استراتژی روسیه در جهان اسلام

چشم‌انداز کلی
اسلام در روسیه بیش از 1400 سال قدمت دارد. در منطقه پاولژیه (سواحل رودخانه ولگا) اسلام تقریبا صدسال جلوتر از گرایش روسیه به شاخه ارتدوکس مسیحیت بعنوان مذهب رسمی وجود داشته است. در حال حاضر اسلام از لحاظ تعداد پیروان دومین مذهب رسمی روسیه بعد از ارتدوکس‌ بشمار می‌آید.
در حال حاضر بنا به ارزیابی کارشناسان بین 15 تا 24 میلیون مسلمان در روسیه زندگی می‌کنند.
طبق آخرین سرشماری عمومی که در سال 2002 صورت گرفت تعداد پیروان اسلام در حدود 5/14 میلیون نفر می‌باشد. این رقم شامل تاتارها (5558نفر) باشقیرها (16738) چچن‌ها (13610)؛ آواری‌ها (7571)؛ قزاق‌ها (6551)؛ آذربایجانی‌ها (6515)؛ کاباردین‌ها (5201)؛ دارگین‌ها (5102)؛ کومیک‌ها (4225)؛ اینگوش‌ها (4118)؛ لزگین‌ و دیگر اقوام می‌شود. مجموعا 1/491/12 نفر به اضافه نمایندگان دیگر اقوام که در بالا قید نشده‌اند.
این درحالیست که بنا به ارزیابی شورای مفتیان روسیه در کشور بیش از 23 میلیون مسلمان از 38 قوم مختلف وجود دارند.
مناطقی که به طور مرسوم اسلام در آنها رواج دارد مناطق مرکزی و جنوبی پریولژیه قفقاز شمالی و سیبری می‌باشند. علاوه بر این مسلمانان در مسکو، سن‌پطرزبورگ و دیگر شهرهای بزرگ نیز سکونت دارند.
بنا به گزارش اداره دینی مسلمانان در بخش اروپایی روسیه در استان مسکو بیش از 3 میلیون مسلمانان و در خود شهر مسکو در حدود یک و نیم تا دو میلیون نفر مسلمان سکوت دارند.
مسلمانان روسیه اکثرا از اهل تسنن (شاخه‌های حنفی و شافعی) می‌باشد. در پریلوژیه داخل روسیه و سیبری اکثر مسلمانان از شاخه حنفی و در قفقاز (به غیر از آذربایجانی‌ها) شافعی می‌باشند. پیروان شاخه‌های حنبلی بسیار کم و از شاخه مالکی تقریبا وجود ندارد.
اکثر شیعه‌های جعفری را آذربایجانی‌ها (در حدود دو میلیون نفر) تشکیل می‌دهند.
به غیر از این در شمال قفقاز چندین مسلک صوفیه نیز وجود دارد.
اداره دینی مسلمانان روسیه که وظیفه رهبری امت مسلمان روسیه را بر عهده دارد برای اولین بار در زمان امپراطوری کاترین دوم در قرن 18 میلادی تاسیس شد. اولین حکم آن توسط کاترین در تاریخ 22 سپتامبر سال 1788 میلادی تحت عنوان مجمع دینی قوانین محمدی شهر اوفا صادر شد. مراسم افتتاح این مجمع در تاریخ 4 دسامبر سال 1789 انجام شد.
اسلام و سیاست
جایگاه سیاسی اسلام در روسیه طی ماه‌ها و سال‌های اخیر به موضوع مهمی تبدیل شده است. کمیسیون اروپا در گزارش تازه‌ای که منتشر کرده اعلام نمود: از آنجایی که برخی دولتها مسلمانان را تروریست و یا مذهبیون افراط‌طلب می‌شمارند جوامع اجتماعی مسلمانان بیش از پیش قربانی فشار و تبعیض می‌شوند.
در یکی از آخرین شماره‌های روزنامه فکر معاصر نیز آمده است:‌ اخیرا مساله فشار بر جمعیت مسلمانان روسیه به مساله روز تبدیل شده است.
در برخی مناطق تبلیغاتی با ماهیت ضداسلامی در جهات مختلف رو به گسترش بوده و فعالین، رجال مسلمانان، سازمان‌ها، مساجد، انتشارات و نویسندگان مسلمان را تحت فشار قرار می‌دهند. چندی پیش مسجد ملی مرداوی که تحت نظر شورای مفتیان روسیه و به ریاست شیخ راوی عین‌الدین اداره می‌گردد توسط چند سازمان نظامی مورد تفتیش قرار گرفت و کلیه کتب آن از مسجد بیرون برده شد. عده‌ای معتقدند که هنوز مسلمانان در روسیه از امنیت کامل برخوردار نیستند.
افزایش تبلیغاتی ضد اسلامی که نه تنها روستاها و شهرها بلکه مناطقی چون کاباردینو ـ بالکاریا، استان ارنبورگ، تاتارستان و استان تیومن را در برگرفته لزوم بازنگری بیشتر در مورد این مساله را نشان می‌دهد.
پروفسور آلکسی مالاشنکو یکی از کسانی است که طی سال‌های اخیر مشغول مطالعه مناسبات دینی و قومی در روسیه بود. اسلام در مطالعات وی جایگاه خاصی دارد. وی اخیرا کتابی تحت عنوان «رستاخیز اسلامی در روسیه معاصر» از زیر چاپ درآورده که در آن زندگی جمعیت مسلمان روسیه را به تصویر کشیده و درباره شخصیت‌های فعال و مسایل مبرم زندگی مسلمانان کشور به تحلیل پرداخته است. او می‌نویسد:
«رستاخیز مذهبی روسیه روندی است که اهمیت آن هنوز بدرستی ارزیابی نشده است. سرکوبی دین و تاکید ایدئولوژیکی بر نابودی سریع آن عواملی هستند که جامعه روسیه را با فاجعه روبرو ساخت؛ زیرا سنت تاریخی و فرهنگی ما دچار شکاف شده، موازین رفتاری و ارزش‌های اخلاقی جامعه در حال فروپاشی بودند.
...صرف نظر از اینکه حکومت رسمی چه باشد و انتخابات چطور برگزار شود رستاخیز دینی ادامه خواهد یافت. نقش دین به ویژه اسلام در روندهای دنیوی افزایش خواهد یافت. به همین دلیل نیروهای مختلف سیاسی تلاش خواهند کرد از اسلام به نفع خود استفاده کنند. ولی اصل کار نه افزایش نقش اسلام در مبارزه سیاسی بلکه رشد نقش آن در افکار عمومی و شخصی که قابل سنجش علمی نیست و نیز بازگشت به کلیشه‌های ذهنی سنن قدیمی و موازین رفتار و زندگی مردم که قبلا از دست رفته بودند است.
ظاهراً، اکثریت عظیم انسان‌ها با اصل و نسب اسلامی دین اسلام را انتخاب کرده‌اند. باید گفت که در محیط اسلامی روند بازگشت به دین زودتر از محیطی که ریشه‌های مسیحی ارتدوکس دارد جریان می‌یابد. این امر قابل درک است: اسلام دینی جوانتر، پویاتر و مناسبتر برای تطبیق خود با شرایط متغیر است. به علاوه در روسیه اسلام دین اقلیت جمعیت است و به همین دلیل اسلام وسیله بقای وجود این اقلیت و حفظ سنن آن می‌شود. به نظر می‌رسد که اکثریت مسلمانان زودتر از مسیحیان ارتدوکس دینداران واقعی خواهند شد.
این هم جالب توجه است که رستاخیز اسلام به عامل رشد دینداری در محیط ارتدوکس تبدیل شده است بخصوص در جایی که جمعیت ارتدوکس با جمعیت مسلمان تماس مستقیم دارد. ما شاهد این پدیده در شمال قفقاز هستیم که سنن ارتدوکس بخصوص در میان قزاق‌ها به سرعت احیا می‌شوند. در کرانه رود ولگا نیز روس‌ها می‌بینند که تناسب مساجد و کلیساها برابر 51 بر 1 شده است و می‌خواهند تعداد کلیساهای خود را افزایش دهند.»
طی ده سال گذشته احیای اسلام سیاسی در روسیه با احداث مساجدی (در سال 2001 تعداد آنها بیش از 4هزار مسجد بوده است) به صورت فعالی جریان داشته است. در شهر مسکو شش مسجد فعال هستند که طی سال‌های آینده قرار است 11مسجد دیگر نیز احداث شوند. تعداد متقاضیان سفر حج نیز رو به افزایش است. دو سال قبل در حدود شش هزار نفر، سال گذشته در حدود 10 هزار نفر و امسال در حدود 13 هزار نفر به زیارت شهرهای مقدس مدینه منوره و مکه مکرمه نایل آمدند.
فروشگاه‌های ویژه، رستوران‌ها، مراکز مشاوره بانوان، ‌بیمارستان‌ها، آرایشگاه‌ها، آژانس‌هایی ویژه جذب پرسنلی و بنگاه‌های امور برگزاری آیین و مراسم جشن و سوگواری،‌ دفاتر وکلا بنیادهای خیریه و آموزشی، نشریات و چاپخانه و سازمان‌های حقوقی ویژه مسلمانان در حال تاسیس می‌باشند.
در کنار هر مسجدی ساختاری جامع مشغول فعالیت می‌باشد یعنی مجمعی که کمیسیونی متشکل از سه نفر را برای حل مسائل مختلفی از جمله مسائل مالی انتخاب می‌کند. امامان خطیب مساجد از سوی مفتی اداره دینی تعیین می‌شوند و به عنوان رهبر و جوابگوی فعالیت‌های مختلف و از جمله فعالیت‌های مالی مسجد می‌باشد. اداره دینی مسلمانان بنا به موقعیت نژادی و ملی هر منطقه تشکیل می‌شود.
همچنین شورایی با نام شورای مفتیان روسیه وجود دارد (در ماه ژوئن سال 1996 تاسیس شده) که مجموعه‌ای از ادارات دینی مسلمان را تحت پوشش خود جمع کرده و وظیفه هماهنگی فعالیت آنها را بر عهده دارد. در خاک روسیه در حدود 40 اداره دینی مسلمانان فعالیت دارند که اداره دینی مسلمانان در بخش اروپایی روسیه با نفوذترین آنها می‌باشد. اداره دینی مسلمانان بخش اروپایی روسیه در تاریخ 23 فوریه سال 1994 در وزارت دادگستری تحت عنوان اداره دینی مسلمانان بخش اروپایی ـ مرکزی روسیه ثبت شده است. همه اینها بیانگر رشد اسلامی سیاسی در روسیه است.
اسلام و سیاست خارجی
کم نیستند کسانی که اسلام را یکی از مولفه‌های تاثیرگذار در آینده سیاست خارجی روسیه می‌دانند. همزمانی اظهارات پوتین مبنی بر اینکه روسیه یکی از مدافعان اصلی اسلام در جهان است با گزارش کمیسیون اروپا در خصوص مبارزه با نژادپرستی و افراط‌گرایی دینی (که در آن از شرایط فعلی موجود در جوامع مسلمانان و مذهبی اظهار نگرانی شده بود) بیان توجه ویژه کرملین به موضوع اسلام است.
عده‌ای معتقدند که اعمال فشار بر مسلمانان و تبلیغات ضد اسلامی در روسیه با هماهنگی کرملین انجام می‌شود و فعالیت‌های سیاسی مسکو در رابطه با اسلام مانند، ابتکار عضویت در سازمان کنفرانس اسلامی،‌ دعوت سران حماس به روسیه و دیگر موارد مشابه تنها پوششی برای سیاست فشار بر اسلام در داخل کشور می‌باشد. البته طرح اعلام تفاهم با جهان اسلام از یک سو و سرکوبی شهروندان مسلمان از سوی دیگر چندان عاقلانه به نظر نمی ‌رسد. چنین سیاستی تنها اعتبار و حیثیت روسیه را زیر سوال می‌برد، ولی بهرحال بیشتر تحلیلگران جهت‌گیری کلی کرملین را به سمت نزدیکی به جهان اسلام می‌دانند.
شهریورماه امسال در شهر قازان ـ مرکز جمهوری تاتارستان ـ همایشی با عنوان نگرش استراتژیک روسیه ـ جهان اسلام با حضور نمایندگانی از پانزده کشور مسلمان از جمله مصر، کویت، تونس، مراکش و ایران برگزار شد. همچنین اندیشمندانی از جمهوری‌های خودمختاری مسلمان روسیه مانند داغستان، چچن،‌ اینگوش و کاراچوو ـ چرکسیا نیز در این همایش حضور داشتند. از مقامات روس علاوه بر بنیامین پاپوف نماینده ویژه وزارت امور خارجه در سازمان کنفرانس اسلامی،‌ یوگنی پریماکوف رئیس اتاق صنایع و بازرگانی (نخست‌وزیر اسبق) حضور دارند. پریماکف به خاطر تخصص و تجربه کاری در مسائل خاورمیانه همواره یکی از علاقه‌مندان به برقراری روابط با کشورهای مسلمان بوده است.
برگزاری چنین همایشی در این سطح نشان می‌دهد که پس از دوره غربگرایی یلتسین، روسیه پوتین اولویت بیشتری به شرق و به ویژه جهان اسلام داده است به طوریکه پاپوف اظهار امیدواری نمود که برای حل مسائل موجود و جلوگیری از برخوردهای مذهبی بهتر است که از شیوه‌هایی چون ارتباطات متقابل بهره‌گیری شود. وی همچنین بر ضرورت گفت‌وگوی میان تمدن‌ها در شرایط حقوق مساوی سخن به میان آورد و اظهار امیدواری نمود این موضوع از طریق گروه نگرش راهبردی و شرکت‌کنندگان پیشنهاد شود.
او فعالیت‌های این گروه را طی 3- 4 سال اخیر تلاش برای ترجمه 50 کتاب درباره اسلام و گفت‌وگوی تمدن‌ها از عربی به روسی و بالعکس به همکاری اندیشمندان مصری دانست و از طرح ایجاد مرکز تحقیقات اسلامی در روسیه سخن به میان آورد.
گروه نگرش راهبردی به عنوان یک NGO در سال 2004 با هدف برقراری ارتباط با افکار عمومی مسلمانان و حکومت‌های آن‌ها رسماً تشکیل شد و در روزهای 7 و 8 فروردین امسال نخستین همایش آن برگزار شد و از جمهوری اسلامی ایران نیز آیت‌الله تسخیری دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی در آن شرکت نمودند. در بیانیه پایانی این نشست ضمن ابراز رضایت از روابط روسیه و کشورهای اسلامی نقش سازنده روابط روسیه ـ جهان اسلام در مسائل سیاسی ـ اقتصادی و بین‌المللی و محکومیت تروریسم دولت‌های جهان را به تساهل، تحمل، آزادی مذهبی و نگاه احترام‌آمیز به فرهنگ‌های مختلف توصیه نمود. همچنین پیشنهاد نمودند که شورایی برای گفت‌وگو مشارکت و وحدت میان فرهنگ‌ها و تمدن‌ها شکل گیرد.
به طور کلی در پس برگزاری این گروه‌ها و نشست‌ها، ضرورت روابط روسیه و کشورهای مسلمانان نهفته است چرا که روس‌ها و مسلمانان به خاطر تجربه اشغال افغانستان در دوره شوروی (دهه 1980) و حوادث و جریانات پس از آن در بالکان، قفقاز و آسیای مرکزی روابطی خصمانه و پر از سوءتفاهم با یکدیگر داشتند و این موضع به ویژه در چچن خود را به شکلی پرهزینه نشان داد. اما در کنار آن تجربه همزیستی با تاتارها طی پانزده سال اخیر و نیز روابط با کشورهایی چون ایران و مالزی این اندیشه را در مسکو قوت بخشید که امکان غلبه بر چنین سوءتفاهماتی وجود دارد. به ویژه آنکه غربی‌ها از چنین وضعیتی سود فراوان می‌برند.
از این رو آنها کوشیدند تا به عضویت ناظر کنفرانس اسلامی در آمده و با تقویت روابط با کشورهایی نظیر مصر و عربستان تعامل سازنده‌ای با مسلمانان برقرار نمایند.
به طور کلی روسیه امروز خود را از سه جهت با سه گروه فرهنگی و تمدنی از کشورها و جوامع در تعامل می‌بیند. از جانب غرب روسیه به طور جدی همواره با گرایشات غربی و ضدغربی در جامعه خود و اقدامات خصمانه و دوستانه رویارو بوده است و هنوز هم این اندیشه و عمل جریان دارد. در شرق مسکو با چین و ژاپن در تماس سرزمینی و فرهنگی است که با وجود تازگی این تعامل و سطح اندک اصطکاک اما این ارتباط برای روس‌ها و آینده آنها اهمیت زیادی دارد.
اما در جنوب مسکو از دریای سیاه و به بیان بهتر از بالکان تا قفقاز و آسیای مرکزی و حتی درون مرزهای چین در داخل مرزهای فدراسیون کشورهای خارج نزدیک و منطقه خاورمیانه و جنوب آسیا با مسلمانان در تعامل است. این تماس‌های جمعیتی سرزمینی به ویژه در دوره تزار و کمونیسم عمدتا خصمانه بوده است اما روسیه جدید بسیاری از مسائل ناخوشایند اخیر را نیز به جا مانده از آن دوران و یا تصنعی (به وسیله غرب) قلمداد می‌کند. طبعا اینکه آیا این موضوع به واقعیت می‌پیوندد به اعتمادسازی طرفین و عملکرد آن‌ها در داخل و خارجی بستگی دارد.