مروری بر مواضع روحانیون اخلاقگرا در رویدادهای پس از انتخابات
علمای اخلاق در کارزار سیاست
رضا نیکنژاد
«طرفین اختلاف، آتش روی بنزین نریزند، همه موظفند برای خاموش کردن این آتش و ایجاد وحدت در جامعه تلاش کنند.» این توصیههای اخلاقی در دو روز گذشته، به نقل از آیتالله مظاهری، رئیس حوزه علمیه اصفهان در صدر خبرهای بسیاری از سایتها قرار گرفت. آیتالله همچنین تذکر داده است: «اگر خبر تهدید شوروی و آمریکا برای حضرت امام خمینی(ره) آورده میشد، ایشان هیچ هراسی نداشتند، اما خبر اختلاف دو طلبه در مدرسه فیضیه ایشان را بیشتر ناراحت میکرد.» سخنانی چنین مصلحتاندیشانه و خیرخواهانه در ماههای اخیر، بسیار بر زبان علمای اخلاق فعال در حوزه سیاست جاری شده است و این گروه چون آیتالله مظاهری بسیار کوشیدهاند که آبی بر برافروختگیهای میدان سیاست بهخصوص در روزهای پس از انتخابات ریاستجمهوری بریزند.
سنت نوپا
با وجود اینکه از اهتمام حوزویان به تدریس و تحصیل درس اخلاق، روزگار مدیدی میگذرد، ولی آنچه مشهود است اینکه در طول دهههای اخیر، معلمان اخلاق حوزه، اعتباری ویژه و محبوبیتی دوچندان در میان طلاب و فضلای حوزوی داشتهاند، بزرگانی چون آیتالله بهاءالدینی، بهجت، جوادیآملی، مظاهری و البته که این محبوبیت تنها مختص به حوزه و طلاب نبوده است و بسیاری از معلمان اخلاق در میان سیاستمداران، نخبگان، رسانهها و عموم نیز چهرهای مقبول و محبوب دارند، چرا که روحانیونی چون آیتالله مظاهری که از ابتدای انقلاب به وعظ و خطابه اخلاقمحور مشغول بوده است، حجتالاسلام حسینی، روحانی خوشبیانی که با برنامه «اخلاق در خانواده» شهرت یافت یا شیخ حسین انصاریان، از رهگذر ارائه آموزههای اخلاقی از تریبونهای رسمی بهخصوص صدا و سیما، توانستهاند در میان اقشار مختلف جامعه جایگاهی خاص پیدا کنند. علاوه بر این در سالهای اخیر، مدیران حوزه علمیه قم نیز تلاش کردهاند تدریس اخلاق را در میان اولویتهای حوزه قرار دهند و مبلغان دینی را به ترویج و عمل به چنین آموزههای بیش از گذشته توصیه میکنند.
توصیههای معترضانه
در ماههای گذشته اما انتخابات ریاستجمهوری، علمای اخلاق حوزه را چون همه اقشار اجتماعی و سیاسی بیش از هر زمان دیگر وارد کارزار سیاست کرد. این گروه البته در دوران چهارسال نخست ریاستجمهوری محمود احمدینژاد، در عرصه سیاست حضوری ملموستر از گذشته داشتند و برای فروکاستن التهابهای سیاسی کوشیده بودند، انتخابات دهم اما نوعی دیگر بود. داستان درگیر شدن علمای اخلاق با فراز و فرودهای سیاست، چون بسیاری از رویدادهای چندماه اخیر، پس از مناظره معروف 13 خرداد آغاز شد. طرح اتهامات مالی علیه دو نفر از روحانیون مشهور یعنی ناطق نوری و هاشمیرفسنجانی، واکنشهای بسیاری را در پی داشت و در این میان، انتشار نامهای با امضای بیش از 50 نفر از علمای قم در مذمت اتهامات وارده جلب توجه نمود، در میان امضاهایی که این نامه را آراسته بودند، بیش از آنکه نام روحانیون مشهور حوزه سیاست یا مدیریت به چشم آید، نام روحانیون اخلاقگرایی چون جوادیآملی و رضا استادی به چشم میآید و خبرساز شد.جوادیآملی پیش از انتشار این نامه، پیرامون بداخلاقیهای انتخاباتی گفته بود: «این تلخیها در اثر نبود اخلاق در جامعه است. اخلاق در مقابل اینگونه حوادث، مانند سد است.»
او همچنین در خطبههای نماز جمعه پس از مناظره به مسائل پیش آمده پرداخت و به انتقاد از برخوردهای غیراخلاقی در مناظرات کاندیداها پرداخت. پس از اعلام نتایج انتخابات و پیامدهای گسترده اجتماعی و سیاسی آن، باز هم علمای اخلاق خبرساز شدند. تلاشها و توصیههای نخست، معطوف به خویشتنداری بود، اما ره به جایی نبرد و زبان اعتراض و گلایه گشوده شد. مشهورترین اعتراضها در این میان، از آن آیتالله رضا استادی بود. استادی در واکنش به برخی فعالیتهای حامیان رئیس جمهور در قم، در خطبههای نماز جمعه 19 تیرماه موضع بیسابقهای گرفت و گفت تا ابتدای ماه محرم از هرگونه سخنرانی، منبر، درس و اقامه نماز جمعه خودداری خواهد کرد. علت سکوت، بیماری آیتالله اعلام شد ولی سخنان استادی نشان از ماجرایی دیگر داشت. او گفت: «حوزه علمیه قم شورا، مدیریت، جامعه مدرسین، مراجع و... دارد و نمیشود هر فردی از هر گوشهای از حوزه بلند شود و با سخنان بیهوده فکر کند دارد از مقام معظم رهبری حمایت میکند. انجام این کارهای خودسرانه نه تنها خدمت نبوده بلکه خیانت است... » پس از این اظهارات، روانبخش که مخاطب اصلی سخنان استادی بود، تا مدتی سکوت پیشه کرد اما سقای بیریا، مشاور امور روحانیت رئیس جمهور در واکنشی تند به آیتالله استادی یادآور شد که طلبهها برای ادای تکلیف نیازی نمیبینند که از کسی اجازه بگیرند.
به هر روی سکوت آیتالله استادی در باب مسائل سیاسی، همانگونه که وعده داده بود تا پنج ماه بعد ادامه یافت و او پس از شکستن سکوت نیز به مداحان توصیه کرد که از سیاسی کردن عزاداریها، خودداری ورزند. آیتالله جوادیآملی نیز سرنوشتی مشابه آیتالله استادی داشت. او نیز بارها علنی و خصوصی در باب رعایت حریمهای اخلاقی در حوزه سیاست سخن گفت، از معترضان خواست که به مرزهای قانونی وفادار بمانند و چون همیشه، به بازیگران صحنه سیاست تاکید ورزید: «ما یک اخلاق داریم که مکمل قانون است. یک اخلاق داریم، متمم قانون است. یک اخلاق داریم، ضامن اجرای قانون است.» چنین سخنانی اما ره به جایی نبرد و سرانجام آیتالله ترجیح داد که از سخن گفتن در باب سیاست و همچنین حضور در خطبههای نماز جمعه انصراف دهد. جوادیآملی در تبیین این ماجرا گفت: «خداوند فرموده است که اگر مردم مشکلی داشتند، به نماز پناه برده و مشکل خود را برطرف کنند، مردم صدها مشکل دارند که باید این را امام جمعه بیان کند و اگر بیان کرد و مشکل مردم رفع شد، نشانه این است که خوب بیان کرده اما اگر مشکل مردم رفع نشد، امام جمعه نتوانسته است مطلب را خوب بیان کند.» کنارهگیری آیتالله نیز با واکنشهای منفی بسیار روبهرو شد و حتی برخی تلاش کردند که او باز هم به جایگاه نماز جمعه بازگردد. این تلاش ره به جایی نبرد تا دومین عالم برجسته اخلاق گرای حوزه نیز مایوس از موثر واقع شدن تلاشهای در حوزه سیاست، از متن و حاشیه سیاست ایران دوری جوید.
اخلاقیون منتقد دولت
آیتالله امجد و حجتالاسلام طباطبایی اما دو روحانی مشهوری بودند که روزهای پیش و پس از انتخابات مواضع متفاوتی اتخاذ کردند. آیتالله امجد که از شاگردان برجسته علامه طباطبایی و امام خمینی(ره) محسوب میشود، از جمله نخستین کسانی بود که مسائل مطرح شده در مناظرات انتخاباتی معترض شد. او همچنین در واکنش به اقدام برخی حامیان دولت در مدرسه علمیه اباصالح اصفهان که قصد داشتند فضای تبلیغاتی بر فضای کلاس حاکم کنند، کلاس را ترک کرد، همچنانکه مشابه این اقدام از حضور در جلسه متداول درس اخلاق خویش در مسجد دانشگاه تهران خودداری ورزید. امتناعی که معترضانه تفسیر شد. علاوهبر این آیتاللهامجد بارها از روش حامیان دولت انتقاد کرد و بر رعایت حدود اخلاقی در مبارزات سیاسی انذار داد. توصیههای آیتالله اما کارگر نیفتاد و او نیز در سه ماه گذشته، ترجیح داده است که سکوت اختیار کند. دیگر روحانی مشهوری که درباره حوادث پس از انتخابات و همچنین مشی دولت سخن راند، حجتالاسلام سیدمهدی طباطبایی بود.
این استاد اخلاق که سابقه حضور در سه دوره مجلس شورای اسلامی را نیز در کارنامه خویش دارد، البته میرحسین موسوی را نیز نواخت. جنجالیترین موضع انتخاباتی طباطبایی اما پس از برگزاری جشن پیروزی انتخاباتی توسط حامیان رئیسجمهور در میدان ولیعصر اتخاذ شد. پس از این ماجرا، طباطبایی در برنامه شبکه اول سیما که به مناسبت شب مبعث تدارک دیده شده بود، گفت: «من از ابتدای قضایای انتخابات قصد داشتم در یک برنامه تلویزیونی این موارد را بگویم، به نظر من اگر رئیسجمهور بعد از پیروزی در انتخابات، سخنرانیای را که یک هفته بعد از انتخابات کردند، انجام میدادند و مردم را دعوت به مهربانی میکردند بسیاری از این فتنهها اتفاق نمیافتاد.» سخنان طباطبایی با واکنش بسیار منتقدانه حامیان رئیسجمهور روبهرو شد. پس از این ماجرا، باز هم سخنان طباطبایی در برنامه ویژه خبری شبکه 2 سیما، خبرساز شد. وی با اشاره به برخی انتقادها از نخبگان جامعه گفت: «حالا میگویند چرا نخبگان سکوت میکنند، سکوت نکنند چه بکنند؟ آبرویشان را میبرند. طباطبایی در ادامه افزود: «هر چه پیش آمد به همین آقایان نامه دادم و رادیو و تلویزیون هم عنوان نکرد که خدای نکرده فتنه نشود. آقای رئیسجمهور جایی گفته بودند دولت من در 100سال گذشته متشرعترین دولتها در ایران بوده است. این حرف خیلی برای من گران آمد.
یعنی دولت شما از دوره امام(ره) هم دینیتر بوده است؟ چنین اظهاراتی با واکنش شدید علیاکبر جوانفکر، مشاور مطبوعاتی رئیسجمهور روبهرو شد و او در مقالهای با اعلام اینکه رئیسجمهور گفته است، دولتش مشروعترین بوده است، نه متشرعترین از طباطبایی خواست از احمدینژاد و ملت عذرخواهی کند. در پاسخ این مقاله، طباطبایی پذیرفت که سهوا کلمه متشرع را به جای کلمه مشروع به کار برده است و در ادامه کنایهوار به مشاور رئیسجمهور یادآور شد: «مشروعتر شدن در 100 سال اخیر را وقتی خواهید داشت که سعی در فراهم کردن نظر مراجع تقلید که سکاندار واقعی تشیع هستند، خاصه اطاعت از فرمایشات و دستورات صریح مقام معظم رهبری در اسرع وقت، عمل به وعدههای داده شده و حفظ حرمتها داشته باشید. در آن وقت میشود گفت، مشروع.» کنایههای استاد اخلاق در واقع اشارهای بود به نارضایتیهای علما و مراجع از برخی حوادث و حاشیههای پیش آمده در روابط میان دولت و مراجع. طباطبایی همچنین در ماههای گذشته تفاسیری مذهبی در باب رنگ سبز ارائه داد که با واکنشهای مثبت و منفی روبهرو شد. طباطبایی با تاکید بر اینکه رنگ سبز، برترین رنگ و عامل وحدت است، گفت: اگر افرادی از رنگ سبز، سوءاستفاده کردند و پیشینه آن را زیر سوال بردند، باید مردم را آگاهی دهیم که اصل رنگ سبز اشکالی ندارد و فقط سوءاستفادهکنندگان آن موجه نیستند.
این جملات در واقع حامیان موسوی را نشانه رفته بود، چه که در همین راستا او نامهای سرگشاده به میرحسین موسوی نوشت و از او خواست که به این قبیل مسائل ادامه نداده و امنیت و آرامش کشور را به چالش نکشاند. در ماههای اخیر اگرچه بیماری طباطبایی و بستری شدن در بیمارستان، مانع از تداوم جدی فعالیتهای او شده است ولی بیگمان سکوت مطلق او در باب سیاست و مسائل انتخاباتی نشان میدهد که شیخ نیز چون دیگر روحانیون، امیدی برای موثر واقع شدن توصیههایش متصور نبوده است.
اخلاقیون حامی دولت
اضافه شدن آیتاللهحائری شیرازی، امام جمعه سابق شیراز به جمع معلمان اخلاق هیات دولت، نشانهای تازه بود از تمایل رئیسجمهور برای توجه به مسائل اخلاقی. پیش از آمدن حائری شیرازی، مرتضی آقاتهرانی، نماینده کنونی مردم تهران در مجلس هشتم به تدریس اخلاق در میان دولتمردان مشغول بود. آقاتهرانی در چندماه گذشته تلاش داشته است مواضعی اخلاقمحور و توصیهمدار در باب رقبای انتخاباتی اتخاذ کند، اگرچه برخی مواقع از سلسله حوادث و رویدادهای انتخاباتی به تنگ آمده و خواستار برخوردهای جدی با معترضان شده است. استاد اخلاق کابینه همچنین در پارلمان کوشید با تبادل نظر با نمایندگان اقلیت، راهکارهایی برای برونرفت از وضعیت موجود بیابد. آقاتهرانی با تاکید بر اینکه نباید به خاطر مسائل سیاسی، پنجه بر صورت همدیگر بکشند، خواستار رعایت مرزهای قانونی از سوی منتقدان دولت شد. به گفته نماینده مردم تهران دولت با انتقاد مخالفتی ندارد اما نباید برخی انتقادها دستاویز و بستری برای حمله به اصل نظام شود. حادثه اهانت به تصویر امام راحل نیز از جمله رویدادهایی بود که سبب شد استاد اخلاق دولت نیز مانند سایر علما و روحانیون واکنشهای تندی نشان دهند و خواستار مجازات عوامل این حادثه شوند.
نام آقاتهرانی همچنین در میان روحانیون عضو کمیته بهبود رابطه دولت و حوزه به چشم میخورد، هر چند تاکنون گزارش مشروحی از فعالیتها و نتیجه تشکیل این کمیته منتشر نشده است. حائری شیرازی اما از جمله مدافعان جدی احمدینژاد در انتخابات بود. او در ماههای اخیر به دفعات به ارائه توصیههای اخلاقی در حوزه سیاستورزی و همچنین رفتارهای رقبای رئیسجمهور اقدام کرده است و در این میانه کوشید که مواضعی ملایم و منطقی اتخاذ کند. او همچنین در باب مسائل انتخاباتی نامهای به رهبری نوشت و بارها به موسوی و سایر معترضان درباره مسائل انتخاباتی هشدار داد. او همچنین درباره عدم تقلب در انتخابات هم سخنان متعدد گفت و آنچنانکه اظهار میداشت، برای اطمینان بخشی پیگیریهایی انجام داده بود: «من در آن زمان با استاندار فارس صحبت کردم و به او گفتم الان من و شما هستیم و به من بگویید که در انتخابات تقلب شده یا خیر، که ایشان گفتند هیچ تقلبی صورت نگرفته است.»
مواضع استاد اخلاق دولت در ماههای اخیر اما تندتر شده است، چنانچه در مقالهای با اشاره به حوادث بعد از انتخابات و کوتاهی در برخورد با عوامل اصلی این حادثه تاکید کرد: «اگر کارت زرد نشان داده شود یا با ارائه کارت سرخ مجرم حذف نشود، خطاکار گرفتار توهم میشود که انگار گفته او حق بوده است. وی همچنین به سخنان و مواضع انتقادی ماههای اخیر آیتالله دستغیب، نماینده مردم شیراز در مجلس خبرگان رهبری نیز واکنش نشان داد و با اشاره به بیانیه برخی روحانیون و مدیران دولتی استان فارس علیه دستغیب، گفت: «نخبگان فارس کارت خود را نشان دادند و اگر نشان نمیدادند مواخذه میشدند، نشان دادند تا طرف مقابل از توهم خارج شود آنها که نشان ندادند به طرف مقابل دشمنی کردهاند و باید پاسخگو باشند.» از دیگر روحانیون اخلاقگرای حامی دولت که در ماههای اخیر فعالیتی مضاعف داشت، باید به آیتالله صدیقی اشاره کرد.
او که به تازگی به عنوان یکی از خطبای نماز جمعه تهران منصوب شده است، در خطبههای خویش همواره کوشیده است در باب مدارای سیاسی و اخلاقمحوری سخن گوید. سوی دیگر سخنان خطیب نمازجمعه تهران را پرهیز از اتهامپراکنی، تفرقهافکنی و گریز از قانون و همچنین برخورد با متخلفان حوادث پس از انتخابات تشکیل میداد. محورهایی که در همه توصیههای علمای اخلاق حامی دولت مشترک بودند.
علمای اخلاق در کارزار سیاست
مروریبر مجموع رفتارها و مواضع اتخاذ شده از سوی علمای اخلاقگرای حوزه علمیه قم در ماههای گذشته، دو رویه را نشان میدهد؛ نخست اینکه برخی از عدم تاثیر توصیههای خویش، سخت گلایهمند شده و انزوا را ترجیح دادهاند و برخی دیگر، همین علت یعنی موثر واقع نشدن را بستری برای اتخاذ مواضع تند سیاسی دانستهاند. به عبارت دیگر برخی دست از عالم سیاست شستهاند و برخی دیگر رخت سیاستمداران پوشیدهاند. چنین سرنوشتی که نشان از بنبست علمای اخلاقگرا در عالم سیاستورزی ایران زمین دارد، بیش از آنکه تلنگری باشد متوجه این قشر، ضربهای است کوبندهبر ساحت سیاسی اکنون کشور که سخت از اخلاقمداری تهی مینماید؛ نقطه ضعفی که در صورت تداوم میتواند پاشنه آشیلی جدی برای این حوزه باشد.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
