ترکمنستان، راهبرد استراتژیک انرژی

* باتوجه به تحولات یک ماه اخیر صنعت انرژی هیدروکربنی منطقه آسیای میانه ما شاهدیم که ترکمنستان تلاش کرده است نخست با احداث خط لوله گازی 7‌هزار کیلومتری خود به چین و دوم، گشایش دومین خط لوله گاز خود به ایران، قادر به افزایش مشتریان گازی خود شود این سیاست ترکمنستان را درچه راستایی می‌توان تحلیل کرد؟
** همان‌طور که می‌دانید ترکمنستان کشوری است محاصره شده در خشکی و به دریاهای آزاد راهی ندارد و (تنها به دریای خزر که آن هم دریاچه بسته‌ای است راه دارد) یکی از مشکلات مهم ترکمنستان که دارای ذخایر قابل توجهی هم هست این بوده است که گاز خود را به کجا صادر کند. به‌علاوه مساله مهم دیگر در این کشور رزرو( ذخایر گازی) این کشور است البته مقامات ترکمنستان اعتقاد دارند که ذخایر اعلام شده توسط مراجع مربوط به صنعت انرژی نادرست است و ذخایر این کشور حدود 15 تا16 میلیارد متر مکعب است.
اما به‌طور مثال نشریهBP «بریتیش پترولیوم» ذخایر ترکمنستان را 8/7 میلیارد متر مکعب می‌داند. در این میان رزرو‌ها( ذخایر نفت و گاز)نسبت به هزینه تولید و صرفه اقتصادی آن برای استخراج اهمیت دارد. حالا اگر ما فکر کنیم که ترکمنستان این ذخایر بالا (مورد ادعا)را دارد وقصد یافتن بازارهایی را دارد ،می‌تواند از شمال به روسیه گاز صادر کند( که تا حالا هم به روسیه گاز صادر کرده و بیشتر گاز این کشور را روس‌ها می‌خریدند) از جنوب به ایران، از غرب هم خط لوله انتقال گاز به دریای خزر و آذربایجان و از آن‌جا به خط لوله نابوکویا به‌علاوه از شرق خود می‌تواند به طرف چین گاز صادر کند. ترکمنستان هر چهار گزینه را انتخاب کرده و فقط گزینه غرب که از دریای خزر می‌گذرد الان با مشکل عمده برخورد کرده است.
* منظور مخالفت ایران و روسیه با این طرح، گذر لوله گاز از دریای خزر است؟
** بله؛ مخالفت ایران و روسیه با طرح عبور خط لوله از دریای خزر توسط ترکمنستان باعث شده این طرح تاکنون موفق نباشد. (به علت نامعلوم بودن رژیم حقوقی و سایر مسائل، این گزینه و خط لوله تاکنون موفق نبوده است.) از جهت شمال نیز مذاکرات ترکمنستان با روسیه امری طبیعی است. چرا که همیشه در ادوار قبل عشق‌آبادشریک تجاری روسیه بوده است ولوله‌های این انتقال گاز هم وجود دارد و همچنان انتقال گاز ادامه دارد و هر از گاهی مذاکراتی در مورد قیمت‌گذاری و حجم خرید روسیه گفت‌وگوهایی بین دو کشور هست که بالاخره منجر به قراردادهایی می‌شود.
علاوه‌برآن ترکمنستان قرارداد جدیدی با چین منعقد کرده که انتقال گاز از ترکمنستان به چین را میسر کرده است. چین کشور بزرگی است که گاز زیادی نیاز دارد این یک راهی بوده است که ترکمنستان توانسته از صادرات منحصر به روسیه نجات پیدا کند. از طرف جنوب در مورد ایران قراردادهایی که ما داشتیم از سال‌ها پیش به نفع ایران بود که به جای این که گاز خود را از راه شاه لوله‌ها با پمپاژ قوی از جنوب ایران به شمال ببرد این گاز را با قیمت های کمتر (از ترکمنستان)بخرد و بعد گاز خود را در داخل مصرف کند یا صادر کند.
* منظور ومدنظر شما بیشتر عملیات سواپ گاز ترکمنستان از راه ایران است؟
نه؛ سواپ نیست، سواپ وقتی است که گازی را از یک کشور دریافت و از طرف دیگر گاز را به حساب آن طرف به طرف دیگری تحویل می‌دهیم. در هر حال بازار ایران نیاز به گاز داشت و قاعدتا باید این گاز را می‌خریدند. لذا قرارداد پیشین با ایران برقرار بود تا این که بر سر قیمت گاز مذاکراتی انجام شد که به نتیجه نرسید و ترکمن‌ها در زمستان1386 به‌طور موقت گاز را روی ایران قطع کردند.
(که اتفاقا از سردترین زمستان‌های ایران بود و کمبود افت فشار گاز در بسیاری از نقاط کشور هم اتفاق افتاده بود که خود به‌خود مسائلی هم را به‌وجود آورده بود.) به دنبال این مذاکرات ترکمن‌ها قیمت گاز خود را بسیار بالا بردند و قراردادها کوتاه مدت شده و قرارداد اصلی تغییر یافت.
* آیا ایران می‌توانست با توجه به ابزارهای حقوقی از لغو قرارداد قبلی بین ایران و ترکمنستان جلوگیری کند؟
** من از جنبه‌های حقوقی این قرارداد دقیقا اطلاعی ندارم ولی می‌دانم که آقای نژاد‌حسینیان که یکی از کسانی بود که از قرارداد قبلی مطلع بود اعتقاد داشت که ما قرارداد قبلی را نباید به هیچ وجه لغو می‌کردیم. ما باید قراردادهایی را برای خرید قیمت گاز به قیمت های بالاتر منعقد می‌کردیم ولی قرارداد قبلی را هم حفظ می‌کردیم تا بدین ترتیب نفس لغو کردن قرار داد، بدون هیچ تضمینی باب نشود. من فکر می‌کنم اعتقاد ایشان اعتقاد درستی بوده است. در هر حال هیات ایرانی به ترکمنستان رفتند و قرارداد را عوض کردند.
اما این‌که در آن زمان چه اتفاقی افتاد باید از مسئولان و وزارت نفت ومسئولان مذاکره کننده پرسید. به هر حال اثر آنچه در عمل اتفاق افتاد این بود که آنها گاز را قطع کردند وقیمت بالایی را خواستند و الان هم خط لوله جدید را از میدان دولت‌آباد به ایران کشیده‌اند(که خط لوله کوتاهی هست) در این میان اگر ما بتوانیم گاز را از ترکمنستان به قیمت خوب بخریم و در کشور مصرف کنیم و گازهای داخلی را صرف تزریق به چاه‌های نفت و تولید صنایع کنیم احتمال این وجود دارد که کار اقتصادی خوبی انجام گیرد.
* تلاش‌های ترکمنستان در راستای افزایش جایگاه خود در بازار بین‌المللی انرژی گازی در منطقه و جهان چه تاثیری بر جایگاه ایران در بازار انرژی گازی جهان خواهد داشت؟
** در ایران دو طرز فکر درباره گاز وجود دارد. یک طرز فکر این است که ایران باید صادر‌کننده عمده گاز باشد به منطقه، اروپا وشبه‌قاره هند و... گروه دیگری می‌گویند ما در حالی که منابع گاز محدودی داریم باید فکر صادرات را به‌ویژه در شکلLNG از سرمان بیرون کنیم وبه دنبال روش‌ها و کارهایی که می‌توان با گاز انجام داد و از آن ارزش افزوده گرفت، برویم. برنامه چشم‌انداز کشور هم تقریبا به همین امر اشاره می‌کند. در چشم‌انداز کشور باید از فروش گاز خام پرهیز شود. در مورد صادرات در سند چشم‌انداز به صادرات گاز به کشورهای منطقه که از نظر سیاسی و استراتژیکی برای ما اهمیت دارد نظر مساعدی دارد.(مثلا ما با تمام یا بعضی از کشورهای خلیج‌فارس، ترکیه، پاکستان، ارمنستان، نخجوان و... که ارزش سیاسی و استراتژیکی دارند از نظر سند چشم‌انداز باید تعامل گازی داشته باشیم)
به هر حال این دو فکر در ایران وجود دارد متاسفانه ما برنامه‌ریزی درازمدتی برای ذخایر نفت و گازخود نداریم ما اکنون دومین ذخایر گاز و دومین ذخایر نفت دنیا را داریم ما نمی‌دانیم در 20 سال آینده با این ذخایرچه کنیم چه مقدار از آن را در کشور نگه داریم چه مقدار آن را صادر کنیم. بر چه مبنایی می‌خواهیم این کار را انجام دهیم، ارزش افزوده آن برچه مبنایی تعریف شود. لذا چون ما برنامه دراز مدتی نداریم در نتیجه تصمیم‌گیری‌ها به صورت مقطعی و حلقه‌های هر دولت جدید بالاخص یک عده کمی از کارشناس در شرکت نفت‌وگاز انجام می‌شود. در حالی که این تصمیم‌گیری‌ها باید توسط نظام( کل نظام سیاسی) صورت بگیرد. در 20-10 سال آینده سیاست‌های کلی و ملی باید در مورد ذخایر مشخص باشد.
ترکمنستان علاقه دارد در خط لوله نفت‌ وگاز انتقال گاز به اروپا یعنی نابوکو سهمی داشته باشد این سهم خود را باید از لحاظ تئوریک یا از راه روسیه عبور داد یا از راه ایران( راه دریای خزر مشکلات فراوان دارد) راه روسیه،‌برای اروپاییان غیر قابل قبول است چون یکی از دلایلی که اروپایی‌ها به نابوکو روآورده‌اند این است که نمی‌خواهد تمام تخم‌مرغ‌های خود را در سبد روسیه بگذارد. از راه ایران هم چون فشارهای سیاسی، تحریم و... است در حال حاضر شاید امکان‌پذیر و اقتصادی نیست که لوله‌ای را با 5-4 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری و از ایران عبور دهد وبه نابوکو برسانند. تنها راهکاری که قابل اجراست این است که ترکمنستان گاز خود را به ما بفروشد و ما هم گازمان را به نابوکو بفروشیم البته این می‌تواند در قالبی سه جانبه باشد.
* ایران که تاکنون در نابوکو حضوری نداشته است چگونه می‌تواند در این روند مشارکت کند؟
** بله؛ ایران حضوری نداشته است چون گازی نداشته که در نابوکوحضور داشته باشد در هر حال اگر ترکمن‌ها گاز خود را به مناطق شمالی ایران بدهند و ما هم این گاز را در اختیار نابوکو قرار دهیم عملا بازی برد بردی ایجاد می‌شود که هم ترکمنستان به نابوکو دسترسی پیدا می‌کند هم ایران به سودی می‌رسد و هم کشورهای عضو نابوکو صاحب گاز می‌شوند این تنها راهی است که در حال حاضر موجود است و امکان کار روی آن وجود دارد.
* بسیاری بر این نظر هستند که تلاش‌های دولت عشق‌آباد به نوعی بیرون آمدن این کشور از سیطره و نفوذ دولت روسیه است چرا که روس‌ها بارها در طول دو دهه اخیر نشان داده‌اند که با اسلحه و اهرم گاز هر وقت خواسته‌اند با ترکمن‌ها بازی کرده‌اند( مثل بستن لوله‌ها و انفجار آن ها)و... این تحلیل تا چه حدی مورد اعتناست؟
** بدون شک هیچ کشوری نمی‌خواهد صادراتش، محدود به کشوری خاص باشد. لذا هر کشوری درصدد تامین منافع خود از کشورهای مختلفی است. ترکمنستان هم مستثنا نیست و حتما می‌خواهند از زیر سایه روس‌ها بیرون بیایند بنابراین اکنون راه‌های مختلف شرق،غرب و جنوب خود را امتحان می‌کنند و تنها از راه غرب با مشکل مواجه است. به نظر می‌رسد ترکمنستان به‌طور معقولی در حال حرکت به جلو است.
* برخی بر این نظر هستند در مناطق مرزی ایران با ترکمنستان یک سری میدان های گازی مشترک وجود دراد . در حوزه این میدان‌های مشترک ( با توجه به سرمایه‌گذاری‌های کلان ترکمنستان) ایران فعالیت‌ خاصی انجام داده است؟
** ما رسما درباره میدان های مشترک دو کشور چیزی نمی‌دانیم ولی به‌طور غیر رسمی ادعا می‌شود که در میدان گازی دولت‌آباد مشترک هستیم. حال این‌که تا چه اندازه این ادعا درست باشد، معلوم نیست. در زمان شوروی و جنگ سرد، ایرانی‌ها در این مناطق کار خاصی انجام ندادند در این 20 ساله که ترکمنستان مستقل شده است به دلایل مختلف ما دنبال پیگیری این مسائل نبوده‌ایم و آن‌قدر ذخایز گازی دیگری که بهره‌برداری نشده داریم که رفتن به حوزه‌های مشترک(‌در صورت وجود آن) ممکن نبوده است. از لحاظ تئوری و در نقشه‌های جغرافیایی و توپوگرافی شرکت نفت اگر ذخایر مشترکی وجود داشته باشد( از دولت‌آباد تا کردکوی) امر بسیار خوبی است و می‌تواند به ‌طور مشترک توسعه یابد.
* به‌ عنوان یک کارشناس آینده صنعت گاز ترکمنستان را چگونه پیش‌بینی می‌کنید؟
** اگر ترکمنستان آن ذخایری را که ادعا می‌کند داشته باشد، پتانسیل بسیار بالایی در اختیار این کشور است وبرای این پتانسیل بسیار بالا حتما می‌تواند با چین تعامل خود را بیشتر کند و خط لوله دیگری به چین برساند. همچنین با ایران و روسیه تعامل خود را بیشتر کند. ترکمنستان به نظر می‌رسد که بیشتر فروشنده گاز باشد تا ایران. چون این کشور مصرف داخلی بسیار کمتری دارد و ذخایر گاز آن بیشتر در خشکی است.