پوتین و خاورمیانه

الهه کولایی / استاد دانشگاه تهران
دیدار اخیر پوتین رئیس‌جمهوری روسیه از اسرائیل، بار دیگر صاحبنظران را متوجه اهداف و منافع این کشور در خاورمیانه ساخت. این دیدار در شرایطی صورت می‌گیرد که روسیه بر ادامه همکاری هسته‌ای خود با جمهوری اسلامی ایران اصرار می‌ورزد و با استناد به پایبندی ایران به ضوابط و مقررات سازمان بین‌المللی انرژی هسته‌ای lAEA اخیراً نیز قرارداد بازگشت سوخت هسته‌ای نیروگاه بوشهر را بر همین اساس با دولت ایران بسته است. سفر پوتین به اسرائیل در شرایطی صورت می‌گیرد که این کشور نقش بسیار فعالی در فضاسازی بین‌المللی علیه جمهوری اسلامی ایران و برنامه‌های هسته‌ای آن ایفا می‌کند. لابی صهیونیست‌ها در آمریکا و کمیته روابط عمومی اسرائیل و آمریکا AlPAC در این زمینه طی سال‌های اخیر بسیار فعال بوده است.
ولادیمیر پوتین که اخیراً فروپاشی اتحاد شوروی را فاجعه‌ای برای روس‌ها برآورد کرده،‌ سیاست خاورمیانه‌ای خود را چارچوبی برای ایفای نقش فعال جهانی قرار داده است. او همان سیاستی را دنبال می‌کند که از نیمه دهه گذشته یوگنی پریماکف شرق‌شناس مشهور روسی مشاور میخائیل گورباچف و دوست قدیمی صدام حسین، توصیه کرده بود، و خود آن را به اجرا در آورده بود. برای اطلاع بیشتر (ر. ک. الهه کولایی)، سیاست و حکومت خارجی غرب‌گرای یلتسین را به شدت مورد انتقاد قرار داده بود و بر این باور بود که روسیه باید از همه توانایی‌های ژئوپولیتیکی‌اش برای تامین منافع خود بهره‌ گیرد. پریماکف به گونه‌ای سیاست خارجی فدراسیون روسیه تثبیت کرد. سیاستی که ولادیمیر پوتین نیز در سالهای بعد آن را دنبال کرد. روابط روسیه و اسرائیل طی سال‌های پس از فروپاشی همواره رو به گسترش داشته، از سال‌های نیمه دوم دهه 1990 تحت تاثیر توسعه روابط سیاسی - امنیتی فدراسیون روسیه با ایران برخوردار گردید. امروز بزرگترین گروه قومی روسی خارج از مجموعه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع ‍ClS در اسرائیل زندگی می‌کنند (برای اطلاع بیشتر ر.ک. الهه کولایی، علل و پیامدهای توسعه روابط روسیه و اسرائیل، دانشگاه تهران: دانشکده حقوق و علوم سیاسی،‌ 1383) در سال‌های پس از فروپاشی اتحاد شوروی البته روند مهاجرت یهودیان به اسرائیل بسیار پرشتاب بود،‌ سپس این روند سرعت کمتری پیدا کرد. حدود یک میلیون روس در اسرائیل زندگی می‌کند که با توجه به جمعیت پنج میلیونی این کشور از نفوذ و تاثیر قابل توجهی برخوردار شده‌اند. حضور یک ناراضی سابق اتحاد شوروی (ناتان شارانسکی) در هیات دولت اسرائیل یکی از جلوه‌های این نفوذ است. همانند بسیاری از کشورهای عضو ClS برای روسیه نیز روابط با اسرائیل دریچه‌ای به سوی آمریکا و بهره‌مندی از مزایای سیاسی - اقتصادی آن بوده است.
در سال‌های پس از استقلال فدراسیون روسیه این روابط در همه زمینه‌ها رو به گسترش بوده است.
به همان ترتیب نفوذ یهودیان نیز در روسیه روندی پرشتاب داشته است. (ر.ک. همان) اسرائیل که همواره جمهوری اسلامی ایران را دشمن اصلی خود برآورده کرده، نسبت به توسعه روابط روسیه با ایران حساسیت بسیاری نشان داده است. این حساسیت برای مقامات و تصمیم‌گیرندگان روسی که در شرایط تشدید فشارهای خارجی، در پی یافتن جایگاهی مناسب در نظم جدید رو به شکل‌گیری منطقه و جهان هستند، فرصت‌ساز بوده است. بی‌تردید همکاری هسته‌ای فدراسیون روسیه با جمهوری اسلامی ایران منافع گوناگون سیاسی - اقتصادی در بر داشته است، اما رهبران کرملین نسبت به حساسیت‌های شریک قدرتمند خود اسرائیل نیز بی‌توجه نیستند.
روسیه با جمهوری اسلامی ایران،‌ با در نظر گرفتن این واقعیت که بازارها و موقعیت‌ استثنایی در ایران نیز به سادگی قابل چشم‌‌پوشی نیست. این مزیت‌ها حتی برای آمریکایی‌ها نیز قابل کتمان نبوده است برای پایان دادن به سیاست تحریم علیه این گواه این مدعاست. به هر ترتیب در پرتو سیاست خارجی خاورمیانه‌ای روسیه (برای اطلاع بیشتر ر.ک. الهه کولایی، تحول در سیاست خارجی خاورمیانه‌ای روسیه، مجله مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز شماره 18، ‌تابستان 1376، صفحه 49-131) روابط با جمهوری اسلامی ایران و پیشبرد همکاری هسته‌ای آن هم در چارچوب مقررات و قوانین بین‌المللی و حتی فرصتی کم نظیر است که مزایای سیاسی - اقتصادی گوناگونی را برای حل و فصل دشواری‌های بی‌شمار روسیه عرضه می‌نماید. روسیه روابط سازنده و مؤثر با اسرائیل را نیز به طوری جدی مورد توجه قرار داده است. یهودیان در روسیه و روس‌های یهودی در اسرائیل به خودی خود زمینه‌های اجتماعی - سیاسی - ‌اقتصادی رو به تزایدی برای گسترش همکاری‌های دو کشور فراهم آورده‌اند. بدون تردید روس‌ها منافع ملی خود را در تنظیم این روابط جست و جو می‌کنند و این تنها معیار برای تنظیم روابط با جمهوری اسلامی ایران و اسرائیل به شمار می‌آید.