منافع ایران در حمایت از لبنان

محمدعلی سبحانی/سفیر سابق ایران در لبنان
حملات اسرائیل به لبنان را می‌توان از جمله بی‌سابقه‌ترین حملات در طول درگیری‌های این دو کشور دانست. از ابتدای جنگ‌های اسرائیل با اعراب و در طول سال‌های 1948، 1967، 1973 و 1982 لبنان همواره از سوی اسرائیل تحت فشار قرار گرفته است. در برهه‌ای از زمان، اسرائیل لبنان را حیات خلوت خود می‌دانست و تنفس جنگی خود را در این منطقه انجام می‌دادند تا سال 2000 که لبنانی‌‌ها توانستند به رهبری مقاومت اسلامی و حزب‌الله، اسرائیل را از کشور خارج کنند اما پس از آن نیز با توجه به ادامه اشغال منطقه شبعا توسط اسرائیل همواره درگیری‌ها ادامه داشته است اما هیچگاه شدت حمله اسرائیل همانند امروز نبوده است. در این باره به نظر چند نکته قابل بررسی است:
1- پس از حملات اسرائیل، مردم ایران و دولتمردان به روش‌های مختلف حمایت خود را از مردم لبنان اعلام کرده‌اند اما همراه با این حمایت‌ها بعضا پرسش‌هایی با این مضمون مطرح می‌شود که حمایت از لبنان و فلسطین چه منافعی را برای ایران به دنبال دارد. به تعبیر دیگر این تصور وجود دارد که حمایت ایران از لبنان و فلسطین صرفا در چارچوب مبانی ایدئولوژیک بوده و به زیان منافع ملی کشور است. اما از دیدگاه صاحبنظران بسیار و به دلایل متعدد، حمایت ایران از این کشورها علاوه بر بنیان‌های ایدئولوژیک بر مبنای منافع ملی نیز استوار است.
یکی از اصول مهم و موثر در سیاست خارجی داشتن «دوستان مورد اعتماد» است. دوستان مورد اعتماد برای هر کشوری که دارای هدف‌ها و منافع و سیاست‌های مشخص است یک امتیاز ویژه و یک برگ برنده در بازی‌های جهانی و نیز منطقه‌ای است. در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران نیز این اصل همواره از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و بهره‌گیری از این دوستان مورد اعتماد در مقاطع مختلف بر توان منطقه‌ای جمهوری اسلامی افزوده است و طبیعتا ایران بدون دوستان قابل اعتماد در منطقه نمی‌توانست دارای قدرت منطقه‌ای و به تبع آن دارای قدرت جهانی باشد.
در این باره شاید بتوان با مرور پرونده جنگ تحمیلی مشاهده کرد که دوستان مورد اعتماد در سیاست خارجی ایران تاکنون چه جایگاهی داشته‌اند؟ زمانی که تلاش می‌شد جنگ تحمیلی به جنگ عربی، فارسی تعبیر شود روابط ایران با کشورهایی چون فلسطین، لبنان، سوریه، لیبی و سودان باعث شد که این تبلیغات به شکست منجر شود.
2- روابط ایران و لبنان جدای از روابط دولت‌ها، ریشه در روابط عمیق و تاریخی ملت‌ها دارد.
اجتماع شیعیان در جنوب لبنان همواره رابطه‌ای عمیق بین مردم این کشور و ایرانیان فراهم کرده است. پس از دوران صفویه و موقعیت مناسب شیعیان در ایران، علمای لبنان همواره به ایران سفر می‌کردند و این سفرها هم از سوی علمای ایرانی پاسخ داده می‌شد تا حدی که امام موسی صدر براساس خواست مردم لبنان به آن کشور سفر کرد و با اقامت و اقدامات خود به عنوان رهبر شیعیان آن کشور مطرح شد. این سابقه تاریخی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و نظرات حضرت امام(ره) برای حمایت از مردم مظلوم سایر کشورها بیشتر مورد توجه قرار گرفت تا جایی که با اقبال گسترده مردم لبنان نسبت به اندیشه حضرت امام(ره)، حزب‌الله و مقاومت اسلامی لبنان شکل گرفت.
به این ترتیب این روابط گسترده تاریخی و فرهنگی همواره باعث شده که ایرانیان خود را حامی مردم لبنان بدانند اما این حمایت‌ها هیچگاه باعث نشده که مردم ایران برای خود حق ویژه‌ای در لبنان قائل باشند هرچند که لبنانی‌ها همواره از حمایت‌های ایران تجلیل کرده‌اند. بعد از اشغال لبنان در سال 82 با توجه به شور انقلابی حاکم بر کشور گروهی از نیروهای ایرانی به لبنان رفتند تا در مقاومت مردم این کشور حضور داشته باشند. اما حضرت امام(ره) اعلام کردند که لبنانی‌ها خود توان دفاع از کشورشان را دارند و این نیروها را به تهران فراخواندند.
در آن برهه نیز سیاست امام(ره) عدم دخالت مستقیم در مسائل لبنان بود هرچند که بعدها خود لبنانی‌ها با الهام از اندیشه حضرت امام(ره) مقاومت اسلامی را شکل دادند و این صحت نظریه امام(ره) برای عدم دخالت مستقیم در مسائل لبنان را ثابت کرد چرا که خارجی به هر حال خارجی است و نمونه‌های دیگر حضور خارجی‌ها در لبنان نتایج چندان خوشایندی را به دنبال نداشته است.
حضور سوریه در لبنان یکی از این نمونه‌هاست که با وجود اینکه این حضور به درخواست سران کشورهای عرب در اجلاس طائف انجام شده بود اما باعث به وجود آمدن حساسیت‌های گسترده بین آنان و لبنانی‌ها شد تا اینکه منجر به خروج نیروهای سوری از لبنان شد. بنابراین با توجه به تجربه‌های تاریخی حمایت ایران از لبنان و فلسطین همواره حمایت معنوی بوده است. در برهه کنونی و با توجه به حملات گسترده اسرائیل تمام کشورها از جمله کشورهای عربی و اسلامی وظیفه دارند که از این کشور حمایت کنند و چه بسا سکوت برخی کشورهای عربی و ماجراجو خوانده شدن حزب‌الله توسط آنها اسرائیل را در تشدید حملات خود تشویق کرد.
3- درباره راهکارهای حمایت ایران از لبنان استفاده از توان منطقه‌ای و ظرفیت کشورهای اسلامی راهکاری است که می‌توان در ابتدا برای ایران متصور بود و در این راستا اقداماتی هم در روزهای گذشته انجام شده است. علاوه بر اینها ایران هرچند که در مواجهه با نظام بین‌المللی خود با چالش پرونده هسته‌ای روبه‌رو است اما برخی از کشورهای غربی با شناخت دقیق‌تری که از واقعیت‌های لبنان دارند در مواجهه با شرایط این کشور مواضع متفاوتی با آمریکا اتخاذ کرده‌اند. از جمله این کشورها فرانسه است که سفر نخست‌وزیر و وزیر خارجه این کشور به لبنان و تلاش‌های انجام شده در این سفر را می‌توان به عنوان دیدگاه متفاوت فرانسه به تحولات لبنان تعبیر کرد.
ایران علاوه بر آنکه می‌تواند به نقش فرانسه در میان کشورهای غربی توجه کند در میان کشورهای منطقه نیز نباید از نقش ویژه عربستان چشم‌پوشی کرد. به این ترتیب اقدام دوجانبه ایران با فرانسه و عربستان و یا اقدام چندجانبه این 3 کشور می‌تواند یک جبهه قوی در حمایت از مردم لبنان را به وجود بیاورد. البته آنچه که ایران در همه اقداماتی که برای حمایت از لبنان انجام می‌دهد باید مدنظر داشته باشد حفظ وحدت لبنان است و در اقدامات خود باید به حفظ ارتباط با همه اقوام و گروه‌های لبنانی اندیشید و با همه لبنانی‌ها ارتباط گسترده داشت.