احزاب در ایران (بخش سوم)

علی شاملو
در متن موردنظر چنین نیست بلکه اعضای کمیته بین خود قرار گذاشته بودند در صورت دخالت پلیس اظهار کنند که برای تکمیل کتابخانه ملی دور هم جمع شده‌اند
این طرح خواستار بهره‌برداری از حسادت شخصی و نیز رقابت سیاسی بین درباریان، وزرا و رهبران مذهبی و حمایت از محافظه‌کاران معتدل در برابر محافظه‌کاران افراطی بود. این طرح همچنین خواهان برقراری ارتباط با رهبران مذهبی ‌‌‌‌‌‌«منور‌الفکر» اجتناب از هر نوع فعالیت غیراسلامی برای رفع سوءظن روحانیون، حتی اگرچه کمیته اصلی مدارای مذهبی را یکی از اهداف اصلی خود می‌شمرد. ترکیب کمیته انقلابی، هم بازتاب سنخیت عقیدتی و هم منعکس ‌کننده تباین جامعه‌شناختی روشنفکران اولیه بود. این کمیته مرکب از پنجاه و هفت تن شامل پانزده کارمند، هشت معلم، چهار مترجم و نویسنده، یک طبیب، چهارده روحانی، که اطلاعی از علوم جدید داشتند یک خان عشایری، سه تاجر و چهار صنعتگر بود.(51)
(51) در سراسر این کتاب شرح حال اشخاص از مطبوعات معاصر، مصاحبه‌ها یا نامه‌های چاپ شده در مجلات سال‌های بین 1285 و 1360 آرشیوهای وزارت خارجه انگلستان و تاریخ رجال ایران از م. بامداد (تهران، 1347) 6جلد، فراهم شده است. (ایران بین دو انقلاب از مشروطه تا انقلاب اسلامی یروآند آبراهامیان ترجمه کاظم فروزمند، حسن شمس‌آوری، محسن مدیر شانه‌چی)
کمیته انقلابی علاوه بر ملک‌المتکلمین شامل پنج چهره مهم در انقلاب آینده نیز بود: سیدجمال‌الدین اصفهانی واعظ چیره‌دستی که طرفداری پر شورش از عقاید غیرمذهبی سبب تبعیدش از شهر اصفهان شده بود، حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی که او نیز از تبعیدیان اصفهان بود و رهبر مهمی در نهضت ایجاد تحصیلات جدید به شمار می‌رفت. علیقلی‌خان سردار اسعد بختیاری، بزرگ خاندان ایلخانی، که درمدت حبس پس از اعدام پدرش در سال 1216 مجموعه سفرنامه‌های انگلیسی مربوط به قرن هفدهم میلادی را ترجمه کرده و پس از آزادی در سال 1275 مدرسه جدیدی در اصفهان تاسیس کرده بود تا خان‌های دیگر به قول خودش بتوانند «محسنات مشروطیت و معایب استبداد» را دریابند دو برادر از خانواده اشرافی، اما فرهنگی اسکندری نیز در کمیته فعالیت داشتند بدین‌سان ایران در سال 1284 به سرعت به سوی انقلابی سیاسی در حرکت بود. طبقه متوسط سنتی به صورت طبقه سرتاسری درآمد. اکنون از لحاظ اقتصادی، عقیدتی و سیاسی از سلسله حاکم جدا شده بود و کشور منتظر آخرین تکان بود تا وارد انقلاب شود.
ایران بین دو انقلاب از مشروطیت انقلاب اسلامی یروآند آبراهامیان – ترجمه کاظم فیروزمند - حسن شمس‌آوری و محسن مدیرشانه‌چی صفحات 69، 70، 71، 72، 73، 74، 506 منابع و ماخذ.
نخستین حزب به سبک اروپایی که در ایران به وجود آمد فرقه دموکرات ایران بود. افزون بر «تاریخ رسمی»ای که در مورد این حزب نوشته شده.
1) غروی نوری، حزب دموکرات ایران در دوره دوم
مجلس شورای ملی، تهران 1352، این کتاب بر چند سند رسمی حزب، چند خاطره ناتمام و گزارش‌های روزنامه‌ای مبتنی است. رهبران گوناگون حزب دموکرات ایران همواره در مورد نقش شخصی خود مبالغه می‌کردند. با این حال، شگفت است که تقی‌زاده که گفته می شود شخصیت موثر حزب بود، در خاطرات منتشره اش در دهه 1340 نوشت (خاطرات، ص 169) می نویسد که او در حزب دموکرات ایران نقش مهمی ایفا نکرده بود!
فصل هفتم: سوسیال دموکراسی 3 کتاب پیشینه‌های اقتصادی – اجتماعی جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال دموکراسی: خسرو شاکری
چهره‌های معروف زیر همیشه و به طور ثابت به عنوان پایه‌گذاران و رهبران حزب دموکرات ایران شناخته شده اند: سیدحسن تقی‌زاده، محمدطاهر تنکابنی، حسینقلی‌خان نواب، شیخ ابراهیم زنجانی 2.
2) شیخ ابراهیم زنجانی (پسر شیخ هادی خمسه‌ای، یکی از علمای دینی زنجان) به هنگام محاکمه و به مرگ محکوم شدن مجتهد ضد مشروطه: شیخ فضل‌الله نوری، نماینده دادستان بود. او که در چهارده دوره نخست مجلس نماینده بود، در مجلس دوم به پذیرش اولتیماتوم آذرماه 1290 روسیه تزاری رای داد. بعدها در راس اداره دولتی اوقاف قرار گرفت و عضو فراماسیونری شد.
فصل7: سوسیال دموکراسی حزب دموکرات ایران پایه‌گذاران واقعی پیشینه‌های اقتصادی – اجتماعی جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال دموکراسی تالیف خسرو شاکری
ابراهیم حکیمی (حکیم‌الملک) 3
3) او از تبار یهودی و پزشک دربار بود. برای مجالس اول و دوم انتخاب شد، دوست نزدیک تقی‌زاده و وزیر مالیه در کابینه مستوفی بود. پس از اشغال ایران از سوی متفقین و کناره‌گیری اجباری رضاشاه از سلطنت، به نخست‌وزیری رسید.
فصل7: سوسیال‌دموکراسی 3 حزب دموکرات ایران پایه‌گذاران واقعی
سلیمان میرزا
4) سیدمحمد مساوات، اهل برازجان، روزنامه‌های مساوات و انجمن تبریز را منتشر می‌کرد. او برای مجلس دوم انتخاب شد.
سلیمان میرزای اسکندری، حیدرخان عمواوغلی، و محمد امیر رسول‌زاده، که همه آنها بجز نفر آخر روشنفکران ایرانی مسلمان‌تبار بودند.
5) رسول‌زاده «تاتار» و مسلمان اهل باکو بود؛ به محمدامین رسول‌زاده مراجعه شود. 1/23
با انتشار مکاتبات تیگران تر – هاکوپیان و ورام پیلوسیانتز با سیدحسن تقی‌زاده معلوم می‌شود که پایه‌گذاران واقعی و گردانندگان پشت پرده حزب و روزنامه آن «ایران نو» در واقع چند روشنفکر ارمنی بودند که از گروه سوسیال دموکرات تبریز انشعاب کرده بودند. بهتر است پیش از بحث در مورد برنامه اساسنامه حزب، به بررسی تا حدی مفصل این مدرک بپردازیم.
6)برای یک ارزیابی آن زمان این روزنامه نگاه کنید به:
The press and potry of moden Persia.browne.G.E 53-52-pp.1983. losangeles.repr.1914.(uk) cam bridge.
که در آنجا مولف اطلاعات شایان توجهی درباره این روزنامه به‌دست می‌دهد. آغاز انتشار این روزنامه چاپ تهران شهریور 1288بود.