جای پای صهیونیست‌ها در خاک آفریقا

روابط اسراییل با کشورهای آفریقایی به ویژه غیرعرب در 50 سال گذشته با تحولات و فراز و نشیب زیادی مواجه شده است و چه بسا برخی از این تحولات به تغییر اولویت های سیاست خارجی اسراییل برمی گردد. دوران طلایی نفوذ اسراییل در آفریقا، که در دهه 60 درخشان بود، در پایان جنگ اکتبر سال 1973 (1352) و با تصمیم کشورهای آفریقایی به قطع روابط دیپلماتیک خود با این رژیم به پایان رسید. اسراییل در دهه 1980 از هیچ تلاشی برای بازگشت روابط خود با آفریقا دریغ نکرد، ولی تنها در سال 1993 (1382) و در پی امضای توافقنامه اسلو، به اهداف خود در این قاره دست یافت. با وجود اینکه روابط اسراییل و آفریقا بعد از جنگ سرد روند عادی پیدا کرد، ولی این قاره دیگر جایگاه ویژه ای در راهبردهای اسراییل نداشت.
ولی با ظهور برخی تهدیدها در صحنه آفریقا به ویژه بعد از حوادث 11 سپتامبر 2001 و توجه استعمارگران به منابع و ثروت های طبیعی این قاره، رهبران رژیم صهیونیستی بار دیگر آفریقا را یکی از محورهای مهم سیاست خارجی خود قرار دادند. در آغاز دهه 90 روابط اسراییل و آفریقا به سه دلیل بار دیگر شکل گرفت: 1)امضای توافقنامه اسلو و پیمان صلح میان اسراییل و اردن به مثابه برداشتن همه موانع موجود بر سر راه روابط اسراییل و آفریقا بود، 2)پایان یافتن دوره حاکمیت رژیم تبعیض نژادی در آفریقای جنوبی و 3)فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و فعال تر شدن نقش آمریکا به عنوان یک قدرت نیرومند و حاکم بر جهان، به گونه ای که آفریقایی ها گمان می کردند نزدیک شدن به آمریکا تنها از راه اسراییل امکان پذیر است. در پایان سال 1993 (1372) هفت کشور آفریقایی روابط دیپلماتیک خود را با اسراییل از سرگرفتند.
دو سال بعد 10 کشور دیگر به این کشورها اضافه شدند. در پایان دهه 90 شمار کشورهای آفریقایی دارای روابط با اسراییل به 40 کشور رسید. نکته جالب این است که در میان این کشورها، کشورهایی دیده می شدند که تا آن زمان هیچ روابطی با اسراییل نداشتند که مستعمره های پرتغال (آنگولا، موزامبیک، گینه بیسائو، ساوتومی و پرنسیب) و زیمبابوه، نامیبیا، اریتره و موریتانی از جمله این کشورها به حساب می آیند. این مرحله همچنین شاهد برقراری روابط میان اسراییل با کشورهای هند، چین در آسیا و تلاش صهیونیست ها برای بهبود روابط دیپلماتیک خود با جهان عرب نیز بود. هرگونه تحرک اسراییل در آفریقا با عوامل و اولویت های راهبردی و اقتصادی این رژیم مرتبط می شد. درهر حال، اسراییل در این برهه زمانی، سفارتخانه های خود را در 11 کشور آفریقایی از جمله اتیوپی، اریتره، کنیا، آنگولا، کامرون، نیجریه، دماغه سبز، سنگال، مصر، آفریقای جنوبی و موریتانی افتتاح کرد.
اسراییل در اغلب سال های گذشته و با ظهور نسل جدیدی از صهیونیست ها که چندان به حال و روز آفریقا توجه نمی کردند، چندان اهمیتی به شرایط این قاره و بحران های آن در راهبردهای خود قابل نبود. این بی توجهی اسراییل در ناتوانی کابینه این رژیم در برخورد با برخی مسایل مرتبط با قاره آفریقا نمود داشت که در این زمینه می توان به افزایش شمار کارگران آفریقایی در اسراییل و پیامدهای مهاجرت یهودیان «فالاشه» بر جامعه اسراییل اشاره کرد. این بدان معنا نیست که اسراییل در این دوره، از اهداف ثابت خود در آفریقا دست برداشته بود، چون ترس هراس های امنیتی و راهبردهای جدید اسراییل در این قاره، به ویژه درپی حوادث 11سپتامبر، خلاف این مسئله را نشان می دهد. در هرحال، می توان گفت که اسراییل همواره برای حفظ جایگاه و نفوذ خود در آفریقا به ویژه در مناطق ذیل تلاش کرده است:
1) منطقه شرق آفریقا و حوزه نیل. اسراییل در این منطقه که شامل اریتره، اتیوپی و کنیا می شود، سفیر و نمایندگی دیپلماتیک فعال دارد. اما در کشور کنگو سفیر آکردیته دارد. درحالی که در دیگر کشورهای حوزه نیل از جمله اوگاندا، تانزانیا، رواندا و بروندی سفیران غیرمقیم تعیین کرده است. بنابراین، اگر ما ماهیت روابط مصر و اسراییل را که براساس توافقنامه صلح سال 1979 (1358) شکل گرفت درنظر بگیریم؛ به این نتیجه می رسیم که این رژیم روابط مستحکمی با همه کشورهای حوزه نیل، به استثنای سودان، برقرار کرده است.
2) منطقه کمربند اسلامی در غرب آفریقا. اسراییل در این کشورها که شامل کامرون، دماغه سبز، سنگال و نیجریه می شود، سفیر دارد. این رژیم در سال 1999 (1378) سطح روابط دیپلماتیک خود را با موریتانی به سفیر ارتقا داد. تا اینکه دولت ژنرال «محمد ولدعبدالعزیز» در آغاز سال 2009 (1388) روابط خود را با اسراییل قطع و سفیر این رژیم را از نواکشوت اخراج کرد. هرچند که اسراییل در برخی کشورهای غرب آفریقا سفارتخانه ندارد، ولی تلاش کرده است روابط خوبی با این کشورها برقرار کند و این مسئله اهمیت ژئوپلتیک این منطقه را برای سیاستمداران صهیونیست نشان می دهد.
3) منطقه جنوب آفریقا. روابط اسراییل با کشور آفریقای جنوبی به دوره حاکمیت رژیم تبعیض نژادی برمی گردد؛ باتوجه به حضور قابل توجه یهودیان در این کشور، روابط اسراییل با آفریقای جنوبی حتی بعد از سال 1944 که این کشور شاهد تغییرات دمکراتیک شد، با ثبات همراه بوده است. اسراییل از سال1992 (1371) نیز روابط دیپلماتیک همه جانبه ای با دولت آنگولا برقرار کرد.
4) مصر و شمال آفریقا. اسراییل درپی امضای توافقنامه صلح با مصر و برقراری روابط دیپلماتیک همه جانبه با قاهره در سال 1980(1359) توانست محاصره عربی علیه خود را درهم بشکند. این مسئله به همین اندازه محدود نشد، بلکه این رژیم توانست درپی امضای توافقنامه اسلو در سال 1993(1372) روابط خود را با کشورهای شمال آفریقا از جمله تونس و مغرب بهبود بخشد.
اهداف و عوامل مساعد: به طور کل می توان گفت که سیاست اسراییل در برابر آفریقا، تابع برخی عوامل و اهداف کلی بوده است،
1) عوامل سیاسی: آفریقا در محافل بین المللی از جمله سازمان ملل از میزان آرای وسیعی برخوردار است و این بدان معنا است که آفریقایی ها می توانند در سیاست هایی که با هدف اعمال انزوا علیه اسراییل شکل می گیرد، نقش مهمی ایفا کنند. اسراییل برای درهم شکستن دیوار محاصره اعراب، توانست با برخی کشورهای عربی غیرهمجوار، به ویژه در شاخ آفریقا و شرق این قاره، همپیمان شود. «دیویدبن گوریون» نخست وزیر اسبق اسراییل، در سال 1960 (1339) خطاب به کنست گفته بود: کمک هایی که به کشورهای تازه تأسیس ارایه می شود به انگیزه انجام کار خیر انجام نمی گیرد ما به دوستی آنها بیش از نیاز آنها به کمک ما، نیاز داریم.
2) عوامل اقتصادی: در همین حال، عوامل اقتصادی چندان از اندیشه سیاستمداران اسراییل دور نبوده است؛ آفریقا با منابع و ثروت های طبیعی غنی اش از اهمیت خاصی برای این رژیم برخوردار است. همچنانکه یک بازار بسیار خوبی برای کالاهای ساخت رژیم صهیونیستی به شمار می رود. اسراییل در پایان دوره استعمار در آفریقا برای برقراری روابط خوب با نخبگان سیاسی این قاره تلاش کرده است. غنا بهترین نمونه این روابط است؛ اسراییل با رهبران غنا از طریق کنفرانس های بین المللی و کنفدراسیون های اتحادیه کارگری آزاد، ارتباط برقرار کرد که منتهی به گشایش کنسولگری اسراییل در آکرا در سال 1956(1355) شد. در مارس سال 1957(1336) و با اعلام استقلال غنا، اسراییل کنسولگری خود را به سفارتخانه تبدیل کرد و «ایهود آوریل» به عنوان اولین سفیر رژیم صهیونیستی در آفریقا تعیین شد.
اسراییل با استقلال پی درپی کشورهای آفریقایی، این کشورها را برسمیت شناخت و روابط دیپلماتیک با این کشورها برقرار کرد. این رژیم در سال 1959 (1338) سفارتخانه خود را در گینه کوناکری افتتاح کرد و در سال های 1960و 1961 (1399و 1340) دایره روابط خود را به کنگو، مالی، سیرالئون، مادگاسکار و نیجریه توسعه داد. به گونه ای که شمار سفارتخانه های این رژیم در آفریقا در پایان سال 1962 (1341) به 22 سفارت رسید. در سال 1972 (1351) اسراییل با 22کشور آفریقایی روابط داشت. نکته قابل توجه این است که برخی کشورهای آفریقایی تلاش کردند سفارتخانه های خود را در اسراییل افتتاح کنند و حتی از اینکه سفارتخانه های آنها در بیت المقدس فعالیت داشته باشد، ابایی نداشتند.
تل آویو تصمیم کشورهای آفریقایی را برای برسمیت شناختن قدس به عنوان پایتخت رژیم اشغالگر، یک نوع به رسمیت شناختن کشور اسراییل به آفریقا را تبیین می کند. موج استقلال کشورهای آفریقای در دهه شصت که به معنای افزایش آرای آنها در سازمان ملل بود، به ویژه اینکه تنش اعراب و اسراییل همواره نیاز آنها را به کسب رأی، به عنوان یکی از مهمترین مسایل آن روزها بود. تأسیس سازمان وحدت آفریقا در سال 1963 (1342) که می توانست یک نوع چالش برای اسراییل دانست. برخی تحولات بین المللی و منطقه ای دلایل اقبال همه جانبه و دیپلماتیک اسراییل باشد، چون این رژیم یکی از اعضای این مجمع آفریقایی- عربی به شمار نمی رفت.
عضویت مصر و دیگر کشورهای عربی در اتعادیه عرب و سازمان وحدت آفریقا منجر به تشکیل ائتلاف های عربی و آفریقایی می شد. در پایان جنگ اکتبر 1973 (1943) برخی کشورهای آفریقایی در حمایت از مواضع مصر، اقدام به قطع روابط دیپلماتیک خود با اسراییل کردند. برخی از این کشورها با هدف دریافت کمک های عربی، به ویژه از کشورهای نفت خیز، به چنین اقدامی روی آوردند. هر چند که قطع این روابط بر ادامه ارتباط میان اسراییل و آفریقا تأثیر نگذاشت. ولی رویکرد، تحول بزرگی در تصمیمات سیاستگذاران صهیونیست، و سیاست های اعمال شده این رژیم به وجود آورد.
به نظر می رسد که اسراییل با دو شیوه، به این موضعگیری آفریقا پاسخ داد: 1- حمایت از روابط با رژیم تبعیض نژادی آفریقای جنوبی در آغاز 1974 (1343) 2- مخالفت با درخواست کشورهای آفریقایی در خصوص دریافت کمک های فنی. اسراییل تصمیم گرفت که این کمک ها را روانه دیگر نقاط جهان ازجمله آسیا کند. اسراییل به خاطر موضع آفریقا، با ا نزوای بین المللی مواجه شد و این مسئله در سال 1975 (1344) آن زمان که مجمع عمومی سازمان ملل صهیونیسم را با نژادپرستی همسان دانست، بیش از هر زمان دیگر آشکار شد. ولی امضای توافقنامه صلح اسراییل و مصر در سال 1979(1348) به سال ها قطع روابط کشورهای آفریقایی با اسراییل پایان داد.