دولتمردان رجایی: جوان، متعهد و متخصص

تشکیل دولت شهید رجایی در شهریور 1359، در واقع پایان دوران موقت و گذار و شروع دوره دائمی و ثبات می‌باشد. به تعبیر دیگر در دوره موقت که شامل دولت موقت و دولت شورای انقلاب بود، انقلاب اسلامی بر نظام شاهنشاهی پهلوی پیروز شده بود، ولی هنوز نهادهای قانونی و قانون اساسی ویژه نظام جدید که ضامن حفظ و تداوم اصولی آن باشد، تاسیس و تدوین نشده بود. آغاز دوره دائمی با آغاز به کار نخستین دوره مجلس شورای اسلامی در خرداد 1359 که زمینه را برای تشکیل اولین دولت رسمی نظام جمهوری اسلامی مهیا کرد، آغاز می‌شود که نقطه عزیمت آن انتخاب شهید رجایی به مقام نخست‌وزیری است.
ویژگی‌های دوره دائمی: دولت شهید رجایی در شرایطی شکل گرفت که منازعات جناح‌های سیاسی همچنان تداوم داشت و ماهیت خود را در انتخاب شهید رجایی به نخست‌وزیری کاملا نشان داد. بنی‌صدر (در مقام ریاست جمهوری) و همفکرانش، اختلافات بنیادین فکری و سیاسی با نیروهای خط امام و نماینده آن یعنی شهید رجایی را تا حد اعلی دامن زدند و عاقبت نیز کابینه شهید رجایی پس از کش و قوس‌های فراوان، بدون حضور یک سوم اعضا، یعنی فقط با شرکت 14 وزیر تشکیل شد و شروع به کار کرد. اما باید گفت که این آخرین صحنه حضور و نمایش جناح در حال افول به رهبری بنی‌صدر بود؛ زیرا در این تاریخ، اکثریت مجلس در اختیار نیروهای خط امام بود و نهادهای انقلابی نیز در حال توانمند شدن و حضور فعال‌تر در صحنه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کشور بودند.
حاکمیت تفکر مکتبی، ویژگی دیگری بود که در حال تبدیل شدن به گفتمان مسلط سیاسی و فکری بود.
از ویژگی‌های دیگر دوره دائمی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: کاهش تدریجی منازعات سیاسی حزبی؛ غلبه طبیعی تفکر حاکم بر ساختار رسمی جامعه بر حول محور رهبری امام خمینی(ره) و اقتدار، کاریزمایی ایشان، نقش فزاینده دولت در بسیج توده‌ها و مشارکت سیاسی مردم، مردمی کردن ساختار قوه مجریه، حذف و زدودن سمبل‌های طاغوتی و آثار و نشانه‌های باقی مانده از نظام شاهنشاهی، هموار شدن مسیر فعالیت نهادهای انقلابی و نقش آنها در ایجاد وحدت ملی و اصلاح یا تغییر نظام اداری و اقتصادی کشور که البته این ویژگی‌ها پس از عزل بنی‌صدر از مقام ریاست جمهوری معنای واقعی‌تری یافت.
همچنین ویژگی‌های پیش گفته بیشتر به سالهای آغازین دوره دائمی و عصر شهید رجایی مربوط می‌شود و در ربع قرن آینده تاکنون که ادامه همان دوره دائمی می‌باشد تحولات زیادی پدید آمد که می‌توان آن تحولات را در قالب چندین دوره مورد مطالعه قرارداد که در این مجال کوتاه نمی‌گنجد و فرصت دیگری را می‌طلبد.
مبانی فکری شهید رجایی: مطالعه و بررسی در زندگی پرفراز و نشیب 48 ساله شهید رجایی که شاهد ادوار سیاسی،‌ اجتماعی و اقتصادی گوناگون و چالش‌های فکری متفاوتی بوده، این نتیجه را به دست می‌دهد که وی از میان گرایش‌های سیاسی و فکری گوناگون و قدرتمند فعال در جامعه، تنها به اندیشه اسلامی و گروهها و احزابی با اندیشه اسلامی علاقه‌مندی و گرایش نشان داد و هیچ وقت کمترین تردیدی در اعتقاد به مکتب اسلام و فعالیت‌ها و مبارزات سیاسی- مذهبی ایشان پدید نیامد.
عنصر انسجام‌بخش و نقطه کانونی و محوری در ابعاد مختلف اندیشه و دیدگاه‌های شهید رجایی، اتکا و اعتقاد راسخ به مبانی دین اسلام، اصل توحید و خدامحوری بود. وی مبنای زندگی و رستگاری انسان را اصل توحید می‌دانست. بر این اساس معتقد بود که تمام اعمالمان، به ویژه در عرصه خدمت و مدیریت باید تبیین اعتقادی داشته باشد.
عدالت و مردم‌گرایی در اندیشه شهید رجایی جایگاه والایی دارد. او معتقد بود که اقتصاد در جمهوری اسلامی در پرتو اعتقاد به خدا معنی دارد و اگر بخواهیم که نظر اسلم در دادوستدها عملی شود باید به بخش مکاسب فقه اسلامی رجوع کنیم. در اقتصاد اسلامی انسانیت و عاطفه مطرح است و تقسیم امکانات به صورت عادلانه را در سایه عمل بر اساس اقتصاد اسلامی عملی می‌دانست. وی آزادی را نیز در محدوده مکتب اسلام قبول داشت و می‌گفت: «ما آزادی را بر مبنای آنچه که قرآن به ما اجازه می‌دهد قبول داریم و بر اساس آن نیز عمل خواهیم کرد.» به این ترتیب آزادی را نیز بر مبنای توحیدی آن تفسیر می‌کرد. نگاه او به قانون نیز مبنای توحیدی داشت: «من مدافع قانونم؛ زیرا قانون، اراده مردم مسلمان است بر اساس اسلام و توحید.» او انقلاب را به قانونگرایی پیوند می‌داد و انقلابی بودن در نظام جمهوری اسلامی را مترادف با قانونگرایی و پایبندی به آن می‌دانست. وی به همه مسائل ازجمله آموزش و پرورش، فرهنگ، جنگ تحمیلی و نظامیان نیز از منظر ایدئولوژیک می‌نگریست و بر همین مبنا جنگ تحمیلی را نبرد عقیده با عقیده می‌دانست.
دولت مکتبی: ‌رجایی در تعریف دولت مکتبی می‌گوید: «وقتی که ما یک دولت را مکتبی می‌نامیم، منظور این است که این دولت تمام رفتار و گفتار و برخوردها و سخنانش، همه آنها بر اساس مکتبی است که مردم این سرزمین به آن مکتب پایبندند. خدا هدف عالی در این مکتب است. دولت مکتبی، دولتی است که هر کار را تنها و تنها برای رضای خدا انجام بدهد و خدمتی که به مردم می‌کند به عنوان تکلیف شرعی، یعنی وظیفه‌ای که خدا بر عهده‌اش گذارده، انجام می‌دهد. معیارهایی که برای این حکومت تعیین شده است، دستورالعمل‌های قرآن، چگونگی زندگی پیامبر و امامان و سخنان این رهبر گرامی [امام خمینی(ره)] راهنمای ماست؛ پس همت دولت مکتبی بر این است که زندگی عملی مردم انقلابی ما به سمت زندگی و عمل پیغمبر ما سوق داده شود.»
ویژگی‌های عملی کابینه رجایی و باهنر: دولت شهیدان رجایی و باهنر را می‌توان حداقل از دو جنبه بررسی کرد:
الف) عملکرد دولت
ب) ویژگی‌های اعضای کابینه
الف) از لحاظ عملکرد می‌توان ویژگی‌ها و اقدامات زیر را برشمرد:
1. حمایت جدی و عملی از مستضعفان و محرومان جامعه؛ نمونه بارز آن طرح «شهید رجایی» برای کمک به روستاییان سالمند بالای 60 سال سن بود.
2. توزیع عادلانه درآمد ملی؛ باتوجه بیشتر به روستاها و اولویت دادن به مناطق محروم.
3. ایجاد و گسترش شوراها.
4. گسترش اختیارات استانی در جهت عدم تمرکز.
5. کوشش برای خودکفایی کشاورزی و صنعتی کشور.
6. حمایت، همکاری و هماهنگی با نهادهای انقلابی.
7. تلاش برای مردمی کردن جنگ تحمیلی و نقش فعال در تدارکات جنگ و رسیدگی به امور مهاجرین جنگ.
8. تحول انقلابی در ادارات و وزارتخانه‌ها، به ویژه وزارت ارشاد اسلامی و حذف ضوابط دست و پاگیر.
9. مبارزه عملی با تجمل‌گرایی و اسراف در ادارات و سازمان‌های دولتی و جمع آوری کالاها و لوازم لوکس و تجملی از آنها.
10. توزیع عادلانه امکانات آموزشی و پرورشی با اولویت دادن به مناطق محروم و روستاها.
11. اشاعه فرهنگ ساده‌زیستی با تاکید بر ساده‌زیستی مدیران و تاکید به عمل‌گرایی به جای فریبکاری و شعارزدگی.
12. توسعه بهداشت و درمان در سراسر کشور با تاکید بر مناطق محروم.
13. مبارزه جدی با گرانی و تورم و تامین نیازمندی‌های اساسی و اولیه مردم.
14. ارائه تسهیلات و کمک به صادرکنندگان.
15. تاسیس ستاد بسیج اقتصادی کشور و سهمیه‌بندی کالاهای اساسی و اجرای نظام رایانه‌ای (که در شرایط جنگی ضروری بود.)
16. تقویت بنیه دفاعی کشور و تلاش برای رسیدن به خودکفایی در عرصه تجهیزات نظامی و قطعات یدکی.
17. حمایت از پژوهش و تحقیقات به ویژه در عرصه صنعت.
18. طرح قانون بیمه بیکاری و احیای مراکز کاریابی.
19. در عرصه سیاست خارجی نیز می‌توان به: حمایت تبلیغاتی و عملی از نهضت‌های رهایی بخش با تاکید و اولویت نهضت‌های اسلامی، انتقال ثقل سیاسی خارجی از اروپا و آمریکا به آسیا و آفریقا، ایجاد تغییرات ساختاری در وزارت امور خارجه و سفارتخانه‌های ایران به ویژه در مورد نیروی انسانی، توسعه روابط با کشورهای غیروابسته و دولتهای اسلامی، اقدامات دیپلماتیک برای شناساندن تجاوز رژیم بعثی عراق به جمهوری اسلامی ایران و انعکاس حقایق دفاع مقدس اشاره کرد.
ب) ویژگی‌های اعضای کابینه: شهید رجایی هنگام گزینش اعضای کابینه و معرفی آنها برای اخذ رای اعتماد از مجلس شورای اسلامی 3 ویژگی «مقلد امام بودن، مکتبی بودن و جوان بودن» را سرلوحه کار خود قرار داد. لازم به یادآوری است که این 3 ویژگی مورد تاکید امام خمینی نیز بوده است. سایر ویژگی‌های اعضای دولت نیز عبارت بود از:
- تعهد انقلابی
- سوابق مبارزه با حکومت پهلوی (همه اعضای کابینه دارای سوابق مبارزاتی طولانی و درخشانی بودند.)
- قاطعیت در مدیریت به ویژه در مدیریت بحران‌ها.
بهره‌مندی از تحصیلات تخصصی در سطوح بالاتر؛ بسیاری از اعضای دولت دارای بالاترین مدارک و مدارج علمی از معتبرترین دانشگاه‌های داخلی و خارجی بودند. از جمله: محمود احمدزاده (وزیر مشاوره و سرپرست صنایع فولاد) دارای مدرک دکترا و دانشیار در دانشکده فنی دانشگاه تهران؛ سیدمحمد اصغری (وزیر دادگستری) دارای مدرک فوق‌‌لیسانس حقوق و وکیل پایه یک دادگستری؛ محمدجواد باهنر (وزیر آموزش و پرورش) علاوه بر تحصیلات حوزوی در سطح خارج فقه و اصول و تالیف دهها کتاب، دارای مدرک دکترای الهیات نیز بود؛ محمدجواد تندگویان (وزیر نفت) از دانشجویان مممتاز و دارای مدرک فوق‌لیسانس مدیریت؛ حسن عارفی (وزیر فرهنگ و آموزش عالی) دارای مدرک دکترای پزشکی از دانشگاه تهران؛ جواد فکوری (وزیر دفاع) دارای تحصیلات دانشکده خلبانی، مدیریت خلبانی‌اف.4، فرماندهی گردان هوایی و فرماندهی ستاد؛ حسین کاظم‌پور اردبیلی (وزیر بازرگانی) دارای مدرک فوق لیسانس مدیریت بازرگانی از آمریکا؛ محمدشهاب گنابادی (وزیر، مشاور و سرپرست وزارت مسکن و شهرسازی) دارای مدرک مهندسی راه و ساختمان از دانشگاه علم و صنعت؛ هادی منافی (وزیر بهداری) دارای مدرک تخصص پزشکی؛ میرحسین موسوی (وزیر امور خارجه) دارای مدرک مهندسی معماری و شهرسازی از دانشگاه ملی ایران؛ محمدرضا نعمت‌زاده (وزیر صنایع و معادن) دارای مهندس مکانیک و تاسیسات از آمریکا؛ حسین نمازی (وزیر امور اقتصادی و دارایی) دارای مدرک دکترای اقتصاد از دانشگاه لئوپلد اتریش؛ حسن عباسپور (وزیر نیرو) دارای مدرک دکترای برنامه‌ریزی و مدیریت سیستم‌های انرژی از دانشگاه لندن؛ محمدعلی فیاض‌بخش (وزیر، مشاور و سرپرست سازمان بهزیستی) دارای مدرک دکترای تخصصی پزشکی از دانشگاه تهران؛ موسی کلانتری (وزیر راه و ترابری) دارای مدرک مهندسی راه و ساختمان از دانشکده پلی‌تکنیک تهران و محمود قندی (وزیر پست و تلگراف و تلفن) از دانشجویان ممتاز و دارای مدرک دکترای مهندسی برق و الکترونیک از دانشگاه کالیفرنیا و استاد دانشگاه بود.
رجایی‌وار بودن گزینه اکثریت مردم بعد از ربع قرن: مجموع صفات و عملکرد شهید رجایی و اعضای کابینه وی در آن شرایط بحرانی کشور از حیث سیاسی و جنگی، به ویژه سادگی، ارتباط صمیمی با مردم، سلوک خدمتگزارانه، تعهد انقلابی، پایبندی کامل به آرمانهای انقلاب، آمیختن انقلابی بودن با عقلانیت سیاسی و دهها تلاش و اقدامات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی برای راهبری جامعه به سوی استقلال کامل و خودکفایی باعث شد که مردم ایران پس از سپری شدن ربع قرن از عصر شهید رجایی به دولتی رای بدهند که تلاش می‌کند از میان گزینه‌های مختلف و متنوع به آرمان‌ها، روشها، منشها و ویژگی‌های دولت شهید رجایی تشبه جوید و فرصتها را برای خدمتگزاری به مردم و تحقق عدالت مغتنم بشمارد.