آسیب‌شناسی کارگزاران دولت دینی

ابعاد آسیب شناسی کارگزاران
بی تردید، مطالعه «گفتمان عدالت و پیشرفت در دولت دینی» بدون در نظر گرفتن مباحث مربوط به آسیب شناسی آن، راهی به سوی موفقیت نخواهد برد. به عبارتی دیگر، عدالت و پیشرفت زمانی جایگاه واقعی خود را پیدا خواهد کرد که دولت دینی عناصری شایسته داشته باشد. با شناسایی آسیب هاست که کارگزاران لایق را خواهیم شناخت. از سوی دیگر، پیشرفت بدون عدالت مفهوم واقعی خود را پیدا نخواهد کرد. بنابراین، بهتر است به موازات بررسی مسائل مربوط به ایدئولوژی و ویژگی های دولت دینی، آسیب شناسی کارگزاران آن را نیز مورد مداقه قرار دهیم. در این زمینه، مهم ترین سؤال این است که اولا، رابطه گفتمان عدالت و پیشرفت با آسیب شناسی کارگزاران دولت دینی چیست؟ ثانیاً، ابعاد مختلف آسیب شناسی کدام است؟ اجمالا باید گفت: بین این دو مقوله، ارتباط تنگاتنگی وجود دارد.
از طرف دیگر بهترین روش برای مطرح کردن بحث آسیب شناسی و پرداختن به آن، رجوع به کارشناسی است که از هر حیث صلاحیت، شایستگی و تخصص داشته باشد. از این رو، بر آن شدیم تا بحث آسیب شناسی دولت دینی را تحت رهنمودهای مقام معظم رهبری پیگیری نماییم.
بعد داخلی
الف. مباحث اخلاقی
یکی از مشکلات فراوانی که ما را همواره در خطر قرار می دهد، ضعف دینی و اخلاقی مدیران در دولت دینی است. مقام معظم رهبری پی درپی این مسئله را به مناسبت های مختلف هشدار داده اند که عبارتند از:
1. هواپرستی مسئولان: رهبر انقلاب با بهره گیری از سخن امیرالمؤمنین در نهج البلاغه، این موضوع را چنین تبیین نموده اند:
«ان اخوف من اخاف علیکم اثنان، اتباع الهوی و طول الامل.»(1) خطر عمده دو چیز است: اول، هوس پرستی. تعجب نکنید، از همه خطرها بالاتر همان هوای نفسی است که در دل ماست. «ان اعدی عدوک نفسک التی بین جنبیک.»(2) از همه دشمن ها دشمن تر، همان نفس، همان من و همان خودی است که در وجود تو است؛ آن منیتی که همه چیز را برای خود می خواهد. اینجا هم از زبان پیغمبر(ص) همین را می فرماید: «ان اخوف ما اخاف علیکم اثنان؛ اتباع الهوی و طول الامل، فاما اتباع الهوی فیمد عن الحق»؛(3) یعنی پیروی از هوای نفس شما را از راه خدا گمراه می کند...(4)
2. طول امل و بلندی آرزوها:
«و اما طول الامل فینسی الاخره.»(5) طول امل یعنی: آرزوهای دور و دراز شخصی؛ تلاش کن برای اینکه فلان جور خانه برای خودت درست کنی، تلاش کن و مقدمات را فراهم کن برای اینکه به فلان مقام برسی... طول امل یعنی این آرزوهایی که یکی پس از دیگری تمام نشدنی است، جلوی چشم انسان صف می کشند، برای انسان هدف درست می کنند و هدف های حقیر در نظر انسان عمده می شود.(6)
3. تلقی نادرست از مسئولیت در نظام اسلامی: این موضوع یکی از آسیب های مهم دولت دینی می باشد. مقام معظم رهبری در تبیین این موضوع با بهره مندی ازنامه حضرت علی(ع) به اشعث بن قیس چنین می فرماید: «وان عملک لیس لک بطعمه و لکنه فی عنقک امانه »؛ (7) یعنی این مسئولیت و منصبی که در نظام اسلامی برای طعمه و سرمایه و کاسبی نیست- اشتباه نشود- مسئولیت در نظام اسلامی، بار بر دوش انسان است که باید آن را به خاطر هدف و نیتی تحمل کند. برداشت صحیح از دولت اسلامی و مسئولیت اسلامی این است.(8)
4- زندگی مسرفانه: یکی از مسائلی که از مهم ترین آسیب های دولت دینی می باشد، زندگی متجملانه و مرفه مسئولان است. ایشان در این زمینه می فرماید:
من از احساس تنعم و زندگی مرفه مسئولان واقعاً رنج می برم، روند کار نباید به سمت تنعم روزافزون مسئولان و تظاهر به این معنا باشد؛ این غلط است. البته در نوع انعکاس مسافرت ها، کارها، زندگی ها و جلسات ما به مردم هم گاهی چیزهایی دیده می شود که مردم را دلسرد می کند و به طور عمیق روی مردم اثر می گذارد.(9)
5- تحجر: این مسئله در طول تاریخ همواره مشکلات زیادی را ایجاد کرده و خون های زیادی به خاطر این مسئله ریخته شده است. این موضوع نیز از دید مقام عظمای ولایت پنهان نمانده، به گونه ای که می فرماید:
دو آفت، هم دین داری را تهدید می کند و هم سیاست را. یکی از آفت های دین داری این است که دین داری یک جامعه یا یک شخص، با انحراف یا بی مبالاتی یا تحجر و جمود یا فراموش کردن نقش عقل یا التقاط و از این چیزها همراه شود. آفت دیگر دین داری این است که دین به زندگی شخصی محدود شود، عرصه وسیع زندگی جمعی انسان هاو جامعه را فراموش یا درباره آن سکوت کند و از آن کناره بگیرد.(10)
6- فاصله از اخلاق و معنویت: یکی از مهم ترین آسیب ها که سیاست را نیز تهدید می کند، دوری سیاست از اخلاق و روی کار آمدن انسان های ضعیف و کوته بین است. رهبر فرزانه انقلاب در مورد راه کار این مسئله چنین بیان می دارد:
...بهترین شکل و راه کار این است که در رأس سیاست و اداره امور جوامع، کسانی قراربگیرند که دین داری و سیاست گذاری آنها این دو آفت را نداشته باشد؛ یعنی کسانی اداره امور جوامع را برعهده بگیرند که دیندار و دارای معنویت باشند، فکر دینی آنها بلند باشد، از انحراف و خطا و التقاط و کج بینی در دین مصون باشند...(11)
7- سستی بینش و ایمان انقلابی و اسلامی: بدون شک، روی کار آمدن افرادی که از اسلام جز نامی ندارند، همواره مشکل ساز بوده است. این افراد به دلیل نداشتن ایده اسلامی، به ناچار از الگوهای غربی استفاده می کنند. مقام معظم رهبری این موضوع را چنین خاطرنشان کرده اند:
یکی مسئله سستی بینش و ایمان انقلابی و اسلامی در بعضی از مسئولان است. اینها مجذوب نسخه های غرب هستند، آن هم نسخه های غلط از آب درآمده. لیبرال دموکراسی غرب که یک روز گفته می شد اوج تکامل فکر و عمل انسان است و بالاتر از آن چیزی وجود ندارد- که به نظر من، خود این حرف نشانه کوته فکری است که آدم نقطه ای پیدا کند و بگوید از این بالاتر ممکن نیست انسان حرکت کند؛ نه، انسان در حرکت خود، بی نهایت است- امروز به دست خود، خودش را رسوا کرده است.(12)
ب. مباحث مدیریتی
علاوه بر مسائل اخلاقی و بینشی و دینی، باید به آسیب های بعد مدیریتی و شیوه برخورد با مردم و مسائل پیش رو پرداخت. در این قسمت نیز با استناد به بیانات مقام معظم رهبری، آسیب های آن را برمی شماریم:
1. ضعف مدیریت و پرداختن به کارهای جزئی، سیاسی و حزبی: تعهد به تنهایی نمی تواند مشکل گشا باشد و استفاده از انسان های متعهد که متخصص باشند ضروری است برخی از مشکلات، از ضعف مدیریت ناشی می شود و مانع پیشرفت می گردد:
بعضی از مشکلات ما ناشی از ضعف بعضی از مدیریت هاست؛ به کارهای جزئی و فعالیت های سیاسی، حزبی سرگرم و مشغول می شوند. این قدر که من در این خصوص تأکید می کنم، بعضی ها می گویند فلانی با حزب و تحزب مخالف است، در صورتی که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، اولین حزب را ما درست کردیم... من یک وقت به بعضی از مسئولان دولتی پیغام دادم و گفتم شما آن ساعاتی را که در جلسه حزبی خود صرف می کنید- البته نمی گویم پول و امکانات می گیرید- متعلق به دولت و مردم است. شما حق ندارید آن را صرف مسائل حزبی و جناحی و گروهی و امثال اینها بکنید. یک مقدار ضعف های ما ناشی از اینها است.(13)
 2. عدم اتحاد کلمه: آنچه در نظام مدیریتی از اهمیت بالایی برخوردار است اتحاد و هماهنگی مسئولان است. بنابراین، تفرقه در اتخاذ تصمیمات، به نوعی ضعف مدیریتی محسوب می گردد:
یکی دیگر از عیوب و آفت ها عدم اتحاد کلمه است. اتحاد کلمه هم لازم است. لازم است مسئولان، مواضع واحدی اتخاذ کنند، بخصوص در مسائل جهانی و مسائل عمدأ کشور. وقتی اندک اختلافی در حرف مسئولان پیدا می شود شما می بینید رادیوهای بیگانه چگونه اینها را بزرگ و چند برابر می کنند. حتی آنجایی که اختلاف نیست، اختلاف را جعل می کنند، برای اینکه نشان دهند بین مسئولان اتحاد کلمه نیست.(14)
3. انقطاع از واقعیات و دوری از مردم: یکی دیگر از مسائل مهم مدیریتی، واقع بینی و در جمع مردم بودن و آشنایی با مشکلات آنها از نزدیک است:
مردمی بودن، چیزی بالاتر از انتخاب شدن به وسیلأ مردم است. بعضی ها ممکن است در یک نظام دموکراتیک به شکل دموکراتیک هم انتخاب شوند، اما با مردم رابطه ای نداشته باشند. اینها مردمی نیستند. در کشور اسلامی ما، مردمی بودن یک ارزش است. هر کسی که بیشتر به مردم نزدیک باشد، بیشتر احساسات مردم را درک کند، بیشتر با مردم احساس همدردی و ابراز همدردی کند مردم به او علاقه بیشتری نشان می دهند.(15)
معتقدم که برای یک مسئول در دستگاه حکومتی- اعم از مسئولیتی که بنده دارم یا مسئولیتی که دیگر مسئولان دارند- انقطاع از واقعیت و دوری از مردم، عامل انحطاط است. حضرت علی(ع) به مالک اشتر فرموده اند که به خاطر احتجاب از مردم، آگاهی انسان از همه چیز کم می شود.(16)
4. اشتغال و دلبستگی به کارهای ظاهری: از دیدگاه مقام معظم رهبری، یکی از خطراتی که مسئولان را تهدید می کند دلبسته شدن و وابسته شدن به کارهای ظاهری است که در باطن امر، کار نیست؛ مثلا، بعضی از اجتماع ها، بعضی از موضع گیری ها، تأسیس بعضی از دفاتر و...(17)
5. عملکرد ضعیف مسئولان: علاوه بر نظام صحیح مدیریتی، عملکرد صحیح و دقیق مسئول هم از اهمیت بالایی برخوردار است. رهبر فرزانه انقلاب درخصوص عملکرد مسئولان فرهنگی می فرمایند: «من از عملکرد بعضی از مسئولان فرهنگی کشور هیچ رضایتی ندارم و معتقدم آن کاری که باید انجام بدهند انجام ندادند، بعضی از کارهایی را که نباید انجام بدهند انجام دادند. (18)
6- درک نادرست مسئولان از خواسته های مردم: مطابق نگرش مقام معظم رهبری، یکی از مهم ترین موانع پیشرفت این است که مسئولان و نخبگان و قشرهای تأثیرگذار در شناخت مشکلات مردم اشتباه کنند و خواسته های مردم را درست نفهمند یا خواسته های مردم را به نقاط کم ارزش و بی ارتباط با زندگی واقعی مردم ربط دهند. (19)
7- عدالت: یکی از مهم ترین مبانی که راجع به آسیب شناسی دولت دینی، ذیل بعد مدیریتی مطرح می شود، بحث عدالت است. هرچند ممکن است بسیاری از دولت مردان بر مسئله عدالت تاکید ورزند، با این حال، آشنایی با آسیب های موجود آن نیز مسئله ای بسیار ضروری می باشد. در ذیل، برای جلوگیری از اطاله کلام، تنها به عناوین آسیب های موجود با تأثیرپذیری از بیانات مقام معظم رهبری اشاره می نماییم.
الف- اندیشه های التقاطی و غیراسلامی پیرامون موضوع عدالت. (20)
ب- نارسایی های اجرا و مطالبه عدالت:
1- شتاب زدگی در اجرای عدالت؛ (21)
2- ناهماهنگی در برنامه ها؛ (22)
3- برخورد تبعیض آمیز در مطالبه عدالت؛ (23)
4- بی توجهی به جرایم بزرگ و بزرگ شمردن جرایم کوچک؛ (24)
5- دوری از آرمان گرایی که خود شامل موارد زیر است:
 غفلت از آرمان ها؛ (25)
 یأس و ناامیدی از تحقق آرمان ها؛ (26)
 روش های نامناسب مطالبه عدالت؛ (27)
 الگوبرداری از غرب در اجرای عدالت. (28)
ج- ایرادات و نواقص مسئولان:
1- خطرات بیشتر لغزش مسئولان نسبت به سایرین؛ (29)
2- ورود مسئولان به بازی های سیاسی؛ (30)
3- سپردن مسئولیت ها به افراد ناسالم؛ (31)
4- عدم رعایت بی طرفی مسئولان در نظارت ها؛ (32)
5- ضعف های شخصی مسئولان؛ (33)
6- بی توجهی به انتقادها. (34)
د- اطلاع رسانی ناسالم:
1- تبلیغات ناسالم پیرامون فساد؛ (35)
2- نفی کل نظام به بهانه مبارزه با فساد؛ (36)
3- جوسازی علیه اجرای عدالت؛ (37)
4- افراط و تفریط در مبارزه با فساد؛ (38)
5- ترویج بدبینی نسبت به مسئولان؛ (39)
6- ایجاد بی اعتمادی به قوه قضائیه؛ (40)
هـ- فعالیت دشمنان علیه عدالت:
1- نفوذ مخالفان عدالت در بین مسئولان؛ (41)
2- کارشکنی دشمنان؛ (42)
3- تلاش دشمن برای دور کردن دانشجو از عدالت طلبی. (43)
ج. خصوصیات شخصیتی و فردی
بعد شخصیتی و روحی و روانی یک مسئول در نحوه مدیریت و عملکرد وی تأثیر بسزایی دارد، به گونه ای که می تواند مقدمات پیشرفت یا پسرفت دولت دینی را فراهم آورد. در ذیل، به آسیب شناسی بعد شخصیتی مسئولان می پردازیم:
1- راحت طلبی: این مسئله بر روی افرادی که می خواهند برمردم تاثیرگذار باشند، اثرات بدی می گذارد. براساس رهنمودهای مقام عظمای ولایت، همان بلایی که بر سر منحرف کنندگان انقلاب فلسطین آمد و همان خطری که بر سرهمه رهبرانی آمد که ملت های خودشان را از مسیر درست و راهی که شروع کرده بودند منحرف کرد، خطر راحت طلبی است. (44)
2- دلسوز نبودن: به موجب فرمایش رهبر معظم انقلاب، عمده مشکلات ملت ها به خاطر فقدان و یا قلت مسئولان دلسوز است، مسئولان که همتشان فقط برطرف کردن مشکلات مردم باشد. (45)
بعد خارجی
یکی از رویکردهای دولت دینی و آسیب های آن، در مواجهه با مسائل جهانی و برخورد با دشمنان معین می گردد. دراین خصوص نیز با چند آسیب مهم روبه رو هستیم که به بیان آن می پردازیم.
1- غفلت از تهاجم فرهنگی و اباحیگری
این مسئله را مقام معظم رهبری بارها تذکر داده اند. از دیدگاه ایشان، مسائل تهاجم فرهنگی واقعیت روشنی است که با انکار آن ما نمی توانیم اصل تهاجم را از بین ببریم. «به قول امیرالمؤمنین» من نام لم ینم عنه» (46) اگر شما در سنگر خوابت برد معنایش این نیست که دشمنت هم در سنگر مقابل خوابش برده است. ما باید توجه داشته باشیم که انقلاب فرهنگی در تهدید است، کما اینکه اصل فرهنگ ملی و اسلامی ما در تهدید دشمنان است. (47)
«اباحیگری اعتقاد و عملی یعنی: پایبندی ها و تقیدات و تکیه گاههایی که یک انسان را در حرکت خود به سمت هدف مشخصی عازم ومصمم می کند، از او گرفتن و او را سرگردان و لنگ کردن.» (48) «نباید غافلانه و ساده لوحانه بعضی از پدیده ها را جدای از علت و بریده از عامل اصلی اش تلقی کرد و به این و آن نسبت داد. حقیقتا دشمنان می خواهند از فضای فرهنگی کشور علیه انقلاب، نظ ام و دولت استفاده کنند.» (49)
2- غفلت از دشمن
یکی دیگر از آسیب ها این است که دشمن را فراموش کرده یا دست کم بگیریم:
اگر فراموش کردید که دشمن در کمین شماست، غفلت شما را فراخواهدگرفت، حرکت را کند خواهدکرد و از بین خواهدبرد. یعنی بزرگترین فرصت برای دشمن است- لذا شما می بینید در طول این سالهای متمادی، هر وقت هرکسی و هرجا، از دشمنی دشمنان و توطئه مستکبران و دشمنی آمریکا و اسراییل و بقیه مخالفان آزادی و سعادت بشر سخن گفته است، ازسوی تبلیغاتچی های جهانی مورد تخطئه قرار گرفته است. (50)
3-مرعوب شدن
مرعوب شدن از تهدید دیگران، آسیبی جدی است که گاه حکومت ها را ازپیشرفت بازداشته است. در دنیای امروز و در طول تاریخ نمونه های فراوانی از آن را مشاهده کرده ایم. تهدید همیشه به معنای اقدام نیست. یکی از فواید تهدید این است که بلکه بتوانند طرف مقابل را مرعوب و از میدان خارج کنند، وادار به تسلیم کنند و یا بتوانند درصف یکپارچه مسئولان یا در صف مسئولان و مردم و یا در دل مردم تردید ایجاد کنند. (51)
جمع بندی
پس از بررسی دو بعد داخلی و خارجی، اینک در مقام جمع بندی به چند نکته مهم اشاره می نماییم:
1- بحث انتقادی و آسیب شناسی باید با نگاهی منصفانه و حقیقت مدار همراه باشد. در ذیل، به بررسی این موضوع در دو قسمت ارزیابی نظام و ارزیابی کارگزاران می پردازیم.
الف. ارزیابی نظام: همواره تصور نادرست از واقعیت های یک مجموعه باعث می شود که آن مجموعه از پیشرفت باز بماند. آنچه اهمیت دارد، حقیقت یک مجموعه است. بنابر این، کسانی که تنها به نام اسلام دلخوش کرده اند و از محتوای آن بی بهره اند، موجب انحراف انقلاب شده اند.
ما یک نظام اسلامی را طراحی و پایه ریزی کردیم و الان یک نظام اسلامی داریم که اصولش هم مشخص و مبانی حکومت در آنجا معلوم است. مشخص است که مسئولان چگونه باید باشند، قوای سه گانه وظایفشان معین است، وظایفی که دولت ها دارند، مشخص و معلوم است. اما نمی توانم ادعا کنم که ما یک دولت اسلامی هستیم، ما کم داریم. (52)
اگر کسی در مقابل جوان ها ادعا کند و بگوید نظام اسلامی ما هیچ عیبی ندارد و همان قالبی را که اسلام خواسته ما داریم پیاده می کنیم، گزاف گفته است، به هیچ وجه این طور نیست. (53)
ب. ارزیابی کارگزاران:
ما مسئولان باید خود را بسازیم، مرتب با خود کلنجار برویم، یکدیگر را به حق وصیت کنیم، یکدیگر را ارشاد کنیم. مثل آینه ای در مقابل یکدیگر، عیوبمان را صادقانه به هم نشان دهیم. بنا را بر رفع عیب بگذاریم و خود را روز به روز بهتر کنیم. هر کس هم که جدیداً مسئولیت را برعهده می گیرد، با این نیت و هدف، مسئولیت را قبول کند که می خواهد برای خدمت به مردم یک انسان صالح بشود؛ آن گاه می شود تشکیل دولت اسلامی. قوای مجریه و مسئولان گوناگون ما باید تا حد قابل قبولی خود را با این قالب ها و معیارهای دینی و اخلاقی اسلامی تطبیق دهند. این مرحله سوم است، ما الان در این مرحله قرار گرفته ایم و باید به طور دایم، تلاش ما این باشد. (54)
2- چالش «تخصص و تعهد» در بحث مذکور همواره مطرح بوده است. نظام جمهوری اسلامی همواره در جهت تحقق و پیشبرد اهداف نظام اجتماعی مطلوب خود با چالش اساسی تحت عنوان «تخصص و تعهد» و لزوم همسازی این دو مواجه بوده است. این موضوع علاوه بر زمینه های اجتماعی و اقتصادی، فعالیت های سیاسی را نیز در بر می گیرد. (55) مقام معظم رهبری ضمن تأیید هر دو بینش، به آسیب شناسی عملکرد آنها می پردازند:
البته امروز در نظام اجتماعی ما، آن جناح هایی که من عرض کردم - که بعضی بیشتر به ارزش ها توجه می کنند، بعضی به تحول و پیشرفت توجه می کنند - همدیگر را کمتر تحمل می کنند! اگر همدیگر را بیشتر از آنچه که امروز تحمل می کنند، تحمل کنند، وجود دو جناح نه فقط مضر نیست، بلکه مفید هم هست؛ می توانند به هم کمک کنند و مکمل یکدیگر باشند. مطلوب این است که همه به همه اجزای لازم توجه داشته باشند و عمل کنند. اما حال اگر هم نشد و عده ای به این بخش و عده ای هم به آن بخش توجه کردند، ولی با یکدیگر دشمنی نکنند... (56)
از آنچه گفته شد می توان فهمید که بین «گفتمان عدالت و پیشرفت» و «آسیب شناسی کارگزاران دولت دینی» رابطه مستقیم و تعیین کننده ای وجود دارد؛ زیرا آنچه عدالت و توسعه را در جامعه اسلامی محقق می سازد شناسایی آسیب ها و مسئولان صالح است.
پاورقی ها در دفتر روزنامه موجود است.