تأثیر بحران مالی بر صنایع فرهنگی آمریکا

پروفسور حمید مولانا
بحران مالی آمریکا صدمه بزرگی به صنایع فرهنگی این کشور وارد کرده است. سه ماهه اول امسال (2009 میلادی) بدترین دوره برای مطبوعات ایالات متحده آمریکا بوده است. درآمد صنعت روزنامه در ایالات متحده در این مدت کوتاه 2میلیارد و 600 میلیون دلار افول کرد و تیراژ مطبوعات روزانه نزدیک به پنج درصد تقلیل یافت. مثلا روزنامه «بوستون گلوب» در یک سال 50 میلیون دلار ضرر دید و روزنامه معروف نخبگان آمریکا «نیویورک تایمز» مجبور شد از یک شرکت تجاری در مکزیک برای ادامه کار خود کمک مالی بگیرد. ثروتمندترین فرد مکزیک «کارلوس سلیم هلو» صاحب این شرکت تجاری 250 میلیون دلار به نیویورک تایمز قرض داد که با سود 14درصد سالیانه قابل پرداخت است.
ولی این صدمه بزرگ اقتصادی به مطبوعات از عطش و علاقه مردم به خبر چیزی کم نکرده و برعکس تعداد خوانندگان روزنامه ها در اینترنت افزایش یافته است. حقیقت این است که فناوری اطلاعاتی همراه با رکود اقتصادی صنعت روزنامه در آمریکا را متحول کرده است.
ظهور و توسعه شبکه اینترنت در حوزه صنایع فرهنگی البته باعث تغییر و جابه جائی مخاطبان روزنامه شده است ولی صدمه بزرگی که اخیراً به مطبوعات آمریکا وارد شده حاصل دو عامل اصلی است: یکی رکود اقتصادی آمریکا و تأثیر آن در تقلیل آگهی های منتشره در روزنامه ها و به طور کلی مطبوعات، و دیگری طمع مالی صاحبان مطبوعات و تمرکز آنها در دست یک گروه از شرکت های غول آسای بازرگانی. عامل اول با افشای ورشکستگی های بانکی و مالی و کارخانجات خودروسازی و صنایع دیگر و افول اعتبارات بانکی و رهنی و قیمت مسکن که قریب به دو سال پیش آغاز شد صورت می گیرد. عامل دوم، یعنی تمرکز و انحصار مطبوعات توسط شرکت های بزرگ تاریخ طولانی دارد و به ظهور شرکت های چندملیتی چند دهه گذشته ارتباط دارد.
بین 70 تا 95 درصد درآمد روزنامه های آمریکا از آگهی های بازرگانی تأمین می گردد و بزرگترین حوزه آگهی ها در بخش های صنایع خودرو، فروشگاه ها، اشتغال، و مسکن است؛ زیرساخت هائی که در اثر بحران اقتصادی بیش از همه صدمه دیده اند. دقیقاً این تقلیل مداوم آگهی هاست که روزنامه های آمریکا را به ورشکستگی و بحران کشیده است. عامل دوم، یعنی تمرکز روزنامه ها تحت مدیریت و دارائی شرکت های بزرگ بازرگانی و تجارتی همان قدر که در گذشته برای صاحبان رسانه ها سودآور بوده است، در وضع فعلی بحران اقتصادی یک فاجعه محسوب می شود. در نیم قرن اخیر تعداد روزنامه های آمریکا از 2500 عدد به تقریباً یک هزار تقلیل یافته است و بدین ترتیب نه تنها مطبوعات آن خصوصیت محلی و هویت شخصی خود را از دست داده است بلکه تنوع محتویات روزنامه ها در سراسر آمریکا به حداقل خود در تاریخ این کشور رسیده است. قریب به اتفاق شهرهای آمریکا دارای یک روزنامه هستند. در واشنگتن پایتخت آمریکا فقط دو روزنامه منتشر می شود.
در بهار امسال روزنامه «کریستین ساینس مانیتور» یکی از روزنامه های قدیمی آمریکا پس از آنکه در عرض یک سال 20میلیون دلار ضرر دید، مجبور شد روزنامه را تعطیل کند، کمپانی تریبیون صاحب روزنامه «شیکاگو تریبیون» و چند روزنامه دیگر اواسط امسال اعلام ورشکستگی کرد. بسیاری از روزنامه ها تصمیم گرفته اند به جای کاغذ بر صفحه اینترنت ظاهر شوند ولی جالب اینکه خوانندگان این روزنامه حاضر نیستند قیمت مطالعه این روزنامه ها را بر روی اینترنت بپردازند و ترجیح می دهند که رایگان از آنها استفاده کنند. درعین حال این روزنامه ها موفق نشده اند که آژانس های آگهی را متقاعد کنند که همان آگهی روزنامه را در سایت های خود در اینترنت منعکس کنند. سال گذشته درآمد روزنامه های آمریکا از آگهی ها حدود 5/38 میلیارد دلار بوده در حالی که درآمد همین روزنامه ها از آگهی ها در سایت های خبری خود چیزی حدود 3میلیارد دلار است.
گرچه ساختار اقتصادی روزنامه های آمریکا خصوصی بوده و بر مبنای درآمد از آگهی ها و انتشارات بازرگانی و تجاری استوار است، ولی محتویات رسانه ها، برعکس محتویات صنایع دیگر، ارزش اجتماعی داشته و مؤلفه های سیاسی و ایدئولوژیک دارند. به عبارت دیگر، تأثیر رکود اقتصادی بر روزنامه ها اثرات سیاسی برای نظام آمریکا ایجاد می کند.
توقف انتشار یک روزنامه، مثلا نیویورک تایمز یا واشنگتن پست، در آمریکا علاوه بر عواقب اقتصادی با جابه جائی قدرت سیاسی همراه است. تعجب نیست که اخیراً در محافل مطبوعاتی و رسانه ای آمریکا انتقال مالی و اداری و مدیریت برخی از روزنامه های بزرگ و قدیمی و با قدرت به مؤسسات و بنیادهای غیرانتفاعی که به صورت موقوفات ملی یا محلی اداره شوند، مورد مطالعه و بررسی جدی قرار گرفته است.
با بحران و افول نظام سرمایه داری آمریکا، الگوی مطبوعاتی آمریکا نیز که بر پایه سوداگری، بازاریابی، و مصرف گرائی استوار است، اکنون بیش از هر موقع دیگر آسیب پذیر شده است. رقابت روزنامه ها و مرگ آنها همیشه از طریق صاحبان سرمایه و قدرت دست به دست شده است. نفوذ خارجی ها و غیرآمریکائی ها در مطبوعات و صنایع فرهنگی آمریکا، بویژه از جنبه سیاسی، همیشه غیرممکن بوده است، ولی آسیب پذیری اقتصادی و بازرگانی امکان چنین سناریوئی را حداقل به صورت یک فرضیه احتمالی مطرح می سازد.
قوانین آمریکا حمایت مالی دولت مرکزی و دولت های ایالتی را به مطبوعات و رسانه ها قدغن کرده است ولی اخیراً سناتور بنجامین کاردین ازکنگره آمریکا لایحه ای به نام «احیا کردن روزنامه» معرفی کرده است که اگر تصویب گردد به دولت اجازه می دهد مانند بانک ها و صنایع دیگر به حمایت مالی رسانه ها برخیزد و سناتور جان کری که زمانی کاندیدای ریاست جمهوری بود حمایت خود را در «نجات روزنامه ها» اعلام کرده است.مطالعه و بررسی الگوی سرمایه داری و الگوی مطبوعات آمریکا که این روزها گرفتار بحران اقتصادی، سیاسی و اجتماعی شده اند می تواند و باید مورد استفاده کشورهائی مثل ایران باشد. در غیبت یک الگو و نظام منسجم و پایدار مطبوعاتی و رسانه ای انقلابی و اسلامی، هرگونه تجدیدنظر در قوانین و مقررات رسانه ای مانند گذشته ناقص و ناتمام خواهد بود.
قانون جامع رسانه ای موقعی می تواند مفید باشد که ما نخست یک الگوی جامع رسانه ای ویژه خود داشته باشیم و این مسئله به مطالعه، تحقیق و طراحی نیاز دارد.