چشم‌اندازهای صلح

از سال گذشته به این سو هند و پاکستان گام‌هایی هر چند لرزان به سوی بهبود روابط دو جانبه خود برداشته‌اند. اگر چه دو کشور هنوز بر سر مساله کشمیر اختلاف دارند و نتایج ملموس توافق‌های دو جانبه‌شان کم بوده است، اما دو طرف متعهد شده‌اند که این فرآیند را تداوم بخشند. با وجود تغییر و تحولاتی که در کادر رهبری هند ایجاد شده است اما به نظر می‌رسد این فرآیند همچنان رو به جلو در حال تداوم است. البته باید اذعان داشت که تردیدهایی درباره توان و قدرت دولت جدید در ادامه راه دولت قبلی وجود دارد.
تنش‌زدایی فعلی بین دو کشور به دلایلی چند درخور توجه است: اول) آسیای جنوبی تنها منطقه جهان است که دو همسایه مسلح به سلاح‌های هسته‌ای در آن وجود دارند. دوم) پاکستان یکی از شرکای مهم، در جنگ علیه تروریسم است. آمریکا در صدد است که حمایت فعال پاکستان در افغانستان و در داخل خود پاکستان در مبارزه علیه تروریسم را تضمین و حفظ کند. سوم) یکی از معدود ابزارهایی را که پاکستان در راستای امتیازگیری از هند مورد استفاده قرار داده است، استفاده از توان شبه نظامیان مسلح می‌باشد. شبه نظامیانی که اسلام آباد برای تضمین و تامین منافع خود از آنها در کشمیر و افغانستان استفاده می‌کند. تحلیلگران معتقدند که هم هند و هم پاکستان با چندین تغییر سیاسی داخلی مواجه بوده‌اند که این تغییرات منجر به این شده‌اند هر دو کشور نسبت به قبل تعهد بیشتری به تداوم بخشیدن پروسه تنش‌زدایی و حل مسالمت‌آمیز معضلات و مشکلات در روابط دو جانبه‌شان داشته باشد. در دو سال گذشته با توجه به عدم توافق‌هایی که دهلی‌نو با اسلام‌آباد داشته است از قابلیت و توان هند برای ادامه یک گفت‌وگوی درونی با گروه‌های مختلف در کشمیر کاسته شده است. در آینده نیز تداوم این عدم توافق با اسلام‌آباد تلاش‌های هند برای بهبود رشد اقتصادی و گسترش نفوذ سیاسی‌اش در جنوب آسیا را با مشکل و محدودیت مواجه خواهد ساخت. هند می‌داند که حل و فصل این تعارض و اختلاف‌ها برای دست یافتن به هدف غایی‌اش که همان تبدیل شدن به یک قدرت در حد و اندازه‌ای جهانی است، حائز اهمیت می‌باشد. درباره انگیزه پاکستان برای تنش‌زدایی با هند، برخی تحلیلگران معتقدند که این فرآیند هم به نیروهای مسلح پاکستان و هم به شبه نظامیان این کشور فرصت آرامش می‌دهد که بسیار بدان نیاز دارند، چرا که از دو سال مواجهه و درگیری‌هایی که بانی آنها رییس‌جمهورشان بوده است، احساس خستگی می‌کنند. اگر چه پاکستان از تنش‌زدایی با هند حمایت کرده است اما در طول مرز مشترکش با افغانستان جنگ و درگیری داشته و محیط امنیت داخلی آن همچنان نابسامان است. خشونت‌های فرقه‌ای و جنایات سازمان یافته سال‌هاست به قطب تجاری و مالی این کشور یعنی بندر کراچی بدون چشم‌اندازی امیدواربخش برای خاتمه اینگونه خشونت‌ها و جنایات، آسیب‌های جدی وارد ساخته است. هم هند و هم پاکستان بر آن بوده‌اند که با تعهد خود به فرآیند تنش‌زدایی خیال آمریکا و دیگر بازیگران مهم بین‌المللی را از منطقه آسوده سازد. علاوه بر انگیزه‌ها و تمایل دو طرف برای عادی‌سازی روابط‌شان، آمریکا و قدرت‌های بین‌المللی گرایش زیادی به حل اختلافات هند و پاکستان یافته‌اند.
اگر چه زمینه‌های خوش‌بینی در حل اختلافات طرفین محسوس است اما دلایلی نیز برای شک و تردید در خصوص حل و فصل کامل اختلافات هند و پاکستان در آینده نزدیک وجود دارد. مهمترین و اساسی‌ترین دلیل "عدم تقارن و هماهنگی ذاتی" اهداف مدنظر طرفین در رابطه با وضعیت کشمیر است. هند در صدد است پاکستان را به سمت شناسایی وضع موجود از طریق استفاده از ابزارهایی که به  " خط کنترل" کشمیر به عنوان مرز قانونی بین‌المللی رسمیت می‌بخشند، سوق دهد. محدودیت‌های داخلی هر دو کشور نیز شرایط مناسبی برای رهیافت کاملا جدیدی در حل و فصل تعارضات و اختلافات فراهم نمی‌آورد. پویایی سیاسی و امنیتی در پاکستان دلگرم‌کننده نیست و بر همین اساس حتی اگر هند قادر باشد خواسته‌های پاکستان را در این فرآیند برآورده سازد بعید به نظر می‌رسد که اسلام‌آباد قادر باشد از آن به عنوان شکلی از پیشرفت‌ برای اقناع شهروندانش و گروه‌های ذی‌نفوذی نظیر ارتش استفاده کند. بعلاوه حل بحران کشمیر به این معنی است که زیرساخت‌های شبه نظامی وسیع پاکستان باید منحل شوند. هند نیز تحت اجبارها و اضطرارهایی قرار دارد. هند کشوری ثروتمند و دارای دموکراسی‌ای پویا است و نخبگان آن بر سر موضوعات تنش‌زایی نظیر روابط با پاکستان که می‌توانند چالشی برای سیاست داخلی هند باشند به اجماع دست یافته‌اند. از زمان بحران کارگیل و حملات متداوم در کشمیر و در خود هند، بسیاری از هندی‌ها از تاکتیک‌های پاکستان خسته‌ شده‌اند. افراطی‌های هند احساس می‌کنند که نباید به خاطر فعالیت‌ها و اقدامات پیش پا افتاده‌ای که اسلام‌آباد در راستای تنش‌زدایی مبادرت به آنها کرده است به اسلام‌آباد باج دهند. نتایج انتخابات آوریل ـ مه 2004 نیز لایه دیگری به عدم قطعیت این تحلیل افزود و آن اینکه حزب باهاراتیا جاناتا (BJP) که حامی اصلی روند صلح با پاکستان بود از قدرت برکنار شد. اگر چه حکومت جدید از حزب کنگره، فرآیند صلح را تایید کرده و ادامه می‌دهد اما بعید به نظر می‌رسد که از نفوذ داخلی قوی برای ادامه این روند برخوردار باشد.