جنگ سرد فرهنگی

عبدالله شهبازی
وزارت فرهنگ بلوک غرب
به تعبیر خانم ساندرس، سیا در مقام «وزارت فرهنگ بلوک غرب» عمل می کرد. مثلاً از جکسون پولاک و نقاشی آبستره به شدت حمایت می کرد، با این هدف که در عرصه هنر، رئالیسم سوسیالیستی را شکست دهد.
در هالیوود، مأموران سیا کارگردانان را ترغیب می کردند که در فیلم های خود سیاه پوستان را هرچه بیشتر نمایش دهند و آنان را آراسته و خوش لباس به تصویر کشند؛ و از این طریق ایالات متحده را جامعه ای آزاد و دموکرات بنمایانند. فیلم «مزرعه حیوانات» جرج ارول با سرمایه سیا تهیه شد. فیلم 1984 ارول نیز با بودجه سیا ساخته شد.
بسیاری از کتب کمپانی پراگر با بودجه سیا چاپ می شد. کتاب «طبقه جدید» میلوان جیلاس با بودجه سیا در شمارگان بالا منتشر شد و در سراسر جهان توزیع گردید. سیا پنجاه هزار نسخه از یکی از کتاب های ایروینگ کریستول را برای توزیع مجانی در سراسر جهان خریداری کرد. سیا در سال 1950 با ده میلیون دلار بودجه، رادیوی اروپای آزاد را تأسیس کرد.
سیا و کنگره آزادی فرهنگی
مهم ترین اقدام سیا تأسیس کنگره «آزادی فرهنگی» بود که در ژوئن 1950 با حضور بیش از صد نویسنده از سراسر جهان در برلین گشایش یافت. در این اجلاس، روشنفکران برجسته ای چون آرتور کوستلر، سیدنی هوک، ملوین لاسکی، ایناتسیو سیلونه و جرج ارول شرکت کردند. کوستلر در نطق خود اعلام کرد: «دوستان، آزادی تهاجم خود را آغاز کرده است.» وی رابطه ای نزدیک با سیا داشت و راهنمایی های او در فعالیتهای سیا در میان روشنفکران بسیار مؤثر بود. سیدنی هوک در 1949 به مقامات امریکایی گفته بود: «به من صد میلیون دلار و هزار انسان مصمم بدهید، تضمین می کنم که چنان موجی از ناآرامیهای دمکراتیک در میان توده ها، بلکه حتی در میان سربازان امپراتوری استالین، ایجاد کنم که برای مدتی طولانی، تمام دغدغه وی به مسائل داخلی معطوف شود.»
از نخستین اقدامات کنگره، صرف پول های کلان برای ایجاد نشریات روشنفکری در پاریس، برلین و لندن بود. هدف اولیه آنها تقویت چپ گرایان غیر کمونیست و مارکسیستهای مخالف شوروی بود. هدف دوم مقابله، با روحیات ضد امریکایی در میان روشنفکران اروپای غربی با ارائه تصویری زیبا از ایالات متحده امریکا به عنوان اوج شکوفایی تمدن غرب.
هدایت کنگره «آزادی فرهنگی» را مایکل یسلسون، کارمند واحد جنگ روانی سیا، به عهده داشت. او بعدها به نویسنده ای سرشناس تبدیل شد. دستورها به شکل رمز از واشنگتن به آپارتمان محل زندگی یسلسون و همسرش در پاریس انتقال می یافت. این سازمان تا زمان انحلال (1976) دهها میلیون دلار از سیا دریافت کرد.
سیا و نهادهای دانشگاهی
تعدادی از دانشگاه های سرشناس ایالات متحده، مانند کلمبیا، استانفورد، نیویورک وهاروارد، زیر نفوذ مستقیم سیا بود. مثلاً بنیاد فارفیلد در دانشگاه کلمبیا، از مهم ترین مراکزی بود که بودجه عملیات فرهنگی سیا از طریق آن به نهادهای فرهنگی انتقال می یافت. ظاهراً این بنیاد را یک ثروتمند یهودی به نام جولیوس فلیشمن ایجاد کرده بود، ولی در واقع، با بودجه سیا تأمین می شد. هدایت این بنیاد را جک تامپسون، مأمور سیا و استاد دانشگاه کلمبیا، به دست داشت.
دیویدگیبس در مقاله «متفکران و جاسوسان: سکوتی که فریاد می زند» از رسوایی بزرگی سخن می گوید که به دلیل فاش شدن اسناد ارتباط سیا با نهادهای دانشگاهی در دوران جنگ سرد پدید آمده است. گیبس به رابطه تنگاتنگ سیإ؛ّّ با نهادهای علوم اجتماعی ایالات متحده اشاره می کند. با انتشار کتاب خانم ساندرس و تحقیقات مشابه، نام گروهی از سرشناس ترین روشنفکران جهان غرب در فهرست «شوالیه های جنگ سرد فرهنگی» ثبت شده است.
اینان متفکرانی بودند که در دوران جنگ سرد، روشنفکران مخالف کمونیسم را در سراسر جهان تغدیه فکری می کردند. مثلاً توماس کوهن، کتاب ساختار انقلاب های علمی خود را، که یکی از نامدارترین و با نفوذترین کتب سده بیستم به شمار می رود، به سفارش جیمزبریان کانانت، رئیس دانشگاه هاروارد، نوشت و آن را به او اهدا کرد. کانانت، شیمیدان برجسته و از طراحان بمب اتمی ایالات متحده بود و با زرسالاران وال استریت و سرویس اطلاعاتی پیوندهای استوار داشت.
نقش سیا در هدایت این فعالیت های فرهنگی در زمان خود چندان پوشیده نبود. به نوشته دیوید گیبس، متفکران اجتماعی و سیاسی یادشده، کاملاً به رابطه خود با سیا واقف بودند؛ مانند رابرت جرویس، استاد دانشگاه کلمبیا و رئیس سابق انجمن علوم سیاسی امریکا، جوزف نی، استاد دانشگاه هاروارد، برادفورد وسترفیلد، استاد دانشگاه ییل. خانم ساندرس نیز با ادله و اسناد محکم ثابت می کند که برخی از این روشنفکران برجسته، از جمله سِرآیزایابرلین و سِر استفن اسپندر وآرتور کوستلر، از همکاری خود با سیا کاملاً مطلع بودند.
این ترویج «فرهنگ آزاد»، همپای سیاست ترور و کشتار روشنفکران دگراندیش، در تمام دوران جنگ سرد جریان داشت. طبق برخی تخمین ها، سیا در این دوران حدّاقل صد و پنجاه هزار آموزگار، استاد دانشگاه، رهبر اتحادیه کارگری و کشیش و روحانی را به قتل رسانید. برخی تخمین ها این رقم را تا سیصد هزار نفر نیز افزایش می دهد.
حدود سی هزار عنوان کتاب در ردیف فهرست سیاه سیا شامل کتب نویسندگانی می شد که متهم به هواداری از کمونیسم بودند. در این فهرست، اسامی نویسندگان نامداری چون داشیل هامت، لنگستون هیوز، جان رید و هرمن ملویل دیده می شود.