دولت الکترونیک (بخش اول)

 عباس محتشمی
ظهور و گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات تمامی حوزه های انسانی از جمله روابط انسانها با یکدیگر و دولت را دستخوش تغییرات فراوانی قرار داده; به طوری که این امر فرصتهای فراوانی برای جوامع به ارمغان آورده است. یکی از مهمترین فرصتهایی که یک فناوریهای نوین پیش روی جوامع قرار داده، امکان مهندسی مجدد معماری دولت می باشد. استفاده از مهندسی مجدد معماری دولت و سایر امکانات فوق در فرایند حکمرانی، موجب پیدایش واقعیتی به نام دولت الکترونیک شده است.
اصولا تعریف واحدی درباره دولت الکترونیک وجود ندارد و این مسئله ناشی از ماهیت پویا و متغیر فناوری است. اما امروزه از دیدگاه اکثر کارشناسان به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات به منظور بهبود کارایی و اثربخشی، شفافیت اطلاعات و مقایسه پذیری مبادلات اطلاعاتی و پولی در درون دولت، بین دولت و سازمان های تابعه آن، بین دولت و شهروندان و بین دولت و بخش خصوصی دولت الکترونیک اطلاق می شود.
دولت الکترونیکی به معنای اطلاع رسانی و خدمات رسانی به موقع، دقیق و کارا در 24 ساعت شبانه روز، 7 روز هفته و تمامی روزهای سال از طریق وسایل ارتباطی گوناگون مانند تلفن و اینترنت است. دولت الکترونیک یا دولت دیجیتالی به استفاده دولت از فن آوری اطلاعات برای جابجایی اطلاعات بین مردم، سازمان ها، بازار و ارکان دیگر دولتی گفته می شود. دولت الکترونیک ممکن است توسط قوه مقننه، قوه قضائیه یا قوه مجریه به کار برده شود تا بهره وری داخلی را بهبود بخشد، خدمات عمومی را ارائه دهد یا روندهای دولتی مردم گرا را برای مردم فراهم کند.
به عبارت دیگر دولت الکترونیک به معنای روشهای دیجیتالی مختلفی است که دولت به واسطه آن با شهروندان خود ارتباط برقرار می کند تا از این طریق باعث ایجاد شرایط دسترسی بیشتر مردم به اطلاعات دولتی، بهبود مشارکت مدنی از طریق توانایی بخشی به عموم مردم، کارآمدتر و پاسخگوتر شدن دولت از طریق شفاف تر ساختن فعالیتهای آن گردد.
در دنیای جدید انتظارات افراد در مورد خدمات و محصولات و نیز نحوه و کیفیت ارائه آن به طور روزافزون در حال تغییر بوده و دولت نیز باید پاسخگوی این نیازها و انتظارات باشد. آنان خواهان این هستند که ساعات کار موسسات دولتی افزایش یابد و هر زمان که خواستند بتوانند کارهای خود را انجام دهند، در صف ها معطل نشوند، خدمات باکیفیت تری دریافت کنند، خدمات و محصولات ارزان تری به دستشان برسد و مواردی از این دست که پاسخگو ترین شکل دولت برای این انتظارات در حال حاضر دولت الکترونیک است.
یکی از مهم ترین مقولات در جامعه اطلاعاتی، مساله دولت الکترونیک است. این امر در سال های اخیر به طور جدی در دستور کار دولت ها قرار گرفته و دولتمردان هوشمند نیروهای خود را در راه تحقق چنین شرایطی بسیج کرده و درصدد برآمده اند که فرآیندهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را با کمک فناوری نوین ارتباطات و اطلاعات اصلاح کرده و از این طریق به شیوه کارآمدتری به ارائه خدمات به شهروندان بپردازند.
به راستی چگونه است که شهروندان کره جنوبی برای 550 خدمت و شهروندان کانادا برای 350 خدمت از منزل خارج نشده و آنگاه یکی از معضلات هر روزه ما بحث ترافیک است؟ آیا نمی توان برای حل معضلات موجود در بوروکراسی اداری خود از به کارگیری و گسترش دولت الکترونیک به عنوان راه حلی جهت تغییرات در فرآیندهای دولتی نظیر تمرکززدایی، بهبود کارایی و اثربخشی استفاده نمائیم.
دولت الکترونیک به عنوان مفهومی جدید در عرصه حکومت داری و فرصت هایی که برای دولتمردان و شهروندان ایجاد می کند، نه تنها چهره ای جدید از حکومت داری و دیوان سالاری پدید آورده، بلکه باعث شده بالاترین مقامات رسمی کشورها بر ظهور جهانی تازه و نو و با عنوان جامعه اطلاعاتی صحه گذارند .سازمان ملل نخستین بار در سال 1998با توجه به اهمیت نقش فناوریهای جدید و به ویژه فناوری اطلاعات و ارتباطات تصمیم گرفت در سال 2003 یک اجلاس جهانی سران در زمینه جامعه اطلاعاتی برگزار کند. اگر پیش از این کشورها به عنوان شمال و جنوب تقسیم بندی می شدند، امروزه این طبقه بندی کارآیی خود را از دست داده و صحبت از شکاف دیجیتالی بین کشورها به میان آمده است. این موضع یعنی توجه سران کشورها در جهت الکترونیکی کردن اداره امور حکومتداری از این جهت نیز قابل اهمیت بوده که عدم همراهی همه کشورها در الکترونیکی کردن امور مملکت داری نه تنها باعث می شد فاصله های اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی کشورها گسترش یابد; بلکه اساسا شیوه و نحوه ارتباط دولت های الکترونیکی و سنتی امکان هرگونه تبادل اطلاعاتی را تقریبا غیرممکن می ساخت.
دولت ها همچنین برای جذب سرمایه، کارگران ماهر، گردشگران و سایر موارد با یکدیگر در رقابت هستند و بدین منظور به امکانات جدیدی نیاز دارند که دولت الکترونیک این امکانات را فراهم می کند. دولت الکترونیک برای کیفیت خدمات رسانی به شهروندان، فرصت های خوب زیادی را ایجاد می کند. شهروندان قادرند به جای چند روز یا چند هفته ظرف چند دقیقه یا چند ساعت اطلاعات یا خدمات مورد نظر خود را دریافت کنند. تسهیل خدمت رسانی به شهروندان، حذف رده هایی از مدیریت دولتی (کوچک سازی اندازه دولت)، تسهیل اخذ اطلاعات و خدمات توسط شهروندان و شرکت ها و همچنین سازمان های وابسته به دولت، تسهیل فرآیندهای کاری سازمان ها و کاهش هزینه ها از طریق ادغام و حذف سیستم های اضافی و موازی از دیگر مزایای این دولت الکترونیک می باشد.
انواع کاربردهای دولت الکترونیک
 تعامل میان دولت و شهروندان: مهم ترین و گسترده ترین نوع کاربرد دولت الکترونیک، رابطه دولت با شهروندان و بالعکس است. این رابطه شامل اخذ اطلاعات از سوی شهروندان از سازمان های دولتی و ارائه خدماتی از سوی دولت به شهروندان به شیوه الکترونیک است.
 تعامل میان سازمان های دولتی: در این نوع رابطه، سازمان هایی که در زمینه های مختلف به اطلاعات نیاز دارند، می توانند از طریق شبکه های موجود به این اطلاعات دسترسی یافته و خدمات خود را سریع تر به شهروندان ارائه کنند.
 تعامل میان سازمان های دولتی و بخش خصوصی: این نوع رابطه، اولین رابطه ای بود که توسعه پیدا کرد که در این راستا پرداخت مالیات، اخذ آمار و اطلاعات، ارائه تسهیلات و نحوه اخذ مجوزهای مختلف محتوای این نوع تعامل را شکل می دهد.
 تعامل میان دولت و کارمندان دولت: اطلاعات پرسنلی کارکنان، دریافت خدمات پرسنلی و سایر اطلاعات قابل مبادله میان سازمان های دولتی و کارکنان دولت در این چارچوب قرار می گیرند.
این چهار نوع کاربرد، ستون های اصلی دولت الکترونیک تلقی شده و در واقع این ارتباطات است که روح دولت الکترونیک را تشکیل می دهد.
در کشورهای الکترونیکی همه امور جاری مملکت و دولت به صورت الکترونیکی انجام می شود; اما افرادی که در این کشورها زندگی می کنند، در کشورهای غیرالکترونیکی سخت دچار مشکل می شوند. در کشور غیرالکترونیکی دیگر از پول الکترونیکی، ویزای الکترونیکی، تجارت الکترونیکی و ارتباطات الکترونیکی خبری نیست و مسافر یاد شده باید هرگونه تعامل با کشور خودش را فراموش کرده و با شیوه های قدیمی زندگی کند. لذا اولین چیزی که در دنیای جدید باید مورد توجه قرار گیرد; ابزارها و زیرساختارهای سخت افزاری است.