حماسه‌ای ماندگار در تاریخ جنگ

سنگینی شرایط دشوار پس از عملیات کربلاـ4 ضرورت انجام عملیات دیگری را ایجاب می‌کرد. عملیاتی که پیروزی آن تضمین شده باشد و ضمنا از جنبه نظامی و سیاسی بسیار ارزشمند باشد تا آثار نامطلوب کربلای4 را جبران نماید.
ارزشمندترین منطقه موجود، شلمچه بود که دشمن در آن مستحکمترین مواضع و موانع را داشت بطوری که عبور از آنها غیرممکن می‌نمود و با توجه به اصول نظامی شناخته شده و محاسبات کمی، ضریب موفقیت بسیار ناچیز بود و بالطبع تضمین پیروزی از سوی فرماندهان عملیات را غیرممکن می‌ساخت لیکن ضرورت غیرقابل انکار ادامه جنگ در آن موقعیت و لزوم تسریع در تصمیم‌‌گیری پس از عملیات کربلای4 سبب گردید که صرفا برای انجام تکلیف و باامید به نصرت الهی تمامی نیروهای خودی اعم از رزمنده و فرمانده برای عملیات بزرگ کربلای5 آماده شوند.
* اهداف عملیات
منطقه شلمچه به لحاظ اهمیت سیاسی و نظامی آن به عنوان یکی از معابر وصولی شهر بصره همواره در زمره اهداف قوای نظامی جمهوری اسلامی ایران قرار داشت. در صورت تسلط بر این منطقه جمهوری اسلامی می‌توانست برتری خود در جنگ را به اثبات برساند.
* موقعیت منطقه
منطقه عملیاتی شلمچه که در جنوب شرقی شهر مهم بصره قرار گرفته و تقریبا نزدیکترین محور وصولی به این شهر به شمار می‌آید، به مناطق و محورهای زیر محدود می‌باشد: از شمال به آبگرفتگی جنوب زید، از شرق به دژ مرزی ایران و عراق، از جنوب به رودخانه اروند و اروندصغیر و از غرب به کانال زوجی و شهرهای تنومه و الحارثه.
این منطقه از تعداد زیادی نهر، کانال، خاکریز، جاده و ... تشکیل شده است که همه آنها در بخش شمالی اروند قرار دارند. همچنین آبگرفتگی‌های متعددی در این منطقه وجود دارند که از سوی ارتش عراق به عنوان موانعی در مقابل هر گونه نفوذ قوای جمهوری اسلامی ایجاد شده‌اند.
* استعداد دشمن
منطقه عملیاتی در حوزه پدافندی سپاه سوم عراق بود و سه لشکر 11 پیاده، 5 مکانیزه و 3 زرهی در این منطقه مستقر بودند. با شروع عملیات تعداد دیگری از لشکرهای عراق به تدریج در منطقه عملیاتی حضور یافتند.
* سازمان رزم خودی
براساس موجودی 200 گردان نیرو از سوی نیروهای ایرانی در این عملیات شرکت نمودند.
* طرح عملیات
در همان بحث‌های اولیه طراحی مانور عملیات، چنین تدبیر شد که یک محور هجوم در شمال منطقه پنج ضلعی و یک محور نیز در جناح راست آن با عبور از کانال پرورش ماهی قرار داده شود. در چنین صورتی دشمن که استحکامات منطقه را اغلب در جهت پدافند از شرق احداث کرده بود با هجوم قوای جمهوری اسلامی از شمال به جنوب مواجه می‌شد.
به دلیل محدودیت زمین و وابستگی منطقه پنج ضلعی با جناح راست منطقه عملیات، مقرر شد قرارگاه کربلا ماموریت شکستن خط و گرفتن «جای پا»ی اولیه را به عهده داشته باشد و دو قرارگاه قدس و نجف با عبور از این «جای پا» منطقه تصرف شده را توسعه دهند.
* شرح عملیات
فرمان آغاز درگیری در ساعت 1:35 مورخ 19/10/1365 ـ با رمز یازهرا(س) ـ به یگان‌های خط‌شکن ابلاغ شد. نیروهای قرارگاه کربلا با در هم شکستن مواضع دشمن در محورهای کانال پرورش ماهی منطقه پنج ضلعی و شلمچه درصدد برآمدند با یکدیگر الحاق کنند. قرارگاه نجف نیز که در شب اول عملیات تنها با یک لشکر در جزیره بوارین ـ به منظور فریب دشمن ـ وارد عمل شده بود توانست بطور موقت و محدود در خط اول ارتش عراق در این جزیره رخنه کند.
در ادامه عملیات، نیروهای خودی ضمن در هم شکستن دو پاتک عراق به سوی شلمچه پیشروی کرده و در ساعت 10 صبح به مجاورت کانال «هفت دهنه» رسیدند و با تصرف دو موضع هلالی شکل اول و دوم و موقعیت خود در منطقه پنج ضلعی و شلمچه را مستحکم کردند.
عملیات در شب دوم در حالی ادامه یافت که دشمن با آگاهی از تلاش اصلی فرماندهی عملیات یگان‌هایی را که به فاو و سایر مناطق عملیاتی برده بود به سرعت به منطقه شلمچه منتقل می‌کرد. بخش اعظم تلاش دشمن به عقب راندن نیروها از غرب کانال و نیز جلوگیری از ایجاد الحاق در مثلث نوک کانال معطوف شده بود. به همین خاطر در این شب که قوای قرارگاه‌های قدس و نجف وارد عمل شده بودند عواملی همچون آتش دشمن، نداشتن مواضع مناسب برای پدافند و ... موجب شد تا فقط به انهدام نیروی دشمن و استحکام مواضع متصرفه در روز اول و نیز برهم ریختن آرایش نیروهایی که خود را برای پاتک آماده می‌کردند بسنده شود.
با آغاز روشنایی روز دوم عملیات، پاتک‌های سنگین دشمن ـ بیش از 20 مورد ـ در غرب کانال پرورش ماهی شروع شد که در هر پاتک رزمندگان خودی با تحمیل تلفات به یگان‌های دشمن آنها را عقب می‌راندند.
در شب سوم پد «بوبیان» بخشی از جاده آسفالت در جنوب کانال پرورش ماهی پل دوم و نیز مواضع هلالی شکل نوک کانال به تصرف نیروهای قرارگاه کربلا درآمدند. قرارگاه نجف نیز ضمن تصرف سومین موضع هلالی شکل روی دژ مرزی پیشروی کرد. همچنین قوای قرارگاه قدس حرکت خود را در شرق نهر »دوعیجی» آغاز کرده و ضمن پاکسازی مواضع هلالی شکل سوم و چهارم به جاده شلمچه دست یافتند و در نتیجه یگان‌های دو قرارگاه قدس و نجف موفق شدند اهداف مرحله اول عملیات را تامین کنند.
در ادامه، یگان‌های قرارگاه قدس به منظور تصرف خط دشمن در مجاورت نهر جاسم به پیش رفتند لیکن به دلیل مقاومت نیروهای عراقی که تا صبح روز بعد ادامه داشت مجبور شدند تا نهر دوعیجی عقب‌نشینی کنند.
ساعت 9 صبح فشار هوایی و بمباران خطوط عملیاتی و عقبه‌های خودی همراه با بکارگیری سلاح‌های شیمیایی افزایش یافت و دشمن توانست نیروهای مستقر در محور کانال ماهی را عقب براند.
در شب چهارم نیز طرح عملیات شب قبل مجددا تکرار شد و همه یگان‌ها ـ به جز یک یگان که وارد بوارین شده بود ـ پس از انهدام نیرو و در نهایت با روشن شدن آسمان به خطوط پدافندی روز قبل خود بازگشتند تا برای آغاز ماموریت بعدی آماده شوند.
در ابتداری روز چهارم، پاتک دشمن به جزیره بوارین آغاز شد که با تلاش نیروهای قرارگاه نجف این پاتک با ناکامی مواجه گردید. در محور قرارگاه کربلا نیز برای حفظ مواضع جناح راست و تثبیت موقعیت در منطقه کانال پرورش ماهی، نیروهای خودی به رها کردن آب مبادرت ورزیدند. به این ترتیب پیشروی در این محور متوقف شد و عملیات با دو هدف اصلی «تصرف خط نهر جاسم» و «پاکسازی جزیره بوارین» ادامه یافت.
از ساعت 3 بامداد روز پنجم عملیات، دشمن پاتک خود را در غرب کانال ماهی همراه با شدیدترین و پرحجم‌ترین آتش توپخانه در طول جنگ آغاز کرد و نهایتا پس از حدود 5/2 ساعت تنها توانست دو موضع هلالی شکل را بازپس گیرد.
با فرا رسیدن شب، یگان‌های قرارگاه نجف ماموریت دیگری را با هدف تصرف کامل بوارین و مقر دشمن آغاز کردند و موفق شدند فقط به هدف دوم (تصرف مقر دشمن) دست یابند.
در روزها و شبهای بعد نیز رزمندگان خودی طی درگیری‌های متعدد توانستند علاوه بر استقرار در شرق نهر جاسم قسمتی از غرب این نهر را به عنوان «سرپل» به دست آورند.
متقابلا دشمن در حالی که تلفات بسیاری را متحمل شده و زمین ارزشمند شرق نهر جاسم را از دست داده بود با تداوم عملیات در غرب این نهر و پذیرش تلفات بیشتر سرانجام برای جلوگیری از پیشروی قوای نظامی سپاه پاسداران تعداد زیادی از یگان‌های خود را وارد منطقه کرد.
در این میان با توجه به مشکلات، موانع و کمبودهای موجود به نظر می‌رسید تداوم عملیات در غرب نهر جاسم و دستیابی به کانال زوجی به سهولت امکان‌پذیر نیست. بنابراین در تاریخ 7/11/1365 مقرر شد مهلت دوهفته‌ای به یگان‌های عمل کننده ـ فرصت بازسازی و تجدید قوا ـ داده شود تا آمادگی لازم را برای ادامه عملیات بیابند.
در شامگاه مورخ 3/12/1365 مرحله تکمیلی عملیات آغاز شد و نیروه با پیشروی در محور نهرجاسم موفق گردیدند چهارراه شلمچه را به تصرف خود درآورند. متقابلا دشمن نیز با فرارسیدن صبح علاوه بر انجام سه مورد پاتک ـ همراه با استفاده از سلاح شیمیایی ـ خطوط خود در این محور را تقویت کرد.
در ادامه عملیات نیروهای خودی موفق شدند تا روز 13/12/1365 ضمن پیشروی در غرب کانال ماهی و تصرف هلالی شکل سوم و نیز تسخیر یکی از مستحکمترین قرارگاه‌های دشمن در منطقه به انهدام نیروهای دشمن بپردازند.
‌* نتایج عملیات
عبور از موانع نفوذناپذیر دشمن در شرق بصره و حضور در حومه این شهر به گونه‌ای اهمیت یافت که متعاقب این عملیات:
ـ موقعیت سیاسی و نظامی عراق تضعیف شد و در نتیجه حملات گسترده این کشور به مراکز اقتصادی، صنعتی و مسکونی ایران بار دیگر آغاز شد.
ـ اوضاع جبهه‌های نبرد به سود قوای نظامی ایران تثبیت شد و سپاه پاسداران یکی از ارزنده‌ترین تجارب نظامی خود را کسب کرد.
ـ تلاش‌های بین‌المللی برای پایان دادن به جنگ افزایش یافته و به تصویب قطعنامه 598 که در آن برای اولین بار تا حدودی نظریات جمهوری اسلامی ایران ملحوظ شده بود، در شورای امنیت سازمان ملل انجامید.
ـ حضور گسترده نظامی آمریکا و متحدینش در خلیج فارس آغاز شد و یکی از هواپیماهای مسافربری ایران توسط ناوگان آمریکا ساقط گردید.
ـ آخرین آمار انهدام نیروی دشمن از شروع عملیات کربلای5 تا پس از عملیات تکمیلی کربلای5 به شرح زیر است:
الف ـ انهدام 55 تیپ زرهی، مکانیزه، نیروی مخصوص و پیاده به میزان 100% و 67 تیپ به میزان 50% .
ب ـ کشته شدن حدود 30 هزار نفر و مجروح شدن حدود 70 هزار نفر.
ج ـ به اسارت درآمدن 2650 نفر
د ـ انهدام 870 تانک و نفربر 1000 خودرو، 180 توپ صحرایی، 120 توپ ضدهوایی، 400 خمپاره‌انداز و تفنگ 106 میلیمتری، 45 هواپیما و 7 هلی‌کوپتر
هـ ـ اغتنام 230 تانک و نفربر، 200 خودرو 20 توپ صحرایی، 100 توپ ضدهوایی، 250 خمپاره‌انداز و تفنگ 106 میلیمتری و 100 دستگاه مهندسی.