مردم‌سالاری سازگار با دین پرفایده‌ترین شیوه زندگی جمعی

آیت قیصر بیگی / E-mail:ayatghisar@yahoo.com
مفهوم دموکراسی بسیار پیچیده تر از آن است که تصور می شود; زیرا منظوری که گویندگان و نویسندگان از به کاربردن آن داشته و دارند، متناسب با مقتضیات زمان و شرایط هر عصر متفاوت بوده است. دموکراسی چون بسیاری از مفاهیم دیگر، تعریفی دشوار دارد، بنابراین، تعریف هر کس از دموکراسی می تواند نوع نگرش او را آشکار سازد; «لیپست» اندیشمند اجتماعی، در مورد دموکراسی معتقد است: «در تعریف مفهوم پیچیده ای چون دموکراسی به ناچار بایستی به مبانی فرهنگی توجه داشت; بدیهی است که نگرش یک طرفدار اتحادیه کارگری در اروپای مرکزی با نگرش یک دهقان اهل صحرای جنوبی آفریقا، که در آمد بخور و نمیری دارد، فرق می کند این تعاریف به تاریخ هم وابسته اند، مثلا شهروندان کشورهایی که پس از 1945 از دل استعمار برآمده اند، تصویری از دموکراسی دارند که با تصور و شناخت شهروندان کشورهای قدیمی فرق می کند و تعریف هر شخص از دموکراسی از عوامل زیادی تاثیر می پذیرد.
دموکراسی از واژه یونانی دموس (یعنی خلق،مردم) و کراتوس (یعنی حاکمیت،قدرت) مشتق است.دموکراسی یکی از انواع حاکمیت بوده و وجه مشخص آن اعلا م رسمی اصل تبعیت اقلیت از اکثریت و به رسمیت شناختن آزادی و حقوق مساوی افراد و شهروندان است دموکراسی از زمانی که پریکلس، آن را «حکومت مردم» تعریف کرد، تا امروز که در مجامع مختلف نظریه پردازی دنیا، تحکیم و گسترش یافته، تحولا ت زیادی را به خود دیده است.
اشاعه دموکراسی در گوشه و کنار جهان درک پیش انگاشت ها، اصول، امیدها و دورنمای آن را بیش از پیش ضروری ساخته است. آنهایی که دموکراسی برایشان تجربه نسبتا جدیدی است، یا آنهایی که در پی دموکراسی هستند، یا آنهایی که دموکراسی را به عنوان نهاد خارجی تهدیدگری ارزیابی می کنند شاید نتوانند آن چه دموکراسی از شهروندان می خواهد و آن چه به آنها ارزانی می دارد را آن طور که باید درک کنند در یک دموکراسی مبتنی بر اصل نمایندگی، مردم خود مختار بوده و حکومت بر پایه رای آنها شکل می گیرد، اما آن چه مردم به آن رای می دهند طرح کلی نهادهای حکومتی و روال های پذیرفته شده برای قانون گذاری و قضاوت در اختلا فات است. با این کار مردم موافقت می کنند که به قوانین تصویب شده از سوی نمایندگان خود و حتی آن دسته از قوانینی که با آنها موافق نیستند احترام بگذارند.
البته به شرطی که قوانین از طریق نهادها و روال های مقرر تصویب شده و با حقوق تضمین شده در قانون اساسی یا عالی ترین قانون سرزمین سازگار بوده و به اساسی ترین حقوق طبیعی و انسانی تجاوز نکنند. افزون بر این همان نهادها و روال های دموکراتیک که امکان تصویب قوانین نامطلوب را فراهم می آورند این فرصت را نیز در اختیار شهروندان قرار می دهند تا با متقاعد کردن اکثریت، افرادی که قوانین مطلوب تری تصویب خواهند کرد را انتخاب کنند. دموکراسی ها در نقطه ایجاد تعادل میان حقوق فردی و قدرت حکومتی تفاوت خواهند داشت علا وه بر این، انسان های منطقی می توانند در مورد ساختار بهینه قوه ها، میزان صحیح کنترل حکومت بر اقتصاد مرزهای نهایی آزادی مطبوعات و... اختلاف نظر داشته باشند از این رو به نفع حکومت ها خواهد بود که با نگاه به تجربیات سایر دموکراسی ها، بصیرت خود را گسترش داده و در پی تدابیر جدید برای تحقق هدفی واحد که همانا آزادی و برابری تحت قانون است باشند از طرفی مخالفان دموکراسی گاها به گونه ای صحبت می کنند که گویی برخی انتقادهای وارد به دموکراسی زمینه رد آن را فراهم می آورد از جهت دیگر برخی از حامیان گمراه دموکراسی نیز به گونه ای رفتار می کنند که گویی حتی اعتراف به این واقعیت که دموکراسی اشکالا تی هم دارد خیانت آمیز است در واقع آگاهی به اشکالا ت دموکراسی یکی از مکمل های ضروری برای شناخت ارزش و قدردانی از بنیان های دموکراسی است که کشورها باید برای رفع نقاط ضعف و گرایش های نابخردانه آن رویکرد چاره اندیشی کنند.انقلا ب فعلی در عرصه ارتباطات، جهان را به دهکده ای کوچک تبدیل کرده و دیدنی ها و گفتنی ها را از گوشه و کنار جهان به کامپیوتر های شخصی آورده و این مزیتی است که نظام دموکراتیک را در بر گرفته است.
تضمین اینکه دموکراسی بتواند از عهده چالش های گذشته و حال بر آید بر عهده حامیان دموکراسی است. مردم معمولا نتایج بغرنج ترین سیاست ها را پس از مدتی می بینند، و در سیستمی که نهادهای قضاوت مردم قدرت دارند در انتخابات بعدی، آن سیاست ها می توانند دوباره انتخاب یا رد شوند.
در واقع قضاوت مردم در هر سه عرصه مقننه، مجریه، و قضائیه، معنا و حقیقت دموکراسی است، که از انتخابات نمایندگان مجلس و رئیس جمهور گرفته تا انتخاب قضات و شرکت درهیات های انتخاب و قضاوت را شامل می شود. قضاوت مردم یک جریانی پیوسته و در سطح مختلف است که ستون اصلی همه دموکراسی های مدرن را تشکیل می دهد، و قانون اساسی دموکراتیک بایستی اساس و جزئیات آزادی نهادهای قضاوت مردم را معین، نهادینه و پشتیبانی کند. با وجود این همه اختلا ف در ارایه تعریف، می توانیم ویژگی های اصلی و ممیز نظام های دموکراتیک را از نظام های غیر دموکراتیک باز شناسیم، در این رابطه سه ویژگی را می توان مشخص کرد:
1- رقابت آزاد بر سر احراز سمت ها، مقام ها یا کرسی های انتخاباتی (پارلمان و شوراها از جمله شورای محل و...)
2- برگزاری انتخابات منصفانه، بدون استفاده از زور یا اجبار.
3- موجودیت آزادی های مدنی و سیاسی تا صحت و انسجام مشارکت و رقابت سیاسی تضمین شود.
از این منظر دموکراسی اعتقاد به حقوق انسان ها را مستلزم اعتقاد به آزادی او می داند. در واقع حقوق انسان مبنای بهره وری و آزادی او در عرصه های مختلف از جمله عرصه های سیاسی و اجتماعی محسوب می شود. از سویی دیگر لا زمه اعتقاد به اصل توحید و برابری انسان ها در برابر خداوند مساوات انسانها در برخورداری از حقوق و التزام و تعهدشان در احترام به حقوق متقابل و ممنوعیت تصرف، نقض و تعدی به حقوق یکدیگر است. بر پایه آنچه یادآور شد در جامعه مردم سالا ر و دموکراتیک افراد در سرنوشت، آینده زیست اجتماعی و نحوه اداره جامعه به یک اندازه حق دارند و در این امور هیچ کس از حق ویژه در نتیجه آزادی بیشتر و امکان تصرف گسترده تر برخوردار نیست. حکومت و اعمال قدرت برای اداره جامعه در واقع حقی است که آحاد جامعه به انگیزه تامین آسایش دنیوی و اخروی، امنیت، تحقق اهداف فردی و اجتماعی به فرد یا گروهی تفویض می کنند علا وه بر این در یک نظام دموکراتیک هیچ دولتی بدون مخالفت و منتقد نیست وجود اکثریت و اقلیت در هر نظام سیاسی امری بدیهی و طبیعی است. اما این که دولت ها با چه مکانیسمی به اداره امور و رعایت حقوق مخالفان و منتقدان می پردازند موضوع مهمی است که محتوای نظام های سیاسی را از یکدیگر متمایز می سازد.
اوضاع جوامعی که در آنها اقلیتی با تکیه بر زور بر اکثریت جامعه حکومت کند، یا اکثریتی بدون لحاظ کردن حقوق اقلیت (حق انتقاد و اعتراض و مخالفت آنان پروژه ها و اهداف خویش را پی می گیرد با اوضاع جوامعی که در آنها اکثریت به گونه ای دموکراتیک، سالم و آزاد، حاکمیت یافته و حقوق اقلیت را پاس می دارند قطعا یکسان و مشابه نخواهد بود، زیرا به جهت ثبات و امنیت جامعه و کیفیت تعامل جریان های سیاسی مختلف و نیز امکان رشد و پیشرفت اقتصادی، تفاوت ها محسوس خواهد بود.
دموکراسی به مثابه امری سیاسی، حامل آموزه هایی است که بیشتر با معنای مرسوم و جاری سازگار است. در این معنا دموکراسی شیوه ای عقلا نی، تجربه شده مفید و موثر در زندگی جمعی است که مبتنی بر اصل «رضایت» و «اکثریت» است و همواره در حوزه رابطه دولت بخصوص حکومت و ملت مطرح می شود.به بیان دیگر رایج ترین منظور از دموکراسی همان دموکراسی سیاسی است که عمده ترین مبانی و اصول آن عبارتند از:
- آزادی
- انتخاب آزاد
-  قانون مداری
- تفکیک قوای سه گانه (قانون گذار، اجرایی و قضایی)
- مشارکت
هرگاه پنج اصل بالا درحیات سیاسی شهروندان یک جامعه عملا وجود داشته باشد می توان از موجودیت دموکراسی در آن جامعه حرف زد.
در عرصه حیات سیاسی، مردم سالا ری کم هزینه ترین و پرفایده ترین شیوه زندگی جمعی است که عرف بشری نیز درباره آن به اجماع رسیده است. در کشور ما نیز دموکراسی سازگار با دین برای تحقق آرمان های تاریخی ملت ایران، یعنی آزادی، استقلا ل و پیشرفت همه جانبه ممکن و ضروری است و بر حاکمیت انسان بر سرنوشت خود(چنانکه در قانون اساسی نیز آمده است) اهتمام دارد. بر این اساس حکومت را برآمده از رای آزاد و اراده و رضایت مردم و تحت نظارت آنان می داند و هر گونه منیت، خواست فردی و گروهی را بر خلا ف مشیت الهی ونیز خواست و مصلحت جامعه می بیند. در این نگاه اقتدار واقعی در قدرت بر آمده ازمردم و تحت نظارت آنان و مسوول در برابر آنان نشات می گیرد و بر همین اساس بر اهمیت و محوریت نهادهای محدود کننده قدرت و تشکل های مدنی واسطه میان قدرت و مردم و در راس آنها مجلس شورای اسلا می تاکید می شود. به این سبب انتخابات آزاد اصل و اساس یک نظام مردم سالا ری و دموکراتیک به حساب می آید.
تجربه نظام های سیاسی دموکراتیک موفق و کشورهای توسعه یافته، آشکارا نشان از ضرورت و اهمیت چگونگی دست به دست شدن قدرت رعایت انصاف و سلا مت و آزادی وعدالت در رقابت های انتخاباتی و سیاسی، پاس داشت حقوق اساسی مخالفان، تامین امنیت و آزادی بر منتقدان (در حوزه های مختلف مطبوعاتی، رسانه ای، حزبی-تشکیلا تی، تجمع و بروز و ظهور اجتماعی، و...) دارد. به میزانی که مکانیسم های دست یابی به قدرت (و کسب اقتدار) شفاف تر و دموکراتیک تر و عادلا نه تر و آزادتر است، و هر اندازه که «تعامل »، «مدارا»، «گفت وگو»، «تحمل عقیده مخالف و سعه صدر» نزد قدرت مستقر و جریان مسلط افزایش می یابد، ثبات و آرامش و نظم و امنیت بیشتر و توسعه پایدار و مستمرتری را شاهد هستیم.