روابطی پرماجرا و تنش‌برانگیز

برای رابطه جمهوری اسلامی ایران با بریتانیا، هر روز می تواند یک روز تعیین کننده در ادامه ارتباط این دو کشور با یکدیگر باشد; روزهایی که این روزها، روزهای آرامی نیستند. به گزارش سایت "فردا"، رابطه تهران - لندن پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم بیش از همیشه به خود تنش دیده است; تنش هایی که به عقیده جمهوری اسلامی ایران ناشی از عملکرد بریتانیا است، عملکردی که بریتانیا هیچ گاه زیر بار پذیرش آن نرفته است. منوچهر متکی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران چندی پیش در واکنشی قاطع نسبت به آنچه که "دخالت های انگلستان در امور داخلی" نامید، به بریتانیا هشدار داد که به "یاوه گویی هایش پایان دهد". وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران هشدار داد که اگر مقامات انگلیس به اظهارات خام خود پایان ندهند با واکنش های ناخوشایندی مواجه خواهند شد. هشدار متکی به مقامات بریتانیایی در واقع آغاز دور جدیدی از روابط تهران - لندن بود; روابطی که این روزها کیفیت آن بر عهده مسوولان بریتانیایی است. در پی این هشدار، وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران سفیر بریتانیا در تهران را احضار کرد.
در همین رابطه، یک کارشناس مسائل بین المللی در گفت وگو با "فردا" از احتمال تشدید تنش میان جمهوری اسلامی ایران و بریتانیا خبر داد. به گفته این منبع مطلع، با موضع اخیر جمهوری اسلامی ایران هم اکنون نگاه ها به سوی لندن است و این مقامات بریتانیایی هستند که آینده روابط دو کشور را تعیین می کنند. به عقیده وی، هم اکنون مسئولان جمهوری اسلامی ایران در انتظار پاسخ مستقیم یا غیرمستقیم ولی صریح لندن نسبت به واکنش آنان است. وی تصریح می کند که بهبود، ادامه با وضع فعلی، تشدید تنش و حتی قطع رابطه از هم اکنون به اقدامات بریتانیا بستگی دارد و آنان آینده را تعیین می کنند. رابطه جمهوری اسلامی ایران با بریتانیا در پی انتخابات ریاست جمهوری دهم و وقایع مرتبط با آن وارد فاز جدیدی از تنش شد. مسوولان ایرانی بر این عقیده اند که اسناد در اختیار آنان، شواهدی غیرقابل انکار از نقش بریتانیا در وقایع داخلی ایران است. اولین جرقه های ارتباط ایران با بریتانیا در دوره پادشاهی صفوی زده شد. نمایندگان تجاری بریتانیا در دوران پادشاهی شاه طهماسب اول تجارت خود در ایران را گسترش می دهند و در حضور خود در این سلسله را تداوم می بخشند. همزمان با درگیری شاه عباس اول در مرزهای شرقی با ازبک ها، وی از 28 نماینده بریتانیا (که در راس آن سر آنتونی و رابرت شرلی قرار داشتند) در قزوین استقبال کرد. آنان بعدها بعنوان یکی از مقامات کلیدی دربار صفوی شناخته شدند. در دوره قاجاریه نیز سیاستمداران و اتباع بریتانیا، نقش های بی شماری در داخل ایران و نسبت به نخبگان ایرانی ایفا می کردند. جنگ هایی نیز میان ایران و بریتانیا در این دوران درگرفت.
از دیگر نقاط مهم رابطه ایران و بریتانیا می توان به قراردادهای مختلف حکومت ایران با شرکت های بریتانیایی اشاره کرد; قراردادهایی که به عقیده عمده مورخان، "سو»استفاده" از منابع ایران و "استعماری" بوده است. نام بریتانیا نیز با نام سلسله پهلوی عجین شده بود، سلسله ای که بنابر شواهد تاریخی با دخالت مستقیم و خواست بریتانیا به روی کارآمد و تحولات آن بستگی به نظر مقامات لندن داشت. پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی ایران در سال 1357،بریتانیا تمامی روابط دیپلماتیک خود با ایران را قطع کرد. سفارت بریتانیا، 9 سال بعد در جمهوری اسلامی ایران بازگشایی شد. در طول جنگ 8 ساله ایران با عراق نیز بریتانیا همگام با دیگر کشورهای غربی از کمک تسلیحاتی و دیگر کمک ها به صدام حسین جهت مقابله با جمهوری اسلامی ایران دریغ نکرد.
تنها یک سال پس از برقراری رابطه دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران با بریتانیا، امام خمینی(ره) در پی اهانت نویسنده بریتانیایی، سلمان رشدی به مسلمان و ارزش های دین اسلام فتوای معروف خود مبنی بر ارتداد سلمان رشدی را صادر نمودند; این اقدام ارزشی و بزرگ امام خمینی(ره) موجب قطع رابطه مجدد بریتانیا با جمهوری اسلامی ایران شد. اما روابط دو طرف از سال 1369 مجددا در سطح کاردار موقت برقرار گردید. با حضور سید محمد خاتمی در راس دولت اصلاحات، روابط بریتانیا با ایران به حالت عادی برگشت. جک استراو، وزیر وقت امور خارجه بریتانیا در اولین سال دوره دوم ریاست جمهوری خاتمی بعنوان اولین مقام عالی رتبه بریتانیایی بود که از جمهوری اسلامی ایران دیدن می کرد. پیش از آن، کمال خرازی، وزیر امور خارجه وقت ایران در ژانویه 2000 میلادی به لندن رفته بود. در سال 1382، تیراندازی هایی به سفارت بریتانیا و محل اقامت کارکنان آن در تهران که مقامات عاملان آن را افراد ناشناس عنوان کردند; افرادی که هیچ گاه شناسایی نشدند. پیش تر، هادی سلیمانپور از سوی مقامات بریتانایی به درخواست مقامات آرژانتینی به اتهام واهی دخالت در انفجار تروریستی ساختمان یهودیان آرژانتین (آمیا) در اوائل دهه 90 میلادی دستگیر شد.
دستگیری این دیپلمات ایرانی منجر به درخواست ایران برای آزادی وی، سپس سفر مدیرکل اروپای وزارت امور خارجه به لندن و بعد از آن فراخواندن سفیر ایران در لندن به تهران برای مشورت گردید. ولیعهد بریتانیا نیز اولین مقام خانواده سلطنتی بریتانیا بود که پس از انقلاب اسلامی ایران به تهران سفر کرد. سفر پرنس چارلز، ولیعهد بریتانیا به ایران و دیدار وی با محمد خاتمی، که در آستانه برگزاری انتخابات مجلس هفتم صورت گرفت نیز اهمیتی ویژه یافت; هر چند که گفته شد این سفر، اهدافی سیاسی نداشته و تنها به قصد دیدار پرنس چارلز از منطقه زلزله زده بم صورت گرفته است. پس از آن، جک استراو مجددا همراه با وزاری خارجه دو کشور اروپایی دیگر برای عقد توافق نامه سعدآباد در مورد پرونده هسته ای ایران به تهران آمدند; توافقی که عده ای به شدت از آن حمایت می نمایند و عده ای آن را ننگ می نامند. در سال 2002 نیز تهران حاضر به پذیرش سفیر پیشنهادی بریتانیا در تهران نشد. این امر موجب بروز تنش کوتاه مدت در رابطه تهران - لندن شد. روابط تجاری ایران و بریتانیا در دوره دوم ریاست جمهوری خاتمی با رشدی قابل توجه مواجه شد; تجارت میان این دو کشور از ارزش 296 میلیون پوند در سال 2000 به 4/443 میلیون پوند در سال 2004 رسید. چند ماه پس از انتخاب محمود احمدی نژاد به ریاست جمهوری اسلامی ایران در تیرماه 84، انفجارهایی در شهر اهواز رخ داد. مقامات ایرانی بر این عقیده بودند که دستگاه های اطلاعاتی بریتانیا در ارتباط با این واقعه بوده و از آن مطلع بودند.
پس از آن بریتانیا در تهیه پیش نویس قطعنامه تحریم ایران از سوی شورای امنیت مشارکت داشت. باغ سفارت بریتانیا در منطقه قلهک تهران نیز از جمله مسائلی بوده است که همواره موجب بروز تنش و یا تشدید رابطه ایران با بریتانیا شده است; باغی که برخی گروه های سیاسی و دانشجویی خواهان بازگشت مالکیت آن به ایران و ترک آن از سوی بریتانیایی ها هستند. تلاش های متعدد نهادهایی همچون مرکز حفظ و نشر آثار دفاع مقدس و گروه های دانشجویی منجر به برگزاری اجلاسی در این رابطه در مجلس شورای اسلامی شد. چندی پیش نیز دانشجویان ایرانی به هنگام وقوع جنگ غزه در اعتراض به سیاست های بریتانیا به این باغ حمله کردند و ضمن پائین کشیدن پرچم بریتانیا، پرچم فلسطین را بالا بردند. در سال پایانی ریاست جمهوری خاتمی، 8 تفنگدار دریایی نیروهای ویژه بریتانیا برای بدلیل ورود غیرمجاز به آبهای ایران بازداشت شدند و پس از مدتی آزاد شدند. در همین حال مطرح شد که پیش از این واقعه، بار دیگر نیز سربازان بریتانیایی از سوی ایران دستگیر شدند که بنابر ملاحظات مسئولان وقت، تصمیم بر مسکوت و محرمانه ماندن آن گرفته شد. در نوروز 86 نیز سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 15 ملوان بریتانیایی را در آبهای ایرانی دستگیر کرد. این دستگیری و نقل قول مقامات در رابطه با لزوم محاکمه آنان، تنش های لندن-تهران را اضافه کرد و تونی بلر، نخست وزیر وقت خواهان اقدام عاجل در این رابطه شد. پس از تعیین ضرب العجلی از سوی تونی بلر برای آزادی این ملوانان، محمود احمدی نژاد در کنفرانسی خبری ضمن اعطای مدال شجاعت به فرمانده پایگاه دستگیر کننده این ملوانان، آنان را عفو و آن را نشانه ای از عطوفت و رافت اسلامی ایرانیان قلمداد کرد. پس لرزه های این واقعه به انتخابات ریاست جمهوری دهم رسید و در یکی از مناظرات انتخاباتی نامزد ها این واقعه مطرح شد و رئیس جمهور از نامه عذرخواهی تونی بلر در این رابطه خبر داد. نامه ای که با وجود تکذیب از سوی مقامات بریتانیایی، بوسیله حامیان دولت منتشر گردید. با انتشار این نامه، عده ای تصریح کردند که این نامه نه تنها نامه عذرخواهی نبوده، بلکه نامه ای نامناسب از لحاظ دیپلماتیک بوده است.
چندی پیش نیز چند قایقران غیرنظامی بریتانیایی که قصد شرکت در یک مسابقه را داشتند، به اشتباه وارد آبهای ایران شدند. یک روز پس از خبری شدن این موضوع از سوی وزیر امور خارجه بریتانیا، مقامات ایرانی با بیان اینکه تحقیقات نشان از عدم سو»نیت این قایقرانان دارد، آنان را پس از 5 روز آزاد کرد. وزیر امور خارجه بریتانیا در این رابطه تصریح کرد که ایران این مسئله را بصورتی کاملا حرفه ای حل کرد و از مقامات ایرانی تشکر نمود. پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم و وقایع پس از آن، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در کنفرانسی خبری بریتانیا را یکی از عوامل مستقیم ناآرامی ها دانست. وی با ذکر مستنداتی مبنی بر رفت وآمد عوامل بریتانیایی به تهران، از رفتار مقامات بریتانیایی به شدت انتقاد کرد. پس از آن، رئیس جمهور نیز در چند سخنرانی بصورت کنایه با مسئولان لندن سخن گفت و مواضعی مشابه وزیر امور خارجه اتخاذ کرد.
به هنگام بروز وقایع اخیر بود که سفیر بریتانیا در تهران موفق به تحویل استوارنامه خود به رئیس جمهور پس از چندماه معطلی شد. احمدی نژاد در این دیدار که پس از حضور نماینده سفارت بریتانیا در مراسم تحلیف وی صورت می گرفت، از سابقه تاریخی نامناسب بریتانیا در افکار عمومی ایران گفت و خواهان اصلاح آن شد.
پس از سخنان دیگر مقامات ایرانی همچون احمد جنتی، دبیر شورای نگهبان و جمعی از نمایندگان مجلس در رابطه با دخالت بریتانیا در امور داخلی ایران، مدیرمسئول روزنامه کیهان نیز این پرسش را مطرح کرد که "چرا سفارت خانه انگلیس تعطیل نمی شود؟" مسوولان امنیتی - قضایی جمهوری اسلامی ایران با بررسی مدارک و شواهد در دست، چند تن از کارمندان محلی سفارت بریتانیا در تهران را دستگیر نمودند که در نهایت، حسین رسام (تحلیل گر سیاسی سفارت بریتانیا در تهران) اتهامات خود را با شرکت در دادگاهی پذیرفت. مقام معظم رهبری نیز در رابطه با نقش بریتانیا در حوادث اخیر و به طور کلی در 30 سال اخیر فرموده اند که این کشور در راس خبیث ترین دشمنان ملت ایران قرار دارد.