اتحاد مسلمین و لزوم حفظ اجتماع مؤمنین است، همه برای ایجاد علقه‌های محکم و ناگسستنی بین افراد جامعه اسلامی تشریع شده است.
د: التزام به موازین اخلاقی
1ـ امر به معروف و نهی از منکر: قرآن بعد از اینکه مؤمنان را به چنگ زدن به ریسمان الهی و پرهیز از تفرقه دعوت می‌کند، از آنان می‌خواهد به انجام امر به معروف و نهی از منکر قیام کنند: «ولتکن منکم امه یدعون الی‌الخیر ویأمرون بالمعروف وینهون عن‌المنکر... و باید از میان شما، گروهی [مردم را] به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته وادارند و از زشتی باز دارند.» و بلافاصله بیان می‌کند: «مانند کسانی نباشید که پراکنده شدند و اختلاف کردند»
برخی مفسران این نقش را چنین تبیین کرده‌اند که: اعتصام به حبل‌الله اصل است، و به واسطه آن است که اجتماع و اتحاد، امت را مثل شخص واحدی قرار می‌دهد و دعوت به خیر، این اصل را تقویت می‌کند و امر به ‌معروف حافظ و پشتیبان آن است.
از نگاه برخی دیگر امر به معروف و نهی از منکر، پوششی اجتماعی برای محافظت جمعیت است و حفظ وحدت اجتماعی بدون نظارت عمومی ممکن نیست.
2ـ همکاری دربرو تقوا: خداوند مؤمنان را امر به تعاون و همکاری در نیکی و تقوا می‌کند: «و تعاونوا علی‌البروالتقوی» و امام صادق (علیه‌السلام) همکاری و تعاون را در بین مردم یکی از سه عاملی می‌داند که در جلوگیری از سستی و فروپاشی جامعه تأثیر مستقیم دارد: «اذالم تجتمع القرابةعلی ثلاثه اشیاء تعرضوا لدخول الوهن علیهم و شماتة الاعداء بهم وهی... والتعاون، لتشملهم العزة.» به این بیان، اگر مردم نسبت به یکدیگر حالت یاری‌رسانی داشته باشند و اگر بازوها و نیروها به کمک هم بیایند، نتیجه این تعاون آن است که عزت و شکست‌ناپذیری آن جامعه را در برمی‌گیرد. یک ملت عزیز، ملتی است که هیچ رخنه و شکافی در پیکره محکم و منسجم او پدید نیاید و به خاطر برخورداری از صلابت و استحکامی که ثمره همبستگی است، از هم نگسلد.
3ـ ترویج نیکی و نیکوکاری: «فاستبقوا الخیرات» پس در نیکی‌ها بر یکدیگر پیشی بگیرید.»
4ـ فرمان به عدل و قسط: «واذا حکمتم بین‌الناس أن تحکموا بالعدل: هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید: به عدالت داوری کنید.»
5ـ مراعات حق‌برداری: قرآن مؤمنان را به مثابه جان همدیگر دانسته، از آنان می‌خواهد که به خویشتن عیب نگیرند. حرمت سوءظن، غیبت و تجسس، به منظور پیوند برادری و کوشش برای استحکام آن است.
این موازین اخلاقی و رعایت آن‌ها، عواملی است که راه رسیدن به همبستگی را هموارتر می‌کند.
6ـ خیرخواهی
یکی از مهم‌ترین راهکارهای ایجاد همبستگی که از عوامل پایداری نظام به شمار می‌رود، نظارت مردم بر دستگاه حکومت و عملکرد زمامداران، با ارائه پیشنهادها و انتقادات خیرخواهانه و اصلاح‌کننده به زمامداران می‌باشد که در روایات از آن با عنوان «النصیحه لائمة المسلمین» نام برده شده است. امام علی (علیه‌السلام) خطاب به مردم می‌فرماید: «حق من بر شما این است که آشکار و نهان برایم خیرخواهی کنید.»
7ـ ایجاد و حفظ روابط عاطفی میان مردم و دولت
این رابطه عاطفی زمانی ایجاد خواهد شد که حکومت دیکتاتوری در جامعه حاکم نباشد. خداوند خطاب به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرماید: «فبما رحمة من‌الله لنت لهم ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک...؛ پس به سبب رحمت الهی، با مردم نرمخو شدی و اگر تندخو و سخت دل بودی، قطعاً از پیرامون تو پراکنده می‌شدند.»
خداوند متعال بلافاصله بعد از اینکه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) را از هرگونه برخورد دیکتاتوری و خشن نهی فرموده، می‌فرماید: «و شاورهم فی‌الأمر؛ در کارها با آن‌ها مشورت کن.» نظرخواهی و مشورت طبق تعالیم دین، امری ضروری و سازنده است و ضرورت آن برای مدیران و مسئولان اجتماعی شدیدتر به نظر می‌رسد، بلکه این کار برای آن‌ها یک وظیفه است. نهادینه شدن فرهنگ مشاوره به شکل صحیح آن در دستگاه حکومت و مردمان و به کارگیری آن توسط زمامداران از یک سو به کشف بهترین اندیشه‌ها می‌انجامد و از سوی دیگر کسانی که مورد مشاوره قرار می‌گیرند، احساس مشارکت در فرایند تصمیم‌گیری و تأثیرگذاری در سرنوشت امور کشور خویش خواهد کرد و این امر رضایت آنان را از دولت و همراهی آنان را با زمامداران بیشتر خواهد نمود. بدین شکل پیوند مردم، با خدمتگزاران محکم‌تر خواهد شد.
8ـ مراجعه به سنت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) از راهکارهای مهم برای ایجاد و حفظ همبستگی؛ مراجعه به سنت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) معرفی شده است. قرآن از مسلمانان خواسته است تا در موارد اختلاف میان خود به سنت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) مراجعه کنند: «یا ایهاالذین ءامنوا أطیعوا الله و اطیعواالرسول و أولی الأمر منکم فان تنازعتم فی شیء فردوده الی الله والرسول ان کنتم تؤمنون بالله والیوم الأخر ذلک خیرو أحسن تأویلاً؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت کنید و از این پیامبر و کسانی از خودتان که متولیان امر شما هستند فرمان برید؛ و اگر در چیزی با یکدیگر اختلاف پیدا کردید، اگر به خدا و روز واپسین ایمان دارید، آن را به خدا و پیامبر ارجاع دهید که این بهتر و سرانجامش نیکوتر است.» و در بعضی روایات هم مقصود از ریسمان مردمی در آیه: «... یحبل من‌الله و حبل من‌الناس...» علی (علیه‌السلام) و امامان معرفی شده‌اند.
همچنین پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) که قرآن ایشان را محوری برای همبستگی و یگانگی مسلمانان می‌شناسد، از اختلاف امت اسلامی بعد از خود نگران بود. بدین سبب، در آخرین حج خود در غدیرخم، پیروی از قرآن و عترت را راه‌هایی از تفرقه معرفی کرد. با این حال خود از پراکنده شدن امت اسلامی به 72 یا 73 فرقه خبر داد. امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرزند برومندش، حضرت مهدی(عج) را امام وحدت‌آفرینی معرفی نمود؛ آنجا که فرمود: «بدانید آن کس از ما که آن فتنه‌ها را دریابد (مهدی «عج») با چراغی روشنگر در آن گام می‌نهد و بر همان سیره و روش صالحان رفتار می‌کند تا گره را بگشاید و بردگان و ملت‌های اسیر را آزاد سازد و جمعیت‌های گمراه و ستمگر را پراکنده کند و حق‌جویان را گردهم آورد.»