دیپلماسی جدید ترک‌ها؛ هم‌شرقی هم‌غربی‌

احمد کاظمی
دولت ترکیه در اعتراض به ادامه جنایات رژیم صهیونیستی علیه فلسطینی‌ها در نوار غزه، ارتش این رژیم را از فهرست شرکت‌کنندگان در رزمایش هوایی سالانه با چند کشور عضو ناتو حذف کرد. قرار بود این مانور باعنوان عقاب ‌آناتولی با حضور رژیم اسراییل، ایتالیا، آمریکا و اعضای ناتو بین روزهای دهم تا بیست‌وسوم اکتبر جاری (18 مهر تا 2 آبان) برگزار شود اما در پی مخالفت ترکیه با حضور رژیم صهیونیستی در آن و خودداری چند کشور غربی از شرکت در رزمایش به ‌عنوان اعتراض به تصمیم ترکیه، رزمایش برنامه‌ریزی شده برای این تاریخ لغو شد. از سال 1996 که به ابتکار ژنرال چویک‌ بیر معمار مناسبات نظامی ترکیه و رژیم صهیونیستی، مناسبات نظامی دوطرف آشکار شد، این نخستین باری است که ترکیه چنین موضعی در برابر تل‌‌آویو اتخاذ می‌کند.
تصمیم ترکیه به‌ حذف نام رژیم صهیونیستی از فهرست شرکت‌کنندگان در رزمایش عقاب‌ آناتولی واکنش‌های مختلفی ایجاد کرده است. «فیلیپ کرولی»، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا در نشست مطبوعاتی با خبرنگاران گفت که خارج کردن نام اسراییل از فهرست مدعوین این مانور کار درستی نبوده است. کشورهای آمریکا، هلند و ایتالیا نیز که قرار بود در رزمایش عقاب‌ آناتولی شرکت کنند با این تصمیم ترکیه در این رزمایش شرکت نخواهند کرد. مقامات رژیم صهیونیستی نیز اعلام کردند که در فروش تسلیحات پیشرفته به ترکیه تجدیدنظر می‌کنند. همزمان با تنش ناشی از مخالفت ترکیه با حضور رژیم صهیونیستی در رزمایش عقاب‌ آناتولی وزارت امور خارجه رژیم صهیونیستی 21 مهر سفیر ترکیه را احضار کرد تا به ‌برخی برنامه‌های تلویزیون دولتی ترکیه به‌ ویژه سریالی به نام «جدایی»که از شبکه تی‌آرتی پخش می‌شود اعتراض کند.
در این سریال که مربوط به‌ عملیات سرب‌ مذاب رژیم صهیونیستی و تجاوز به غزه است خون‌آشامی سربازان صهیونیست به‌ نمایش گذاشته شده است. احمد داود اوغلو وزیر خارجه ترکیه نیز دوماه پیش در واکنش به اینکه رژیم صهیونیستی تقاضایش را برای سفر به‌ غزه از طریق فلسطین اشغالی رد کرد تصمیم گرفت سفرش را لغو کند. واقعیت این است که بعد از فروپاشی رژیم‌ منحوس شاهنشاهی در ایران، ترکیه به ‌عنوان نزدیک‌ترین متحد سیاسی و نظامی رژیم صهیونیستی درجهان اسلام شناخته می‌شود. ترکیه در سال 1949 موجودیت نامشروع رژیم صهیونیستی را برسمیت شناخت و از سال 1996 که همکاری‌های نظامی دوطرف علنی شد حساسیت بسیار زیادی به این همکاری‌ها بوده است. نظامیان تندرو و لائیک ارتش مهم‌ترین حامی مناسبات با رژیم صهیونیستی هستند و تاکنون ده‌ها قرادارد از جمله قراردادهای خرید سلاح و نیز بازسازی جنگنده و تانک‌های ترکیه با رژیم صهیونیستی امضا شده است. برخی از این قراردادها در کمک به ‌جلوگیری از ورشکستگی تعدادی از کمپانی‌های نظامی صهیونیستی مؤثر بوده‌اند. تحت تأثیر همین شرایط رژیم صهیونیستی یکی از پایه‌های ثابت رزمایش‌ها ترکیه بوده است.
ترکیه و رژیم صهیونیستی طی یک‌ ده گذشته بارها رزمایش مشترک برگزار کردند. رزمایش‌های عقاب‌ آناتولی از بزرگترین و مهمترین رزمایش‌های هوایی مشترک در سطح جهان است که از سال 2001، سالانه برگزار می‌شود و در اغلب این رزمایش‌ها علاوه ‌بر برخی از کشورهای ناتو، رژیم صهیونیستی نیز حضور داشته است. آخرین مورد شرکت رژیم صهیونیستی در رزمایش عقاب‌ آناتولی در تاریخ بیست‌وهشتم آوریل تا شانزده ‌ماه ‌می سال گذشته در قونیه بود. در رزمایش‌های دریایی ترکیه نیز رژیم صهیونیستی شرکت دارد که آخرین آنها رزمایش عروس ‌دریا بود که اوایل تابستان گذشته برگزار شد. در واقع بعد از جنگ 22 روزه غزه و اعتراض رجب ‌طیب ‌اردغان نخست‌وزیر ترکیه به شیمون‌پرز رئیس‌ رژیم صهیونیستی در اجلاس داووس تنها رزمایشی که میان دوطرف برگزار شده است همین رزمایش عروس‌ دریا بوده است.
در چنین شرایطی مخالفت ترکیه با شرکت رژیم صهیونیستی در رزمایش‌ عقاب‌ آناتولی که به خروج سایر اعضای غربی رزمایش و در نتیجه لغو آن منجر شد سوالاتی متعددی در اذهان عمومی ایجاد می‌کند؟ مهمترین سوال این است که ترکیه به چه‌ دلیل در این مقطع با شرکت رژیم صهیونیستی در رزمایش عقاب ‌آناتولی مخالفت کرده است؟ و مهم‌تر آنکه آیا چرخش اساسی در مناسبات ترکیه و رژیم صهیونیستی ایجاد شده است؟
چرا عقاب ‌آناتولی تعلیق شد؟
مقامات ترکیه مخالفت خود باحضور رژیم صهیونیستی در رزمایش عقاب‌ آناتولی را به‌منزله اعتراض به ادامه عملیات های رژیم صهیونیستی در غزه، ادامه محاصره غزه و نیز اعتراض به‌ هتک‌ حرمت مسجدالاقصی و حمله صهیونیست‌ها به نمازگزاران قدس شریف عنوان می‌کنند. اگرچه این موضوع تا حدودی در تصمیم ترکیه در مخالفت باحضور رژیم صهیونیستی در رزمایش عقاب‌آناتولی دخالت دارد، اما سوال این است که در این‌ صورت در اوج تجاوزگری رژیم صهیونیستی به‌غزه و جنگ 22 روزه، چرا ترکیه حاضر نشد مجوز جنگنده‌های رژیم صهیونیستی برای تمرین در آسمان قونیه را لغو کند. به‌ویژه اینکه ساکنان قونیه بارها به این موضوع اعتراض و باتجمع در مقابل پایگاه شکاری قونیه خواهان پایان این روند شده‌اند.
ترکیه در آن مقطع غیر از اقدامات اعتراضی به اقدامات عملی نظیر لغو یکی از ده‌ها قرارداد با رژیم صهیونیستی دست نزد. از این‌رو اغلب کارشناسان معتقدند انگیزه‌های دیگری در ورای مخالفت ترکیه باحضور رژیم صهیونیستی در رزمایش عقاب ‌آناتولی وجود دارد. این انگیزه‌ها و علل را می‌توان در سه‌قالب مورد ارزیابی قرار داد.
اول این اقدام می‌تواند ناشی از موج فزاینده مخالفت افکارعمومی ترکیه باشد.
انزجار از رژیم صهیونیستی به‌ویژه بعد از جنگ 33 روزه لبنان و جنگ 22 روزه غزه افزایش یافته است. نظرسنجی متقن حاکی از مخالفت بیش از 80 درصد مردم ترکیه با رژیم صهیونیستی است. بیش از این هربار که رژیم صهیونیستی در رزمایش‌های عقاب‌آناتولی شرکت کرده است، انتقادات گسترده‌ای در رسانه‌ها و محافل مردمی علیه دولت شده است و رسانه‌های ترکیه باعنوان جنگنده‌های قاتل از جنگنده‌های رژیم صهیونیستی نام برده‌اند.
ضمن اینکه تبدیل شدن استان قونیه به‌محل تمرینات هوایی آموزشی آمریکا ورژیم صهیونیستی و برگزاری رزمایش‌های مشترک که اغلب با شکستن دیوارصوتی همراه است، علاوه‌بر مخاطرات زیست محیطی، موجب سلب آسایش مردم استان قونیه شده است. در چنین شرایطی اقدام دولت ترکیه در مخالف باحضور رژیم صهیونیستی در رزمایش عقاب‌آناتولی به‌هردلیل که صورت گرفته باشد هم‌سو با خواست مردم این کشور است و اینگونه رویکردها جایگاه حزب حاکم عدالت و توسعه را در انتخابات آتی تقویت می‌کند. از این‌رو نیز نخست‌وزیر ترکیه در گفت‌وگو با شبکه تلویزیونی العربیه تصریح کرد که مردم ترکیه مخالف حضور جنگنده‌های اسراییلی در خاک خود هستند و دولت آنکارا نیز در راستای حساسیت‌های دیپلماتیک و خواسته‌ مردم، رزمایش بین‌المللی عقاب‌آناتولی را لغوکرد.
دوم اینکه حضور رژیم صهیونیستی در رزمایش عقاب‌آناتولی در شرایطی پیش‌بینی شده بود که این رژیم طی ماه‌های اخیر بارها از تهدید نظامی علیه ایران سخن گفته است. اگرچه این تهدیدها رجزخوانی بیش نبوده و این رژیم ناتوان‌تر آن است که به ایران حمله کند، اما اصل حسن همجواری ایجاب می‌کند که یک کشور همسایه از مشارکت‌دادن طرفی که علیه همسایه تهدید نظامی می‌کند، جلوگیری کند و اقدام اخیر ترکیه نیز از این زاویه قابل ارزیابی است. به‌ویژه اینکه ایران و سوریه قبلاً ناخرسندی خود از تحرکات نظامی رژیم صهیونیستی نشان داده‌اند. ترکیه به‌دنبال نقش‌آفرینی در مذاکرات هسته‌ای ایران و کشورهای غربی است و در این زمینه نیاز به جلب اعتماد ایران دارد.
در این راستا عمر چلیک مشاور سیاسی رجب‌طیب‌اردوغان در گفت‌وگو با شبکه ان.تی.وی تأکید کرد: ترکیه مناسبات خود با همسایگان را فدای روابط با اسراییل نمی‌کند. وی افزود: در شرایطی که اسراییل بحث‌هایی مبنی‌ برخورد با ایران دارد، ترکیه نمی‌تواند اجازه دهد جنگنده‌های اسراییلی در خاک این کشور در رزمایشی شرکت کنند. چلیک گفت: جنگنده‌های اسراییلی در گذشته نه‌چندان دور،‏ تأسیساتی را در خاک سوریه بمباران کردند.
سوم مسأله اختلاف دوجانبه در مناسبات ترکیه و رژیم صهیونیستی است. به‌ویژه پس از اشغال عراق و آشکار شدن اقدامات رژیم صهیونیستی در تحریک کردستان عراق به استقلال و نیز حمایت از پ.ک.ک، اختلافاتی در مناسبات ترکیه و رژیم صهیونیستی ایجاد شده است. خودداری رژیم صهیونیستی از عمل به‌تعهداتش از جمله در قراردادهای فروش ده‌فروند هواپیمای بدون سرنشین هرمیس نیز به این روند دامن زده است. به‌طوری‌که گفته می‌شود این قرارداد فسخ شده است و شاید علت همراهی بی‌سابقه ارتش ترکیه بادولت در مخالفت باحضور رژیم صهیونیستی در رزمایش عقاب‌آناتولی نیز این موضوع باشد.
پروژه‌های مدرن‌سازی تسلیحات ارتش ترکیه با رژیم صهیونیستی علاوه‌بر رسوایی‌های مالی به‌خاطر رعایت نشدن تشریفات مناقصه، انتقادات زیادی به‌دنبال داشته است. سقوط تعدادی از جنگنده‌های نوسازی شده ترکیه توسط رژیم صهیونیستی به‌علت نقص فنی نشان دهنده این موضوع است. از این‌رو مخالفت ترکیه باحضور رژیم صهیونیستی در رزمایش عقاب‌آناتولی می‌تواند متأثر از این موضوع باشد. حتی برخی از کارشناسان معتقدند ترکیه با پیش‌بینی ادامه سردی و تنش در مناسبات با رژیم صهیونیستی در میان‌مدت به‌دنبال جایگزینی ارتباط با لابی ارمنی به‌جای لابی صهیونیستی است و یکی از دلایل عادی‌سازی مناسبات ترکیه با ارمنستان نیز همین مسأله است.
آیا آنکارا از تل‌آویو فاصله می‌گیرد؟
باوجود این به‌نظر می‌رسد ترکیه هدفی بسیار مهم از به‌نمایش گذاشتن پرستیژهای ضدصهیونیستی دنبال می‌کند. آغاز سناریو ترکیه برای حالگیری از صهیونیست‌ها، اقدام اردوغان در اجلاس داووس در ژانویه 2009 در قاتل خواندن شیمون پرز رئیس رژیم صهیونیستی بود.
ترکیه با محکوم کردن رژیم صهیونیستی در غزه و اجرای آن «نمایش اعتراض» در میزگرد مدلی برای غزه در داووس سوئیس بیشترین بهره‌برداری تبلیغاتی را در سطح افکارعمومی جهان اسلام به‌ویژه باتوجه به انفعال دولت‌های عربی برد، بدون اینکه هزینه عملی دهد، چنانچه نه قراردادی با رژیم صهیونیستی لغو شد و نه غیر از انحلال نمادین گروه دوستی پارلمانی با رژیم صهیونیستی محدودیتی برای فعالیت این رژیم در ترکیه ایجاد شد. بعد از نمایش داووس نیز اردوغان در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل از بی‌توجهی جامعه ملل به‌جنایات رژیم صهیونیستی در غزه و بی‌توجهی به گزارش گلدستون انتقاد کرد.
اکنون نیر به ابتکار اردوغان باحضور رژیم صهیونیستی در رزمایش عقاب‌آناتولی مخالفت شد. جالب اینکه همزمان با اعلام برگزاری مخالفت ترکیه باحضور در رزمایش عقاب‌آناتولی، مقامات ترکیه از برگزاری رزمایش با سوریه خبر دادند. بهارگذشته اولین رزمایش میان نیروهای زمینی سوریه و ترکیه در مرز دو کشور برگزار شد که با واکنش رژیم صهیونیستی و پاسخ ارتش ترکیه مبنی‌بر ارتباط نداشتن این موضوع به رژیم تل‌آویو همراه بود.
به‌نظر می‌رسد ترکیه به‌دنبال کسب پرچمداری مقابله و اعتراض به رژیم صهیونیستی است که درحال حاضر ایران در صف مقدم آن است. اما سوال مهمی است اینکه ترکیه از کسب پرچمداری مقابله با رژیم صهیونیستی به‌دنبال چه اهدافی است و آیا ممکن است ترکیه بخواهد پس از کسب چنین نقشی افکارعمومی جهان اسلام و سوریه را به‌سمت سازشی با رژیم صهیونیستی سوق دهد؟
در چنین شرایطی است که نمی‌توان به‌جرأت گفت که ترکیه به‌دنبال چرخش اساسی در مناسبات با رژیم صهیونیستی و جبهه‌‌بندی در مقابل این رژیم است. ترکیه اگرچه از حدود دو سه ‌سال پیش تحت تأثیر سرخوردگی از اتحادیه اروپا و غرب و نیز تبعات ناشی از تحولات منطقه‌ای چون اشغال عراق و لزوم همگرایی منطقه‌ای گرایشش به‌سمت خاورمیانه، روسیه و قفقاز و آسیای مرکزی بیشتر شده است، اما زود است که گفته شود این تحرکات به معنای تغییر استراتژیک در مناسبات با غرب و رژیم صهیونیستی است.