استراتژی ایرانی استراتژی روسی
احسان صالحی
بعد از ظهر روز شنبه 22 اردیبهشت 86، روزی که یکی از بیسابقهترین توفانها، تهران را در نوردید و خسارت فراوانی برجای گذاشت، رئیس مرکز مطالعات استراتژیک مسکو، آماده و مرتب در کنار همراه خود در ردیف سمت چپ میز کنفرانس کتابخانه مرکز بررسیهای استراتژیک نشست.
"Dr. Aghahoseini Speaks English very well" دکتر زاکر اصفهانی رئیس مرکز بررسیهای استراتژیک ریاست جمهوری با اظهار این جمله، ترجمه این گفتوگو و شنود2 ساعت و 40 دقیقهای را به دکتر آقا حسینی، معاون سیاسی مرکز سپرد. هر چند که فشردگی مباحث مطرح شده در این جلسه آنچنان زیاد بود که وی گاه ترجیح میداد تنها مضمون جملات طولانی را توضیح دهد.
پروفسور نامکین برای معرفی خود به سابقه همکاری 17 ساله با دفتر مطالعات وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران اشاره میکند، هرچند که در پایان این گفتگو، نتیجه این همکاری طولانی مدت را، آنچنان که باید و شاید نمیداند و امیدوار است از طریق مرکز بررسیها، تعاملات بهتر و سودمندتری شکل گیرد. وی رئیس مرکزی است که پیش از این، پریماکف، سیاستمدار کهنکار روس و نخستوزیر سابق این کشور، ریاست آن را بر عهده داشته و وی معاون او بوده است.
«امنیت، ژئوپلتیک، نظامی و...» حوزههای کاری مرکز مطالعات استراتژیک مسکو را تشکیل میدهند. اینها را پروفسور نامکین در حالیکه کارت ویزیت خود را به حاضران در جلسه میدهد، عنوان کرده و ادامه میدهد: مرکز علاوه بر بررسی وضعیت روسیه با کشورهای مختلف، چشماندازهای 15و20 ساله نیز تدوین میکند.
پس از این معرفی کوتاه که با صدای درشت و توپر این استراتژیست روس، به سبک صوتی اغلب ساکنان سرزمینهای سرد و یخبندان سیبری همراه است، نوبت به گفتگوها و طرح دیدگاههای حاضرین میرسد.
اظهارات پوتین در کنفرانس امنیتی مونیخ و حمله لفظی وی به امریکا، تداعیگر آغاز دوباره جنگ سرد است، اما نامکین اعتقاد دارد: در کنفرانس مونیخ پوتین به کسی حمله نکرد و دشنام نداد. ما نمیخواهیم دشمنی داشته باشیم. اما یکجانبهگرایی را نیز نمیپسندیم. این دیدگاه درباره ایران نیز صدق میکند. از 1990 به بعد، پس از شکلگیری شورای همکاری ناتو، تلاش کردیم از طریق آن با اروپا همکاری کنیم، اما به تدریج سپر ناتو به حوزه شرق اروپا و سپس گرجستان گسترش یافت. بحث پوتین معطوف به بسط سپر حمایتی ناتو به حوزه بالتیک بود.
با این حال رئیس مرکز مطالعات استراتژیک مسکو، هر چند در قالب یک جمله کوتاه از اظهار نگرانی عمدهای که پوتین از ایجاد سپر موشکی در شرق اروپا، از آن رنج میبرد، پرده بر میدارد: بخش دیگر از نگرانیهای دولتمردان روسیه، مربوط به مسائلی است که آمریکا ایجاد کرده است. خروج ABM ، گسترش سپر موشکی آمریکا به شرق اروپا و استقرار سپر موشکی در لهستان و چک.
روسیه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، علاقمند بوده که هنوز به عنوان یک قطب مؤثر در دنیا شناخته و به چشم یک ابرقدرت به آن نگریسته شود. گویا وجود همین علاقه در رئیس مرکز مطالعات مسکوست که وی در عین اینکه تمایلی به نمایش یک چهره ضدآمریکایی از خو و کشورش ندارد، تأکید میکند: «ما نیز نداریم که در منطقه، آمریکا برای ما مدلسازی کند» یک نماینده کنگره آمریکا، زمانی به من گفت در منطقه فقط یک دموکراسی داریم و آن در رژیم صهیونیستی است! اما الآن دموکراسی محبوب آمریکاییها را در عراق و افغانستان مشاهده میکنیم. صحبتهای مرا ضد آمریکایی تلقی نکنید، اما ما نمیخواهیم شاگرد وردست آمریکا باشیم که او ما را هدایت کند. اقتصاد ما دهمین اقتصاد بزرگ دنیا با 7 درصد رشد اقتصادی است.
نامکین در روزهای پایانی ریاست جمهوری پوتین بر روسیه و در حالیکه اغلب تحلیلگران سیاسی داخلی و خارجی این کشور، شانس ایوانف، دبیر شورای عالی امنیت روسیه را برای احراز پست رئیسجمهوری، بیش از سایرین میدانند، این پیشبینی متواتر را رد میکند و در مقابل حدس میزند که پوتین برای سال 2012 بار دیگر به قدرت بازگردد.
هدف اصلی شکلگیری نشست رئیس و کارشناسان مرکز بررسیهای استراتژیک ریاست جمهوری با رئیس مرکز مطالعات استراتژیک مسکو، شاید از این بخش از گفت و شنود، آغاز شد. بخشی که به یک گفتگوی چالشی درباره سیاستهای دوگانه روسیه در قبال ایران اختصاص یافت.
رئیس مرکز مطالعات استراتژیک مسکو البته به مانند اغلب روسها، حس ناخوشایندی را که از شنیدن این انتقادات به وی دست میداد، در چهره ظاهر نمیکرد تای این قاعده قدیمی را ثابت کند که روسها اگر هم احساساتی باشند، قادر به کنترل کامل آن در چهره خود، میباشند.
«روسیه در حوزه CIS، حوزهای بدون ایران در بخش معادلات انرژی، ترتیبات امنیتی در قفقاز و... پیگیری میکند و کماکان علاقمند به کسوف سیاسی ایران است. ادعا کردید که روسیه پراگماتیست است، سئوال این است: ایران را چند میخرید و چند میفروشید؟»
لبخند سرد و محکم نامکین پس از طرح این پرسش انتقادی با این جمله که "قیمتش خیلی بالاست" پایان یافت و با این عبارت که با قضایایی که ردیف کردید، موافق نیستم، از دریچه دیگری به مشکلات روسیه در گرجستان، استونی و اوکراین اشاره شد: ما برای ایجاد سیستم مشترک حقوقی با مجموعه کشورهای متشرکالمنافع تلاش میکنیم اما ایران جزء این کشورها نمیتواند حساب شود و فکر نمیکنم شما نیز مایل باشید وارد چنین مجموعهای شوید ولی ما سازمان همکاریهای شانگهای را داریم که با ایران همکاری میکند. برای 6+4، آینده خوبی را میتوان پیشبینی کرد.
بخش دوم پاسخ رئیس مرکز مطالعات مسکو اما انتقاد همزمان دو تن از کارشناسان مرکز بررسیها را برانگیخت. نامکین در این بخش به صدور گاز ایران به هند و پاکستان و عدم مخالفت روسیه با آن، همچنین به مقاومت ایران و روسیه در برابر عبور لولههای گاز از دریای خزر، باب میل اروپاییها اشاره و تأکید کرد: «روسیه علاقمند به مشاهده ایران قدرتمند و قوی است نه ایران منزوی».
«وقتی میخواهید برای تأمین منافع خود، مقابل غرب، بایستید، میگوید: ایران بیا، ما در یک جبههایم!»، «ممنون از اینکه به ما اجازه صدور گاز به هند و پاکستان را دادید! شما چگونه از افغانستان میخواهید برای صدور گاز به هند لوله بکشید! روسیه در روابطش با ایران گرانفروشی میکند! من در دشت سیبری شما آمازون ندیدم، پاسخ بزرگی به سئوال کوچک من دادید. جایگاه ایران در سیاست خارجی روسیه کجاست؟ بر طبق ارزیابی ما، ایران در اولویت هفتم شماست اما انتظار دارید، روسیه در اولویت اول سیاست خارجی ما باشد، بنابراین نمیتوانیم همکاری استراتژیک داشته باشیم، هزینه دوره یلتسین را ایران پرداخت و اجازه ندارد غرب، قفقاز را به طور کامل هضم کند. از وضعیت ارتش و سیاست روسیه اطلاع داشتید. چچن هر روز برای شما مسئله میآفرید. نمیتوانید فراموش کنید که غرب روسیه را 4 کشور فرض میکند.»
این دو انتقادی بود که دو کارشناس مرکز با لحنی مطایبه و کنایهآمیز به رئیس مرکز مطالعات استراتژیک مسکو، خطاب کردند. لحن دیپلماتیک و سخنرانی گونه پروفسور نامکین، مورد انتظار مسئولان و کارشناسان مرکز نبود و همین موجب شد که انتقاد دوم با این جملات پایان یابد: «سخن گفتن با ادبیات دیپلماتیک یک ارزش دارد و با ادبیات سیاسی واقعی ارزشی دیگر. گفتگوی آقای نامکین که از همکاران آقای پریماکف بوده و در سیاست خارجی تجربیات خوبی دارند، انتظار میرود سازندهتر باشد. آیا روسیه واقعاً هنوز میخواهد براساس سود و هزینه، سیاست خارجی را سامان دهد یا براساس یک آیندهنگری دقیق، آیندهسازی کند؟»
پرفسور نامکین این بار ترجیح داد قدرس از لاک ادبیات دیپلماتیک خارج شده و ضمن بیان این تعارف سیاسی "که برای ما اول و دوم مهم نیست بلکه علاقمند به داشتن یک کمربند مطمئن در اطراف خود هستیم"، واقعیتهای بیشتری را بازگو کرد: «براساس استراتژی جدید آمریکا، ایران و روسیه جزء یک کمپ استبدادی به حساب میآیند. ما هم از فشارها، توطئهها و حملات رنج میبریم. خانم رایس در سفر به مسکور تلاش خواهد کرد در رابط با سیستم موشکی، روسها را متقاعد کند. وقتی با من مشورت شد، تأکید کردم چنانچه این طرح بر ضد ایران است، هرگز نباید در آن مشارکت داشته باشیم. ما از تز غرب درباره تجزیه روسیه به 4 کشور آگاهیم. ما با دوستان استراتژیست چینی نزدیکی زیادی داریم که قبلاً اینگونه نبود اما آنها راضی نیستند که گاز ترکمنستان به روسیه میرود و به چین نمیرود. پس این منافع ملی است که تعیین کننده است.»
پس از پاسخ رئیس مرکز مطالعات مسکو اما کارشناسی مرکز بررسیهای استراتژیک ریاست جمهوری با لحنی حاکی از عدم اقناع اینچنین ادامه داد: «گویا روسیه هنوز مشخصات مرحله بعدی جهان را بدست نیاورده است و مختصات تحلیل علم قدرت را به صورت سنتی ادامه میدهد. روسیه ظرفیت ابرقدرت شدن را کاملاً در اختیار دارد. هم از نظر ژئوپلتیک و هم از حیث استاندادهای آینده، اما این ظرفیتها را در جعبه ابزار خود با دقت تعریف نمیکند. تئوری «هژمون» در حالیکه ممکن است هنوز از سوی برخی کلوپهای قدرت دنبال شود، شکست خورده و حالت تک مرحلهای را از دست داده است. امروزه بحث چند جانبهگرایی و رهبری آن مسئله اساسی است. آیا آمریکا توانایی رهبری چندجانبهگرایی را خواهد داشت یا روسیه قصد انجام این کار را دارد؟ چگونه میگویید که اولویتها برای شما مهم نیستند؟»
نامیکن این بار با طمأنینهی بیشتر توضیح داد که قطعاً آمریکا برای ما مهمتر از برونئی است و به حاکمیت دولتها اعتقاد داریم. وی با این توضیح که در واقع تصحیح تلویحی اظهارات پیش گفتهاش نیز بود، نسبت به چند جانبهگرایی در مقابل یکجانبهگرایی مورد نظر آمریکا تأکید کرد.
رئیس مرکز مطالعات مسکو در قبال یک پرسش شفاف دیگر نیز قرار گرفت: «آ یا ادبیات آقای کیسلیاک (معاون وزیر امور خارجه روسیه که مواضع ضد ایرانی دارد) را در مورد موضوع هستهای ایران قبول دارید؟» پاسخ نامکین نیز البته کاملاً شفاف بوده و شیوه عملکرد وی را غیرقابل پذیرش دانست و تصریح کرد وی نمیداند چگونه باید با دوستان ایرانی برخورد کرد. به هر حال گروههای فشار وجود دارند و در داخل ایران نیز ممکن است گروههایی باشند که سیاستهای غرب را دنبال کنند، اما سیاست منسجم ملی در روسیه در قبال ایران اینگونه نیست. از دید من ایران حق اختیار داشتن برنامه مسالمتآمیز هستهای را دارد. این یک سوءتفاهم بزرگ است که منجر شده ایران را در اروپا، آمریکا، هند و برخی کشورها درک نکنند. شاید این اتفاق به خاطر برخی دلایل تکنیکی رخ داده باشد.
گفتگوی 160 دقیقهای رئیس مرکز مطالعات استراتژیک مسکو با کارشناسان مرکز بررسیهای استراتژیک، به بررسی راههای تبادل تجربیات و روشهای تدوین استراتژی خاتمه یافت تا Mr.Vitaly Naumkin ، پس از یک شب توفانی، برای سخنرانی صبح فردای خود در "دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران" با عنوان "روند تحولات روسیه و جایگاه آن در نظام جهانی" آماده شود.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
